११८. असंख्येहि सब्बासं

अविज्जमानसंख्येहि परासं सब्बासं विभत्तीनं लोपो होति. न सन्ति एकवचनादिसंख्या एतेसन्ति असंख्या, तेसं असंख्यानं विभत्तीनं भेदे असतिपि स्यादिविधानं ‘‘मा नो अज्ज विकन्तिंसू’’तिआदो विभत्यन्तत्ता पदत्तसिद्धीति वो+नोआदीनं सिद्धिया च तेसं पठमादिअत्थे दस्सनतो च होति. पहारो पराभवो अपहारो संहारो अवहारो ओहारो इच्चादि होति.

उपेच्च+त्थं सजन्तीति, उपसग्गा हि पादयो;

चादी पदादिमज्झन्ते, निपाता निपतन्तीति.

ओपसग्गिकपदं.

समुच्चय+विकप्पन+पटिसेध+पूरणादिअत्थं असत्तवाचिकं नेपातिकं.

च-इति समुच्चया+न्वाचय+इतरेतरयोग+समाहारा+वधारणादीसु. वा-इति विकप्पनु+पमान+समुच्चय+ववत्थितविभासादीसु. न, नो, मा, अ, अलं, हलं इच्चेते पटिसेधे. ‘‘द्वे पटिसेधा पकतिअत्थं गमयन्ती’’ति ञाया ‘‘न तेसं पन रूपानं पच्चया न च होन्ती’’ति एत्थ न च न होन्ति-होन्तेवाति पकतिअत्थं गमयति. अलं परियत्ति+भूसनेसु च.

पूरणत्थं दुविधं अत्तपूरणं पदपूरणञ्च, तत्थ अथ, खलु, वत, अथो, अस्सु, यग्घे, हि, चरहि, नं, तं, च, तु, वा, वो, पन, हवे, कीव, ह, ततो, यथा, सुदं, खो, वे, हं, एनं, (एवं, रू) सेय्यथिदं इच्चेवमादि पदपूरणे. तत्थ अथ-इति पञ्हा+नन्तरिया+धिकारादीसु च. खलु-इति पटिसेधा+वधारण, पसिद्धीसु च. वत+इति एकंस, खेदा+नुकम्प, संकप्पेसु च. अथो-इति अन्वादेसे च. हि-इति हेतु, अवधारणेसु च. तु-इति विसेस, हेतु, निवत्तनादीसु च. पन-इति विसेसेपि. हवे+वे इच्चेते एकंसत्थेपि. हं-विसाद, विम्हेसुपि. (विसाद, सम्भवेसु, रू). सेय्यथिदंति तं कतमंति अत्थेपि.

अत्थपूरणं दुविधं विभत्तियुत्तं अविभत्तियुत्तञ्च. अत्थि, सक्का, लब्भा इच्चेते पठमायं. आवुसो अम्भो हम्भो अरे हरे रे जे इच्चेते आमन्तणे. दिवा भिय्यो (नमो, रू) इच्चेते पठमादुतियासु. सयं सामं सं सम्मा किन्ति इच्चेते ततियत्थे. सो+तो+धापच्चयन्ता च सुत्तसो पदसो अनिच्चतो दुक्खतो एकधा द्विधा इच्चादि. तवे+तुं पच्चयन्ता चतुत्थियाव, कातवे दातवे, कातुं कारेतुं, (दातुं, रू) दापेतुं इच्चादि. सो+तोपच्चयन्ता पञ्चमियत्थे, दीघसो ओरसो राजतो वा चोरतो वा इच्चादि. तो सत्त- म्यत्थेपि त्र+त्थादिपच्चयन्ता च, एकतो पुरतो पच्छतो पस्सतो पिट्ठितो पादतो सीसतो अग्गतो मूलतो, यत्र यत्थ यहिं तत्र तत्थ तहिं इच्चादि. समन्ता सामन्ता परितो अभितो समन्ततो एकज्झं एकमन्तं हेट्ठा उपरि उद्धं अधो तिरियं सम्मुखा परमुखा आवि रहो तिरो उच्चं नीचं अन्तो अन्तरा अन्तरं अज्झत्तं बहिद्धा बाहिरा बाहिरं बहि ओरं पारं आरा आरका पच्छा पुरे हुरं पेच्च इच्चेते सत्तमिया. सम्पति आयति अज्ज अपरज्झ सुवे स्वे उत्तरसुवे (किसु, रू) हिय्यो परे (परसुवे, रू) सज्जु सायं पातो कालं कल्लं दिवा रत्तं निच्चं सततं अभिण्हं अभिक्खणं मुहुं मुहुत्तं भूतपुब्बं पुरा यदा तदा (कदा, रू) इच्चादयो कालसत्तमियं. इति विभत्तियुत्तानि.

अविभत्तियुत्तेसु अप्पेव अप्पेवनाम नु इच्चेते संसयत्थे. अद्धा अञ्ञदत्थु तग्घ जातु कामं ससक्कं इच्चेते एकंसत्थे. एवं इति अवधारणे. कच्चि नु ननु कथं (किंसु, रू) किं इच्चेते पुच्छनत्थे. एवं इति इत्थं इच्चेते निदस्सनत्थे. इति हेतु+वाक्यपरिसमत्तीसु च. याव ताव यावता तावता कित्तावता एत्तावता कीव इच्चेते परिच्छेदनत्थे. एवं साहु लहु ओपायिकं पटिरूपं आम साधु इच्चेते सम्पटिच्छनत्थे. तथा यथा यथेव तथेव एवं एवमेव एवम्पि यथापि सेय्यथापि सेय्यथापिनाम विय इव यथरिव तथरिव यथानाम तथानाम यथाहि तथाहि यथाच तथाच इच्चेते पटिभागत्थे. यथाइति योग्गता+विच्छा+पदत्थानतिवत्ति+निदस्सनेसु च. एवंइति उपदेस+पञ्हादीसु च. किञ्चापिइति अनुग्गहत्थे. धिइति गरहे. अहोइति गरह+पसंसन+पत्थनेसु. नामइति गरह+पसंसन+सञ्ञा+पञ्हेसु. साधूति पसंसन+याचनेसु. इङ्घ हन्द इच्चेते चोदनत्थे. साधु सुट्ठु एवमेतंति अनुमोदने. किरइति अनुस्सवन+असद्धेय्येसु. नुनइति अनुमाना+नुस्सरण+परिवितक्केसु. कस्माति कारणपुच्छने. यस्मा तस्मा तथा हि तेन इच्चेते कारणच्छेदनत्थे. सह सद्धिं अमा (समं, रू) इति समक्रियायं. विना रिते विप्पयोगे. नाना पुथु बहुपकारे. पुथु विसुं असङ्घाते च. दुट्ठु कु कुच्छायं (जिगुच्छायं, रू). पुन अप्पठमे. कथं चिकिच्छत्थे. धा क्खत्तुं सो किञ्चइति संख्याविभागे. ईसकं अप्पमानेसु (अप्पमत्ते, रू). सणिकं मन्दत्थे. खिप्पं अरं लहुं आसु तुण्हं अचिरं सीघत्थे. चिरं चिरस्सं दीघकाले. चे यदि संका+वट्ठाने. धुरं थिरा+वधारणेसु (धुवं थिरा+वधारणेसु, रू). हा विसादे. तुण्ही अभासने. सच्छि पच्चक्खे. मुसा मिच्छाअलिकं असच्चे. सुवत्थि आसिट्ठे इच्चादि.

तुन+क्त्वान+क्त्वापच्चयन्ता उस्सुक्कनत्थे भवन्ति. यथा पस्सितुन पस्सिय पस्सित्वान पस्सित्वा, दिस्वा दिस्वान दस्सेत्वा दातुन दत्वान दत्वा उपादाय दापेत्वा विञ्ञाय विचेय्य विनेय्य समेच्च निहच्च उपेच्च आरब्भ आगम्म इच्चादि.

विभत्तिया कतो भेदो, सलिङ्गानं भवे तथा;

तुम्हादीनं त्व+लिङ्गेसु, नेव+त्थि पादि+चादिनं.

एवं नामाख्यातोपसग्गेहि विनिमुत्तं एतं निपातपदं वेदितब्बं.

नेपातिकपदं.

पुल्लिङ्गं इत्थिलिङ्गञ्च, नपुंसक+मथा+परं;

तिलिङ्गञ्च अलिङ्गञ्च, नामिकं पञ्चधा ठितं.

इति पयोगसिद्धियं नामकण्डो दुतियो.