६३. पुब्बे

वेति नातिसम्बज्झते विधिनो निच्चत्ता. एकसद्दस्सानेकत्थत्ता विसेसेति ‘सख्यावचनोयमेकसद्दो’ति. कुतोच्चाह-‘सद्दान’मिच्चादि. एकसद्दस्स सङ्ख्यावचनत्ते योत्थो सम्पज्जते, तमाह ‘एकसङ्ख्यावच्छिन्नो’ति, तदत्थाति क्रियत्थस्सत्था. यदिपि ‘पुब्बं ब्यापार’न्ति समुदाये एकदेसभूतो ब्यापारो निद्धारियमानोति वुत्तं, तथापि पुब्बसद्देन ब्यापारवाचको क्रियत्थो वुच्चते उपचारा, तेनेव ‘तेसु यो पुब्बो तदत्थतो क्रियत्था’ति वुत्तियंवुत्तं. ननु च सत्ति कारकं, अञ्ञा च पुब्बकालकिरियाय सत्ति, अञ्ञा उत्तर कालकिरियाय, तस्मा कुतो एककत्तुकत्तमिच्चासङ्किय पटिपादेन्तो आह- ‘यदिपि’च्चादि. सत्तिमतो दब्बस्साति देवदत्तादिनो सत्तिमतो दब्बस्स. तदज्झारोपाति एकत्तस्स अज्झारोपा. एक कत्तुकानं ब्यापारानं कमाभिधानाय तुनादयो विधीयमाना भावेयेवुप्पन्ना सक्कोन्ति कममभिधातुन्ति भावेत्यत्राभिसम्बज्झते.

एककत्तुकानन्ति बहुवचनत्ता ‘भुत्वा पित्वा वजती’तिपि भवति. भुत्तस्मिन्तेत्थ अनेककत्तुकत्ता भुञ्जित्वापि भवति. पाणिनि यानमिव विसुं वचनमन्तरेन तुनादिविधिप्पटिपादयमाह- ‘मुखं ब्यादाय सुपति’च्चादि. ब्यादायाति दाधातुस्स विआपुब्बस्स त्वाप्पच्चये ‘‘प्यो वा त्वास्स समासे’’ति (५-०६४) त्वास्स प्यादेसे रूपं, मुखविवरणं कत्वात्यत्थो, ब्यवधायककालस्साति ब्यादान सुपनानमन्तरेयो कालो तस्स, भेदानुपलक्खणन्ति भेदस्सादस्सनं. भेदस्सीनं केसञ्चिविज्जमानत्ता’केहीची’ति वुत्तं. सहभावेपीति ब्यादानसुपनानं सहभावेपि. वड्ढितको भत्तरासि.

अभिमता पाणिनियानं, पराय नदिया पब्बतो-वरो विसेसी यतेति अप्पत्वा नदिम्पब्बतो’ति वुत्ते नदिया ओरभागे पब्बतोति अत्थो. भवति, ततो च पारेभूतनदीविसिट्ठो पब्बतो पतीयते. अवरेन पब्बतेन परा नदी विसेसीयतेति अतिक्कम्म पब्बतं नदीति वुत्ते पारे नदिया ओरे पब्बतोति अत्थो पतीयते, ततो च ओरभागे पब्बतविसिट्ठा नदी विञ्ञायते. भवतिनो सब्बत्थ सम्भवे सति एककत्तुकता पुब्बकालता यथा गम्य ते तथा दस्सेति ‘पठमं न पप्पोति’च्चादि. निगमयति ‘तदेव’मिच्चादिना.

भुत्वा भुत्वा गच्छतीति परे-ञ्ञथा निप्फत्तिमाकङ्खन्ति पाणिनियादयो, तत्राह- ‘एककत्तुकान’मिच्चादि. आभिक्खञ्ञावगमे कारणं पुच्छति ‘यज्जेव’मिच्चादि. वुत्तमेव फुटयति ‘येहि’च्चादिना. येहीति वेय्याकरणेहि. जिवग्गाहं अगाहयिच्चादो परेञ्ञथा पटिपन्नातदाह- ‘कम्म’मिच्चादि. सकङ्गेति पाणिपादादिके-त्तनियेवयवे. णं पच्चयो अभिमतोति सम्बन्धो. किं णम्पच्चयेनाति इदं वुत्तं होतीति सम्बन्धो. अञ्ञथा सिद्धिप्पकारमाह- ‘जीवस्सि’च्चादि. किं विसिट्ठन्ति पुच्छित्वा जीवग्गाहेन विसिट्ठन्ति दस्सेतुं जीवग्गाह’न्ति आह. जीवग्गाहसङ्खातं गहणमकासीति अत्थो.

आख्यातन्ति अगाहयीति आख्यातं कत्तब्बरूपन्ति इमाना गहण किरियाय कम्मत्तं बोधेति. तब्बिसेसनम्पीति कत्तब्बरूपाय गहण किरियाय विसेसनम्पि. तथाभूतमेवाति कत्तब्बरूपमेव. तथा चेति किरियाविसेसने दुतियाय णमन्ते जाते सति. णमन्त रूपन्ति णमन्तस्स रूपं यस्साति विग्गहो. णंपच्चयेनिह किञ्चिनेति सम्बन्धो. इहेति इमस्मिं ब्याकरणे. किञ्चि पयोजनं. पचादितोतिआदिसद्देन तेहि अविहितणम्पच्चया गहिता.