पञ्चमकण्ड

१. तिज

खमावीमंसासूति पकतिविसेसनमेव कथमिच्छितन्ति आह- ‘सम्बन्धस्सि’च्चादि, पदानमञ्ञमञ्ञसम्बन्धस्स पुरिसाधीनत्ताति अत्थो, पकति विसेसनन्ति तिजमाह सद्दानं विसेसनं, किम्पन पकतिविसेसने फल मिच्चाह- ‘पकतिविसेसनोपादान’मिच्चादि. यज्जत्र ‘खमावीमंसासू’ति पकतिविसेसनं, कस्मिं अत्थे चरति खसा विधीयन्तिच्चाह- ‘अत्थन्तरस्सा निद्देसा’इच्चादि. अत्थन्तरस्साति निसानादिअत्थन्तरस्स. ‘‘सुतानुमितेसु सुतसम्बन्धोव बलवा’’ति परिभासमुपलक्खेति ‘सुतानुमितान’मिच्चादिना. तेनेवाति किरियारूपासु खमावीमंसु खसानं वीधानेनेव, सकत्थे विधानेनेति वुत्तं होति. तितिक्खकिरियत्ताति इमिना परेसं विय खाद्यन्तानं धातुसञ्ञाविधान मनत्थकन्ति दस्सेति.

तितिक्खा खमा, तितिक्खति खमति, वीमंसा उपपरिक्खा, वीमंसति उपपरिक्खतीति अत्थो. सुत्ते तिजइति निद्देसा भूवादिकस्स गहणं. निच्चण्यन्तस्स चुरादिकस्स हि तादिसे पयोजने सति बहुलं विधीयमानेपि निच्चत्तमत्तनो नातिवत्तति. अथवा चुरादिमानेनाब्यभिचारिना साहचरिया तिजोपि चुरादिकोव, तं यथा ‘गावस्स दुतियेनात्थो’ति. वुत्तेगोयेवोपादीयते, नास्सो, न गद्रभो. कदाचि पन अस्सादिनोपि दुतियस्स गहणं सिया अत्थप्पकरणा दिप्पभावतो.

ननु च वीमंसायं सप्पच्चयविधान मनुपपन्नमितरेतरनिस्सयदोस दुट्ठत्ता, तथाहि सिद्धे वीमंसासद्दे सप्पच्चयो उप्पज्जते, सति च तस्मिं वीमंसाति रूपं सम्पज्जतीति इतरेतरनिस्सयो, इतरेतर निस्सयानि च कारियानी नोपकप्पन्तीति तेनाह- ‘अनुवादरूपान’मिच्चादि. अनादिकालसंसिद्धसद्दानुवातो नत्थि इतरेतरनिस्सयो दोसोति भावो. पयोजकब्यापारणिप्पच्चयाभावे तेजतेति रूपं.

२. किता

पुब्बेविय पकतिविसेसनादीत्यनेन ‘‘सम्बन्धस्स पुरिसायत्तत्ता ‘तिकिच्छासंसयेसू’ति पकतिविसेसनन्ति आह- ‘तिकिच्छाय’मिच्चादि’त्यादिकं सब्बं यथायोगमेत्थापि वत्तब्बन्त्यतिदिसति. विस्सत्थोति विसद्दस्स अत्थो. अथ किमित्थं छप्पच्चयन्तस्सेव द्विधोदाहरणन्त्यासङ्कियाह- ‘अत्थभेदा द्विधोदाहरण’न्ति. निकेतो निवासो, सङ्केतो लक्खणं.

३. निन्दा

निन्द=गरहायं ततो ‘‘इत्थियमणत्तिकयक्या चे’’ति (५-४९) अप्पच्चये ततो ‘‘इत्थियमत्वा’’ति (३-२६) आप्पच्चये रूपं. बन्धतीति बधको.

४. तुंस्मा

तुंस्मातीह पच्चयग्गहणमाचिक्खति ‘तुंताये’च्चादिना. ततो चेति यतो तुंस्माति पच्चयस्सेव गहणं यतो च विसेसन निद्देसो, ततोति अत्थो. पच्चयग्गहणे तदादिग्गहणं विञ्ञायते… ‘‘पच्चयग्गहणे यस्मा सो विहितो तदादिनो गहण’’न्ति ञायतो. विसेसनत्तेन वत्तुमिच्छितत्ता तदन्तग्गहणं… ‘‘विधिब्बिसेसनन्तस्सा’’ति (१-१३) वचनाभि मनसि निधायाह- ‘यतो किरियत्था’इच्चादि. सो किरियत्थो आदि यस्स समुदायस्स सो तदादि सो पच्चयोन्ते तस्स (सो तदन्तो). तदादितदन्तसमुदायविसेसस्स गहणं, (नतु) तदन्तमत्तस्से त्यत्थो. ननु च तुंस्माइति विसेसनत्तेन वत्तुमिच्छिते भवतु ‘‘विधिब्बिसेसनन्तस्से’’ति तदन्तग्गहणं पच्चयग्गहणे तु कथं तदादिनो गहणं वचनाभावतोच्चाह- ‘तदविनाभावित्ता’ति. यतो विहितो तेन विना न भवति सीलेनेति तदविनाभावी तस्स भावो तस्मा. इमाय युत्तिया विञ्ञायते-त्थो, यमाख्यायते ‘पच्चयग्गहणे यस्मा सो विहितो तदादिनो गहण’न्ति. भवत्वेवं तदादिनो तदन्तस्स च गहणं, ततो किप्फलंत्याह- ‘तेने’च्चादि.

सपादितोति पादिसहिततो. ख छ सुप्पत्ताभावाति ख छ सानं उप्पत्तिया अभावा. वुत्तप्पकारस्सेव तुंप्पच्चयन्तस्स पकतिभावेन गहणा सपादितो ख छ सानमनुप्पत्तीति अधिप्पायो. विपुब्बा ‘जि-जये’इच्चस्मा तुंपच्चयन्ता ‘विजेतुमिच्छती’ति अत्थे ‘‘तुंस्मा’’इच्चादिना(सो), तुंस्सच लोपो, नेमित्तिके एकारे निवत्ते ‘जिस जिस इति द्वित्ते अनादिब्यञ्जनलोपो ‘‘जिहरानं गी’’ति (५-१०२) गी. जिगीसप्पकतितो ‘‘भूते ईऊं’’इच्चादिना (६-४) ई. तस्मिं अञ. ‘‘आ ई ऊ म्हा स्सा स्सम्हानं वा’’ति (६-३३) ईस्स रस्से ब्यजिगीसि. यदि तु सपादितो सस्स उप्पत्ति सिया, तदा ब्यजिगीसीति एत्थ द्विब्बचनं करीयमानं सप्पच्चयन्तस्स पठमस्सेकस्सरस्स द्विब्बचनं भवतीति ‘‘ख छ सान’’मिच्चादिना (५-६९) विजिय इति समुदाये आदिभूतस्स विसद्दस्स सिया ईम्हि च विहिते सपादिनो पकतिभावोति विसद्द पुब्बे अञागमो सिया, ततो च अविविजिसीति अनिट्ठम्पसज्जेय्य.

तुंस्मा इच्छायन्ति च पकतिप्पच्चयत्थानमुपदिट्ठत्ता तेन सभाव लिङ्गेन ख छ सप्पच्चया तदन्तो च अनुमितो न पन तुं, तुमिह सुतोति आह- ‘न तदन्तो, नापि छ छसा’ति. जिघच्छाइच्चत्र द्वित्ते पुब्बस्स घस्स ‘‘चतुत्थ दुतियानं ततियपठमा’’ति (५-७८) गो. तस्स ‘‘कवग्गहानं चवग्गजा’’ति (५-७९) जो. पाणिनिनापीह सप्पच्चय विधायके सुत्ते वाक्यम्पि यथा सियाति वावचनं कतं, तदयुत्तन्ति निराकत्तुमाह- ‘वाक्यम्पि’च्चादि. पकत्यादित्यत्र आदि सद्देन अत्थविसेसो गहेतब्बो, पकति विसेसो तुमन्तो, इच्छत्थो-त्थविसेसो. इदं लक्खणन्ति ‘‘तुंस्मा लोपो चिच्छायं ते’’इति इदं लक्खणं. नियोगतोति नियमेन. आसङ्कायमुपसङ्ख्यान’’न्ति (३-१-७) वाक्यकारेन वुत्तं निराकत्तुमाह- ‘आसङ्काय’मिच्चादि.

अचेतनत्ता कूलस्स इच्छायासम्भवोति ‘कूलप्पतितुमिच्छती’ति वाक्यमेवेच्छापकासनमसिद्धं, तेनासिद्धेन वाक्येनासिद्धानं ख छ सानं साधनं असिद्धेनासिद्धसाधनं. इच्छावचनिच्छाति इच्छाय वत्तुमिच्छा. इच्छायपवत्तितो उपलद्धीति इच्छाय उपलद्धि उपालम्बो परिजाननं पवत्तितोति अत्थो. चेतनावतिचाति वुत्तं तस्मा चेतनावति पवत्तितो उपलद्धिं दस्सेत्वा तदपदेसे नाचेतनेपि दस्सेतुं ‘योपेसा’तिआदिमाह. देवदत्ते रज्जु खीलादिपाणिना उय्योगो, कूले मत्तिकाविकीरणादि. रज्जु गुणो. खीलो [कील (पञ्चिका)] संक्वादि.

पुलो तिणादीनं सङ्घातो. सा सुनखो मिमरिसतीति मर=पाणचागे’इच्छायं तुमन्ता सो. ‘‘ञि ब्यञ्जनस्से’’ति (५-१७०) ञि. द्वित्ते पुब्बतो-ञ्ञस्स लोपो ‘‘ख छ सेस्वी’’ति (५-७६) द्वित्ते पुब्बस्सास्स इमिमरिसति. तथा पिपतिसतीति ‘पतपथ=गमेन’ इच्चस्स. सा मिमरिसतीति सतिपि सचेतनत्ते विसत्तजीवितस्स सुनखस्स मरणिच्छा सम्भवतीति पटिपादितं. ‘‘इच्छासन्ता पटिसेधो वत्तब्बो’’ति (३-१-७) पाणिनीयवात्तिककारेन वुत्तं, तन्निराकत्तुमाह- ‘बुभुक्खितु’मिच्चादि. जातिपदत्थनिस्सयेन निवुत्तिम्पटिपादयमाह- ‘जातिपदत्थे’च्चादि. इतरो इच्छत्थो.

५. ईयो

करीयति सम्बन्धीयतीति कम्मं. तञ्च नाम जाति गुणकिरियादब्ब सम्बन्धतो पञ्चधा भवति. तत्थ नामकम्मं’ डित्थो डवित्थोति नामेन पिण्डस्स सम्बन्धा. जातिकम्मं गोअस्सोति गोत्तादिजातिया पिण्डस्स सम्बन्धा. गुणकम्मं सुक्कोनीलोति सुक्कादिना गुणेन दब्बस्स सम्बन्धा. किरियाकम्मं पाचको पायकोति पाचकादिकिरियाय दब्बस्स सम्बन्धा. दब्बकम्मं दण्डीविसाणीति दण्डादिना दब्बेन पिण्डस्स सम्बन्धा. एवं कम्मस्स पञ्चप्पकारसम्भवेपिच्छायमत्थे ईयस्स विधानतो इच्छासम्बन्धियेव कम्मं गय्हतीति किरियाकम्ममेवात्र गय्हते अमुकमेवत्थमुपदस्सेन्तो आह- ‘यदिपि’च्चादि. अयञ्च निपात समुदायो विसेसाभिधाननिमित्तास्युपगमे वत्तते.

तथापीतिलोकवुत्तिरयंविसेसाभिधानारम्भे. तंसम्बन्धियेवाति इच्छासम्बन्धिएव. अत्तनोपुत्तमिच्छतीत्यादिवचनिच्छायमत्तसम्बन्धिनिपुत्तादो अत्तनोत्यनुवत्तियसुत्तन्तरेनपच्चयोविधीयतेपाणिनिना, एत्थ त्व(त्त)ग्गहणमन्तरेनात्त सम्बन्धिन्येव पुत्तादो कथं विञ्ञायते विसेसवचनाभावे हि परसम्बन्धिन्यपि पप्पोतीतीमंचोद्यमुब्भावय माह- ‘अत्तसम्बन्धिनि’च्चादि. ईयस्स परसम्बन्धिन्यपि पसङ्गोति सम्बन्धो. कुतोचाह-ईयस्साइतिधाना’ति. अत्थग्गहणस्सावचने ईयस्सानभिधानाति भावो.

अप्पत्तियाति करणे हेतुम्हि वा ततिया. एत्थाति अत्तनो पुत्तमिच्छतीतेत्थापि. न इट्ठोति ईयप्पच्चयो नाभिमतो. नेवेत्थ भवितब्बन्ति वदतो-धिप्पायामाह ‘सापेक्खत्त येवेति भावो’ति. यदि अत्तनो पुत्तमिच्छतीति वत्तुमिच्छायं सापेक्खेत्तेपि सिया, तदायमनिट्ठप्पसङ्गोति दस्सेतुमाह- ‘यदिचेत्थ’इच्चादि.

अनिट्ठप्पसङ्गस्स सरूपमाह- ‘अत्तनो पुत्तीयतीति सिया’ति. उप्पज्जमानेन ईयेनेव अत्तत्थस्साभिहितत्ता अत्तसद्दस्साप्पयोगोति चेतम्पि न सङ्गतन्ति पटिपादयमाह ‘न च सक्का’तिआदि. कस्मादेवं वत्तुं न सक्काति आह- ‘पकति’च्चादि. अपूपादिकाय पकतिया समानत्थस्सेव विसेसनस्स वुत्तिपदे अन्तोभाव दस्सनाति अत्थो. क्वपनेवं दिट्ठन्त्याह- ‘तंयथे’च्चादि. ‘‘तमस्स सिप्पं सीलं पण्यं पहरणं पयोजनं’’ति (४-२७) णिके आपूपिको. नतु भिन्नत्थस्साति ब्यतिरेकं दस्सेत्वा तं दिट्ठन्तेन साधेतुमाह- ‘देवदत्तस्सि’च्चादि. कारणमाह- ‘साम्यन्तरे’च्चादि. देवदत्तस्स धुरुनो कुलन्ति साम्यन्तरब्यवच्छेदाय देवदत्तसद्दस्सो पादानतो गुरुकुलन्ति वुत्तिपदेन देवदत्तत्थस्सान्तो भावोति अत्थो. तमेत्थोपि समानन्तूपदस्सेन्तो आह- ‘तथेहापि’च्चादि. अथात्तनो पुत्तमिच्छतीत्येतस्मिं वाक्ये पदस्सान्वाख्यानतो अत्तसद्दस्साप्फयोगो किन्न सियाति दस्सेतुमाह- ‘नचापि’च्चादि.

पदस्साति पुत्तीयादिनो पदस्स. नचापि अप्पयोगोति सम्बन्धो. कारणमाह- ‘ईयन्तस्सा’तिआदि. ईयन्तो पुत्तीयादि, नियोगतो न पप्पोतीति सम्बन्धो. तब्बाचीसद्दप्पयोगन्ति अञ्ञवाचीसद्दयोगं. सुतग्गहणन्ति असुतत्ताति वुत्तसुतग्गहणं. अत्थप्पकरणाद्युपलक्खणन्त्यनेन अत्थतो पकरणादितोपि पुत्तस्सत्त नियता गम्यते, सुतसद्दस्स तु गहणमुपलक्खणत्थन्ति वदति.

ननु च सुत्ते कम्माति वुत्तत्ता कम्मसमुदायतोपीयो सिया त्यासङ्कियेव (मभा)वं साधयमाह- ‘कम्मा’तिआदि. वत्तुं इट्ठा एकसख्या यस्स कम्मसामञ्ञस्स तं तथावुत्तं. वत्तुमिट्ठेक सङ्ख्यस्स गहणमाह- ‘कम्मसमुदायतो’ति. किम्पनावयवतो न सिया’ महन्तम्पुत्तमिच्छती’च्चत्र पुत्तमिच्चतोच्चासङ्कियाह ‘अवयवतोपि सापेक्खत्तायेवा’ति. न भतीति सम्बन्धो. एवञ्चरहि इदम्पि न सिज्झतीति चोदेन्तो आह ‘चरहि’च्चादि. महा चायं पुत्तोचेति महापुत्तमिच्छतीति यदेवं करीयति तदायम्पयोगोति दस्सेन्तो आह- ‘भवितब्बमेवे’च्चादि.

६. उपमा

उपमीयते परिच्छिज्जति साधीयतीत्यत्थो. कीदिसन्तमुपमानमिच्चाह- ‘पसिद्धसाधम्या’इच्चादि. पसिद्धो गवादि, तस्स साधम्या समान रूपताय यम्पसिद्धस्स गवयादिनो साधियस्स साधनं तमुपमानन्त्यत्थो. समानो धम्मो-स्सेति सधम्मो, गवादियेव. तस्स भावो साधम्यं. साध्यते उपमीयते-नेनेति साधनमुपमानं गवादि. साधुते उपमीयतेति साधियो, गवयादि. तस्स साधनं साधियसाधनं.

पुत्तमिवाचरतीति एत्थ ‘आवसथमावसति’च्चादो विय आधारत्थस्स विञ्ञायमानत्ता पुत्ते विय माणवके मधुरन्नपानदानादिकमाचरणं करोतिच्चेवमत्थसम्भवेन द्विन्नम्पि उपमानोपमेय्यभावोत्यवगमयितुमाह- ‘पुत्ते’इच्चादि. पसिद्धेन साधनभावेनुपमानभूते पुत्ते आचरणम्पि पसिद्धन्ति आह- ‘तम्पसिद्ध’न्ति. तदाचरणेन तेन आचरणेन पुत्तमाणवकविसयमाचरणं वा पुत्तमाणवक सद्देनुपचारतो गहेत्वा विसयीवसेन विसयभाववोहारोतिपि युज्जति. वाक्यत्थो पनेतस्मिं पक्खे ‘पुत्तमिव पुत्तविसय माणवकमिव आचरति माणवकविसयमाचरणं करोती’ति, वुत्तियन्तु यथावुत्तमत्थद्वयं यथायोगं योजेत्वा वेदितब्बं.

ननु च यज्जत्रोपमानोपमेय्यभावो वुत्तियं ईयेनेव जोतितोति इवसद्दो निवत्तते, तदोपमानोपमेय्यभावो पुत्त सद्देव वत्तते, तं कथमुपमेय्यवचनस्स माणवकसद्दस्स वुत्तत्थस्स पयोगो युत्तोच्चासङ्कियाह- ‘उपमानवचनतो’च्चादि.

तब्बिसिट्ठाचरणेति तेनोपमानेन विसिट्ठे आचरणे. उपमानोपमेय्यभावस्सानिवत्तत्ताति एत्थायमधिप्पायो ‘उपमान विसिट्ठाचरणे उपमानवचनतो ईयस्स विधाने नोपमेय्यवचनमन्तरेनोपमानवचनस्स पवत्तीति उपमानोपमेय्यभावस्सानिवत्ती’’ति. अञ्ञथाति यद्युपमानोपमेय्यभावस्स ईयेनेव जोतितत्ता तदन्तस्सुपमेय्ये वुत्ति सियात्यत्थो. पब्बतायतीति ‘‘कत्तुतायो’’ति (५-८) आयो. उपमेय्यस्सानिवत्तत्ता उपमेय्य कत्तुसामञ्ञे तिप्पच्चयो.

७. आधा

यथानन्तरसुत्ते उपमाने उपमेय्यस्स माणवकस्स पयोगो उपपन्नो, तथात्रापि ‘पासादे कुटिय’न्ति चोपमेय्यस्सपयोगोति अतिदिसन्तो आह- ‘हेट्ठाविये’च्चादि. उपमाने उपमेय्यस्सानन्तोभावाति अत्थो. ननु किमत्थमिदमुच्चते यवतायो पासादे इवाचरति सो पासादमिवाचरतीतिपि वत्तुं सक्काति नात्थभेदो-ञ्ञत्र वचनिच्छाभेदाति पुब्बेनेवेत्थापि ईयो सिद्धो, ततो नात्थो-नेन वचनेने च्चासङ्कियाह- ‘यदिपि’च्चादि.

८. कत्तु

एत्थ कत्तुतोइति वचना कम्माति निवत्तते, आयग्गहणा ईयो. कदा पन कत्तुविसेसो-वसीयतिच्चाह-‘यत्थ्यादिसद्दसमानाधिकरणत्ते’तिआदि. पब्बतायति हत्थिच्चेवमादिना हत्थ्यादि सद्देन समानाधिकरणत्ते सतीति अत्थो.

९. झत्थे

कोयं च्यत्थोच्चासङ्किय ‘‘अभूततब्भावे करासभूयोगे विकाराची’’ति (४-११९) चीस्स अभूततब्भावे करादियोगेसति विधाना ‘अभूततब्भावो करादिविसिट्ठो’ति आह. अभूत तब्भावस्स करादिविसिट्ठत्ता करोत्यत्थनिवत्तियावस्सं पाणिनिया विय भुविग्गहणं कत्तब्बमञ्ञथा करोत्यत्थेपि सियात्यासङ्किय निवत्तिहेतुमाह- ‘तेनेवा’तिआदि. येनेव करोत्यादिविसिट्ठो अभूततब्भावोच्यत्थो तेनेव हेतुनाति अत्थो. भवत्यत्थे-नेन कारणेन लद्धे करोत्यत्थोप्यनिट्ठो लब्भतिच्चासङ्किय तन्निवत्तिम्पटिपादयमाह- ‘करोत्यत्थे’च्चादि. अधवलं धवलं करोति धवलीकरोतिच्चेव चीप्पच्चये कत्तब्बे कम्मेनेव करोतिस्साभिसम्बन्धस्स दिट्ठत्ताति अत्थो. कारणन्तरमाह- ‘इह चे’च्चादि. इतिसद्दो हेतुम्हि यस्मा इह कत्तुतोति वत्तते ततोचेति अत्थो.

असत्यत्थस्स पन भवत्यत्थेयेवान्तोभावा न तन्निवत्ति पटिपादिता. तप्पकरणेति धातुप्पच्चयप्पकरणे. द्विब्बचनन्ति पटइच्चस्स द्विब्बचनं ततो ‘‘दिस्सन्तञ्ञेपि पच्चया’’ति (४-१२०) राप्पच्चयो. ‘‘रानुबन्धेन्तसरादिस्सा’’ति (४-१३२) अन्तसरादिस्स लोपो. च्यन्ता पच्चयाभावत्थं- ‘अचीतो’ति पच्चयविधानसुत्ते पटिसेधो न कतो, तेनाह-‘अचीतोति पटिसेधाभावा’ति. चीति भुसोइति

पठमन्ताची. णादिवुत्तित्ता ‘‘एकत्थताय’’न्ति (२-११९) विभत्तिलोपो. इहेचेति ‘च्यत्थे’’ इतीमस्मिंयेव. न च वुच्चतेति सम्बन्धो.

१०. सद्दा

ननु च असति सुत्ते दुतियाग्गहणे दुतियन्तेहिच्चायं विसेसो कुतो लब्भते येन ‘सद्दादीहि दुतियन्तेही’ति विवरणं कतन्ति सच्चं, तथापि पच्चयविधिम्हि युत्तेपि पञ्चमिया निद्देसे ‘सद्दादीनी’ति दुतियायोपादानसामत्थिया तथा विवरणं कतं.

सब्बत्थाति ‘‘तमधीते तं जानाति कणिकाचा’’दो (४-१४) सब्बत्थ. किरियावात्यवधारणेन यं ब्यवच्छिन्नं, तमुपदस्सेन्तो आह- ‘न काले’च्चादि. यदीपि अधीतेच्चादीसु वत्तमानकालेन कत्तुना एकवचनेन च निद्देसो, तथापि तेसमप्पधानत्ता अञ्ञस्मिम्पि भूतादिके काले कम्मादो साधने बहुवचनेन च पच्चयो सिया एवेति भावो.

ननु च ‘‘धात्वत्थेनामस्मी’’ति (५-१२) इप्पच्चये पत्ते-यमारब्भते अस्सपि धात्वत्थेयेव विधानं, ततो च सद्दादीहि धात्वत्थे इप्पच्चयेन न भवितब्बं, दिस्सते च इप्पच्चयपयोगोच्चासङ्किय ‘नायमिप्पच्चयस्स बाधको’ति पटिपादेतुमाह- ‘धूवं करोति’च्चादि. नानाभिन्नं वाक्यं नानावाक्यं, तस्स भावेन, तेन भिन्नवाक्यभावेनायस्स इप्पच्चयस्स च समुच्चयतोति अत्थो. ‘‘धात्वत्थेनामस्मी’’त्येकं वाक्यं, ‘‘सद्दादीनि करोत्य’’परं. एतानि द्वे भिन्नवाक्यानि- ‘धात्वत्थे नामस्मा इप्पच्चयो भवति, सद्दादीनि करोतिच्चस्मिं अत्थे आयो भवती’ति पच्चेकमाख्यातापेक्खाय वाक्यपरिसमत्तिया भिन्नता, अभिन्ने हि किरियापदेकवाक्यता, भिन्नेतु नानावाक्यता, नानावाक्ये च सति समुच्चयो. न हि सामञ्ञविसेसभावेन विधानमेव बाधाहेतु, किञ्चरहि एकवाक्यतापि, तं यथा-‘ब्राह्मणानं दधि दिय्यतं, तक्कं कोण्डञ्ञाये’ति. नानावाक्ये तु समुच्चयो, तं यथा- ‘ब्राह्मणा भोजीयन्तु, माढराय वत्थयुगलं दीयतू’ति माढरो ब्राह्मणभावेन भोजीयते वत्थयुगलञ्च लभते, तेनोजुकं वुत्तेन वत्थयुगलदानेन सामञ्ञवुत्तं भोजनं न बाधीयते, तथेहापि उजुकं विहितेनायेन सामञ्ञविहितो इप्पच्चयो न बाधीयते लक्खियानुरोधेन सत्थकारस्स वाक्य भेदाभेदोति नानवट्ठितिदोसोति मञ्ञते. तिम्हि ले च सिद्धन्ति सम्बन्धो.

यप्पच्चयो न विहितो पाणिनीआदीहि वियाति अधिप्पायो. ‘जल दल- दित्तियं’. ‘‘मानो’’ति (५-६५) मानो, ‘‘कत्तरि लो’’ति ‘‘परोक्खायं चे’’ति (५-७०) चग्गहणेन ‘दल दल’इतिद्वित्तं ‘‘लोपोनादिब्यञ्जनस्स’’ (५-७५) ‘‘सरम्हा द्वे’’ति (१-३४) दस्सलस्स च द्विभावे दद्दल्लमाना. जलमानाति अट्ठकथावचनतोति इमिना किरियासमभिहारे यप्पच्चयाभावं दस्सेति. इमिना च सक्कते विय भुसाभिक्खञ्ञेपि किरियासमभिहारो किरियापरिवत्तनं, तञ्च यदा किरियमञ्ञेन कत्तब्बमञ्ञो करोति, तेन कत्तब्बञ्चेतरो, तदा भवतीति विञ्ञेय्यं. ‘‘सामञ्ञविहिता विधयो पयोगमनुसरन्ती’’ति इमिना लक्खणेन ‘दल-दित्तिय’न्ति इमस्मा ‘‘मानो’’ति सामञ्ञेन विहितो मानप्पच्चयो भुसत्थे आभिक्खञ्ञे च भविस्सति. दद्दल्ल मानाति एत्थ भुसं जलमाना, पुनप्पुन जलमानाति च अत्थो वेदितब्बो.

११. नमो

नमो करोति नमोसद्दमुच्चारेति, सद्दं करोति सद्दमुच्चारेतीतिच्चेवमत्थो (न) गहेतब्बे अनिस्सयनतो अनभिधानतो वा.

१२. धात्वा

अपरिनिप्फन्नोति अनिप्फन्नो असिद्धावत्थोति अत्थो. कारकसाधियोति यथालाभं कारकेहि साधियो. असत्वभूतोति अदब्बभूतो. अयन्तु किरियारूपो पदत्थो पचत्यादीनं विक्लेदनादिपधानकिरियारूपो च तदवयवरूपा पुब्बपरीभूतउद्धनारो पनादिकादयो तादत्थिया च पचत्यादिवचनीया. तस्मा यथा वुत्तलक्खणे धात्वत्थे धातुतो विधीयमानो त्यादिप्पच्चयो तथाभूतमेव वदतीति भेदाभावा अभेदसङ्ख्यायेकवचनेनोच्चते, ‘न बहुवचनेन, तेनेत्थ ‘ठीयते देवदत्तेन, ठीयते देवदत्तेही’ति भवति. न यतोकुतोचीतिआदिना यतो यत्थ न दिस्सति, ततो तत्थ न होतीति दीपेति. यतो यत्थ विधि, स तस्स सम्बन्धी भवतीति नामेहि वचनीयत्थतो-त्थन्तरभूतो योयं धात्वत्थो कमादीनमत्थभूतो, सो सकत्थोति सकत्थेयेवायमिप्पच्चयो चुरादिणिवियाति वेदितब्बो.

तस्सचाति एकारस्स च. अथ अतिहत्थयतिच्चादो पादिविसिट्ठे एव धात्वत्थे इप्पच्चयस्स विधाना तदत्थविहितेनेव इप्पच्चयेन पादिविसिट्ठो धात्वत्थो वुत्तो, तेन किमत्थो इप्पच्चयन्तस्स पादियोगोच्चासङ्किय पयोजनमाख्यातुमाह- ‘अतिहत्थयति’च्चादि. न सामत्थियन्ति समत्थता नत्थीति अत्थो.

१३. सच्चा

अत्थमाचिक्खति, वेदमाचिक्खतीति विग्गहो. सुखापेतिच्चादो सुखं वेदयतिच्चादिना विग्गहो. वापाठाति विकप्पेन पाठतो.

१५. चुरा

असति सुत्ते सकत्थेति कथं लब्भतीति आह- ‘अत्थानति देसा’ति. अत्था-नतिदेसाति अत्थविसेसस्स कस्सचि सुत्ते अनिद्देसाति अत्थो. अत्थविसेसस्सा-नतिदेसमत्तेन सकत्थोयेव णिना वाच्चोति कथं विञ्ञायतेच्चाह- ‘सकत्थस्स च सुतत्ता’ति. चुर=थेय्ये इच्चादीसु थेय्यादिकस्स सकत्थस्स सुतत्ताति अत्थो. योगविभागतोति ‘णी’तियोगविभागतो, रज्जं कारेतीति एत्थ साम्यमच्चादिकं सत्तङ्गं रज्जं पवत्तेतीति वा अत्थो, पयोजकब्यापारे णि.

१६. पयो

पयोजको चोदको ब्यापारकोति अत्थो ननु च वुत्तियं ‘कत्तारं पयोजयती’ति वुत्तं कथं पयुज्जमानस्स कत्तुत्तंति आह- ‘पयुज्जमानो’च्चादि. नावस्सं किरियापवत्तकत्तेनेव योग्गतामत्तेनपि कत्तुत्तं सियाति दस्सेन्तो आह- ‘किरियाय योग्गो’तिआदि. पासाणम्बलेनुट्ठापेति’च्चादीसु हि योग्यतायपि कत्तुत्तावसायोसिया, कोपनायं पयोजकब्यपारोति आह- ‘पेसने’च्चादि. दासादिनो हीनस्स कत्थचि अत्थे नियोजनं पेसनं. गुरुआदिनो सक्कारपुब्बं ब्यापारणमज्झेसनं. तं पेसनज्झेसनादिकं लक्खणं सभावो यस्स सो तथा वुत्तो.

आदिसद्देन आनुकूल्यभागिनो ब्यापारस्स गहणं, तथा च ‘भिक्खा वासयति कारीसो-ज्झापेसी’ति सिज्झति. भिक्खा हि पचुरब्यञ्जनवती लब्भमाना वासानुकूलं तित्तिविसेसमुपजनयति. कारीसोपि निवाते पदेसे सुट्ठु पज्जलितोज्झयनविरोधि सीतकतमुपद्दवमपनयन्तो-ज्झयनानुकूलसामत्थियमादधाति ततो तेसम्पि युत्तम्पयोजकत्तन्ति.

पयोजकब्यापारेतीदं पच्चयविसेसनं वा सिया पकतिविसेसनं वा. तत्थ यदि पकतिविसेसनं सिया, तदा पयोजकब्यापारे वत्तमाना णीणापी विधीयन्तीति (गमनं) पति यो नियोगो तदत्थो गमि, न गत्यत्थो, तस्स चायं पयोज्जोति ‘गमयति माणवकं गाम’न्ति गत्यत्थस्स पयोज्जे ‘‘गतिबोधाहारे’’च्चादिना (२-४) विहिता दुतिया न पप्पोति, ततो पकत्यत्थविसेसनपक्खो दुट्ठोति पच्चयविसेसनपक्खं दस्सेतुमाह- ‘पच्चयविसेसनं वेदं न पकतिविसेसन’न्ति.

पयोजकमत्तग्गहणेति मत्तसद्दो सामञ्ञवाची, यथा ‘कञ्ञा मत्तं वारयती’ति. कत्तारं यो पयुज्जति यो च करणादीनं पयोजको तेसं सामञ्ञेन गहणे सतीति अत्थो. ब्यापारेत्वेवाति पयोजकग्गहणमन्तरेन ब्यापारेइच्चेव वचनं कत्तब्बं सियाति भावो, तन्ति पयोजकग्गहणं, विसिट्ठो विसयो यस्स पयोजकग्गहणस्सतंतथावुत्तं. कोपनायंविसिट्ठो विसयोच्चाह- ‘यो लोके’इच्चादि. इतोवाति वक्खमानस्स हेतुनो परामासो. तन्ति चुरादीहि णिविधानं. एवंसद्दो वक्खमानापेक्खो. तं विसुं चुरादीहि णिविधानमेव वक्खमानप्पकारेन सफलं सिया नाञ्ञथाति अत्थो. तमेव पकारं दस्सेति‘यदिमिना’च्चादि.

१७. क्योता

कत्तरि विहितेसुपि मानन्तत्यादीसु परभूतेसु क्यो भवतीति विञ्ञायेय्याति ‘भावकम्मेसू’ति न क्यस्स विसेसनन्ति आह- ‘मानन्तत्यादीन’मिच्चादि.

यदि हि कत्तरि विहितेसु सिया, तथा सति तेसमुभिन्नं पधानत्तेनाभिधीयमानानमञ्ञमञ्ञानपेक्खत्ता असम्बन्धो सिया, न चे वम्भूतानमभिधानमत्थि, न हि ‘ठीयते’च्चस्मा भावो कत्ता च पतीयते, नापि ‘गम्यते’च्चस्मा कम्मं कत्ताच. अपि तु भावकम्मानेव गम्यन्ते, तेनाह- ‘तस्मा’इच्चादि.

तेसमेवाति मानन्तत्यादीनमेव. परसमञ्ञाभि परेसं कच्चायना नं परोक्खाइच्चेव नामं. तब्बज्जितेसूति परोक्खासञ्ञिपच्चयवज्जितेसु. अपरोक्खेसूति एत्थ परसमञ्ञावसेन परोक्खाइच्चनेन सह समासं दस्सेत्वा इदानि अञ्ञथापि पटिपादेतुं ‘अथवा’तिआदिमाह. परोक्खेति इन्द्रियाविसये काले. परोक्खेविहिता पच्चयाति इमिना उपचारेन तद्धितप्पच्चयवसेन वा परोक्खाति सद्दनिप्फत्तिमाह. ते पन‘अ उ’ इच्चादयो. ततोति परोक्खप्पच्चयतो.

ननु पुब्बपक्खे ‘अपरोक्खेसू’ति एत्थ ‘परोक्खावज्जितेसू’ति अत्थ वचनं युज्जति, दुतियपक्खे पन ‘परोक्खवज्जितेसू’ति, तथा सति कथमेत्थ ‘परोक्खावज्जितेसू’ति अत्थवचनं युज्जतीति आह- ‘तेपना’तिआदि. इधाति अपरोक्खेसूति इमस्मिं. ननु च ‘‘परोक्खे अ उ’’इच्चादिसुत्ते (६-६) ‘परोक्खे’ति पकतिविसेसनन्ति पच्चयानं परोक्खे विहितता कथन्ति मनसि निधायाह ‘परोक्खे’इच्चादि. भवनं भावो किरियाधात्वत्थो.

साधीयमानावत्थोति इमिना सिद्धावत्था निरस्सते. पुब्बपरीभूतो पधानकिरियावयवभूतो किरियारूपो अत्थो लक्खणं सभावो यस्स धात्वत्थस्स सो तथा वुत्तो. सत्वभूतोति एत्थ पतीयतीति सेसो. बहुवचनम्पि होति पाकापाकेति अधिप्पायो, करीयतीति कम्मं, तञ्च यदिपि नामादिकम्ममत्थि, तथापि क्रियत्थाइच्चाधिकारतो मानादीनमञ्ञत्थालब्भनतो च किरिया सम्बन्धोव गय्हते, सु-सवने सूयमानं.

पाणिनियेहेत्थ ‘‘भिन्दति कुसूलं’त्यादो या भेदनादिकिरिया कम्मनि दिस्सते, सा यदा सुकरत्तमत्तेन सप्पधानत्तवचनिच्छायं कत्तुत्तेप्युपलब्भति ‘भिज्जते कुसुलो सयमेवे’च्चादिना, तदास्स कत्तुनो सुत्तन्तरेन कम्मसरिक्खभावो विधीयते ‘कम्मनिस्सयं कारियं यथा सिया’ति. तन्निस्सायाह- ‘यदा कम्ममेवे’च्चादि. यदा कम्ममेव कत्तुभावेन विवच्छीयतेति सम्बन्धो. कथं कत्वा तथा विवच्छीयतेच्चाह- ‘अत्तसमवेताय’इच्चादि. अत्तसद्देन कम्ममत्र विवच्छितं, अत्तनि समवेता एकदेसीभूता अत्तसमवेता, तस्सा किरियाय कम्मट्ठकिरियायाति वुत्तं होति.

सुभेदत्तादिनेति हेतुम्हि करणे वा ततिया. अत्थतोति ‘कम्मेयेव क्यो’ति (न सक्खि) [तस्मा] वुत्तन्ति अधिप्पायो. तथाहि ‘भिज्जतेति सवना कम्मतावगम्यते’ति इमिना अत्थतो कम्मेयेवक्योतिपटिपादितमेव. वुत्तमेव फुटीकरमाह- ‘भिज्जते इच्चस्मिं पदे’इच्चादि. अञ्ञथाति यदि कम्मेयेव तेपच्चयो न सिया. अतोति भिज्जते इच्चस्मा. उपसंहरमाह- ‘तस्मा’इच्चादि. किं वचनेनाति पाणिनीयानमिव किं सुत्तत्तरेनाति अत्थो.

वचनाभावेपि कम्मकत्तरि पदसङ्खारक्कमोपदस्सनमुखेन वुत्ति गन्थं विवरितुमाह- ‘वाक्यतो’इच्चादि. वाक्यतो उद्धरित्वा पदेसङ्खरियमानेति ‘भिज्जते कुसूलो सयमेवे’ति वाक्यतो विसुं कत्वा भिज्जते’ति पदे सङ्खरियमाने निप्फादीयमानेति अत्थो. तदेवाति पदत्थसामञ्ञमेव. तन्निप्फादनेति तस्स सङ्खरिमानस्स पदस्स सङ्खरणे. सयन्तीमस्सात्र अत्तनाति अत्थो. न केवल मनेनेतदेव वुत्तं- ‘कम्मेयेव पच्चयो’ति, किञ्चरहि अञ्ञम्पत्थीति दस्सेतुमाह- ‘अनेन चे’च्चादि. चो वत्तब्बन्तरसमुच्चये. अनेनभिज्जतेति सवनाइच्चादिना इदञ्चाहाति अत्थो. किन्तदिच्चाह ‘कम्म कत्तुनो’च्चादि, न पदमुदाहरणन्ति कम्मकत्तुनो वाक्यमेवोदाहरणं… वाक्येनेव तस्स पतीतिया मञ्ञते. पदमेवोदाहरणं कस्मा न सियाति आह- ‘पदेहि’च्चादि. दुतियमुदाहरणं दस्सेतुमाह- ‘कत्तुनिस्सयो पि’च्चादि.

अस्मिं पक्खेति अस्मिं कत्तुत्तेन विवच्छिते पक्खे. तब्बिसयत्तन्ति कम्मवाचीसयं सद्दविसयत्तं. भावकम्मेसूतीमस्स कत्तरिच्चस्स च पच्चयविसेसनत्थे सति सामत्थियलद्धम्पयोजनं दस्सेतुमाह- ‘भावकम्मेसू’तिआदि. इमिना अनेन च विसेसिसत्ताति सम्बन्धो. किन्तं विसेसितन्ति आह- ‘मानन्त त्यादीसू’ति. किन्तम्पयोजनन्ति पयोजनं दस्सेतुमाह- ‘त्यादीन’मिच्चादि. यदि भावकम्मेसु कत्तरि च तेन तेन [धानेन] सुत्तेन मानादयो न सियुं, कथन्तं विसेसितेसु मानादीसु परेसु क्यादयो सियुन्तीमिना सामत्थियेन ( ) [(सति)] भावकम्मेसु कत्तरि ( ) [(ति)] च ‘‘वत्तमानेति अन्ति’’च्चादिप्पभुतिकेहि (६-१) सुत्तेहि यथालाभं भावादीसु पच्चया होन्तीति विञ्ञायतीति भावो.

नतदत्थं वचनमारद्धन्ति भावकम्मेसु कत्तरि मानन्तत्यादिविधानत्थं पाणिनियेहि विय सुत्तन्तरं नारद्धन्ति अत्थो. अथ भावकम्मेसु कत्तरि च मानादिविधानत्थं वचनं नारद्धं धातुनियमनं [धातुनियमत्थं] त्वस्स वत्तब्बन्ति तञ्च सामत्थियाव (लब्भतेति) दस्सेतुमाह- ‘किरियत्थनियमोपि’च्चादि. अकम्मका धातुतो भावे कत्तरि च सकम्मका कम्मे कत्तरि चेति किरियत्थनियमो यथावुत्तेन सामत्थिया लब्भतेति सम्बन्धो. अकम्मकानं कम्मविरहा, सकम्मकानञ्च सतोपि भावस्साप्पधानत्ता अकम्मका कत्तरि भावे च भवन्ति न कम्मे, सकम्मका कम्मसब्भावा कत्तरि कम्मे च भवन्ति न भावेतीदं सामत्थियं.

कम्ममपेक्खतेति पचादितो कत्तरि पठमपुरिसेकवचने कते पचतिच्चादीसु पचादिनो पचनादिकिरिया ओदनादिकं कम्ममपेक्खते. कत्तुत्तमपेक्खतेति भवतिच्चादीसु भूआदीनं भवनादिकिरिया कत्तुमत्तमपेक्खते.

२०. णिणा

यदत्थन्ति यंपयोजनं.

२३. ज्या

जिनन्तोति ‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’ति (१-३३) रस्सो. सब्बत्थेव यत्थ कत्तरि पच्चयो तत्थ विकरणापि कत्तरियेव, यत्थ भावकम्मेसु तत्थ विकरणापि भावकम्मेसुयेव,… एकाय पकतिया कारकभेदे(न) पच्चयस्सासम्भवतो. तस्मा सहाभिधानानं मानादिविकरणानं कथन्नाम सहासम्भवं गच्छेय्युन्ति विधीयन्ते.

२७. भाव

विवच्छाभेदेनाति सकम्मकाकम्मकवचनिच्छाभेदेन. उभयत्थाति भावकम्मेसु. करीयतीति कत्तब्बो करणीयो. ‘‘अपवाद विसये उस्सग्गो नाभिनिविसती’’ति एसो उस्सग्गधम्मो. तब्बादीनन्तु केसञ्चुस्सग्गानम्पि अपवादविसये पवत्ति होति बहुलाधिकारा. यथा ‘‘भावकम्मेसु तब्बानीया’’ति उस्सग्गो, ‘‘वदादीहियो’’ति (५-३०) अपवादो तंविसयेपि तब्बानीया होन्ति ‘गन्तब्बो गमनीयो’ति वेदितब्बोति.

२८. ध्यण

कारियं ‘‘ञि ब्यञ्जनस्सा’’ति (५-१७०) ञि.

३०. वदा

अन्नतोतीमिना ‘भोग्गमञ्ञ’न्तेत्थ अञ्ञं नाम अन्नवता अञ्ञन्ति अत्थमाह.

३१. कीच्च

कम्मकरो भरितब्बतायेच्चादिना किरियासद्दत्तं भच्चसद्दस्स दस्सेन्तो सञ्ञाभावमपाकरोति. ‘‘सञ्ञायं भरा’’ति च गणसुत्तन्ति दट्ठब्बं, तेनाह- ‘सञ्ञायं भरा’तिआदि.

अभरितब्बापिच्चादिना इदं दीपेति दुविधा सञ्ञासद्दा केचि दच्चन्त विगतावयवत्था यथा डित्थादयो, केचिदवयवत्थानुगतायथा सत्तपण्णादयो, तत्थ भरियासद्दस्स कम्मम्पवत्तिनिमित्तं ‘भरितब्बा भरिया’ति, यथा सत्त पण्णानि अस्साति सम्बन्धो पवत्तिनिमित्तं सत्तपण्णसद्दस्स, एतञ्च पवत्तिनिमित्तं सद्दनिप्फत्तिकिरियायमेवोपदिसीयते, क्वचिदेव त्वत्थविसेसे सत्यसति वा तस्मिं निमित्ते सद्दो वत्तती’’ति. ओकारस्साति ‘‘युवण्णानमे ओप्पच्चये’’ति (५-८२) कतओकारस्स.

३२. गुहा

सद्दिकानन्ति पाणिनियकच्चायनादिवेय्याकरणानं. पेसनं सक्कारपुब्बकं वा नियोजनं. कामचारानुञ्ञाति कत्तुमिच्छतो यथिच्छ मनुजाननं अतिसग्गोनामाति अत्थो. निमित्तभूतस्साति ‘‘भोता कटो कत्तब्बो’च्चादीसु कटकरणादिनो कारणभूतस्स.

ननु च सामञ्ञेन विहिता ए(ते), तथा च सति विज्झत्थविहि तेहि एय्यादीहि ते बाधीयन्तिच्चाह- ‘नचे’च्चादि. विधिविसेसत्ते पीति विधानं विधि नियोजनं किरियासु ब्यापारणा, तस्स विधिनो पेसादीनं विसेसत्तेपि, नावस्सन्तिआदि जयादिच्चब्याख्यानं निस्साय वुत्तं, वुत्तञ्हि तेन ‘‘किमत्थं पेसादीसु किच्चसञ्ञिनो तब्बअनीयण्यत्यप्पच्चया विधीयन्ते, न सामञ्ञेन भावकम्मेसु विहिता, एवमेते [विहिताएव, वो-कासिकावुत्ति] पेस्वादीञ्ञस्वत्र च भविस्सन्तीति विसेसविहितेन विध्यादीसु पच्चयेन बाधीयन्ते, वासरूपविधिना भविस्सन्ति एवञ्चरहि एतं ञापेति ‘इत्थीअधिकारतो परेन वासरूपविधि नावस्सम्भवती’ति [किमत्थमिच्चादि चोद्य, विचससविहितेच्चादि परिहारो, किच्चा हि सामञ्ञेन विहिता, पञ्चमी तु पेसादिनात्थविसेसेन, अतो तेन विसेसविहितेन किच्चा पेसादिविसये बाधीयेरन्ति पुनब्बियते, वासरूपेच्चादिना परिहारं विघटयति. एवं चरहिच्चादिना पेसादीसु किच्चविधानस्स ञापकत्तं दस्सयति. (जिनिन्दबुद्धिनु २१ स)]. असरूपविधि असरूपापवादप्पच्चयो वा विकप्पेन बाधको होति उस्सग्गस्साति एतं अवस्सं न होतीति ञापनत्थम्पि न विधीयतेति योजना. ‘‘वा-सरूपो-नित्थियं’’ति (पा, ३-१-९४) परसुत्तं. धात्वधिकारेविहितो असरूपो अपवादप्पच्चयो उस्सग्गस्स बाधको भवति इत्थि अधिकारे विहितप्पच्चयं वज्जयित्वाति अत्थो. हेट्ठा वुत्तानुसारेनेदं विञ्ञातब्बं.

भोता खलु कटो कातब्बोच्चादि पेसने. त्वया कटो कातब्बोति अनुञ्ञायं. पत्तकाले परमुदाहरणं. एत्थ पन कटकरणे कालारोचनमत्तमेव विञ्ञायति, न पेसादि. ‘‘सत्त्यरहेस्वेय्यादी’’ति (६-११) सुत्तं विसेसविहितं, तेनाह- ‘सामञ्ञ विधानतो’च्चादि. सत्तिविसिट्ठेच्चादिना वुत्तमत्थं विवरति ‘सत्ती’तिआदिना. कथं सत्तिविसिट्ठता कत्तुनोति आह- ‘तंयोगा’ति. ताय सत्तिया योगो तंयोगो. अवस्सकाधमीणताविसिट्ठे तु कत्तरि किच्चानं तदञ्ञेसञ्च भावाय विसुं- सुत्तितं, तेन, वुत्तं ‘आवस्सकाधमीणता विसिट्ठेव कत्तरी’ति. सब्बत्थेवेत्थ ‘उद्धं मुहुत्ततो’तिआदिना एकेकमुदाहरणं कमेन दस्सितं. भोता रज्जं कातब्बन्ति अरहे, भवता रज्जं कातब्बन्ति अत्थो. भवं अरहोति पन अरहकत्तुत्तप्पकासनत्थं वुत्तं. एवमुपरिपि. सब्बमेतं बहुलग्गहणानुभावेनेति विञ्ञेय्यं.

३३. कत्त

गलेचोपकोति अलोपसमासो. अभिमतो परेहि. अरहादीसु विहितप्पच्चयेहीति ‘‘सत्त्यरहेस्वेय्यादी’’ (६-११) च ‘‘सीलाभिक्खञ्ञावस्सकेसु णी’’ति (५-५३) च अरहादीसु विहितप्पच्चयेहि. उपादानसीलो सिक्खापनसीलो. मुण्डनं धम्मो सभावो येसं ते मुण्डनधम्मा. वधुं कतपरिग्गहं साविट्ठायना मुण्डयन्ति एतेसं कुलधम्मो.

३५. आसिं

कापनायमासिंसा नामेच्चाह- ‘अप्पत्तस्से’च्चादि. किरिया विसेसकत्तुविसयाति किरियाविसेसस्स यो कत्ता सो विसयो यस्सा सा तथा वुत्ता. किरियाविसेसकत्तुविसयत्तमेव फुटी कत्तुमाह- ‘अस्सा’इच्चादि. अस्सा जीवनकिरियाय नन्दन किरियाय भवनकिरियाय वा कत्ता तंकिरियं सम्पादेन्तो भवेय्य भवतूति अत्थो. जीवतु नन्दतु भवतूति आसिंसायं पयोगेन जीवक नन्दक भवकसद्दानं तंसमानत्थता दस्सिता.

अकेनेवासिं सनत्थस्स गमितत्ताति आसिंसना एव अत्थो, तस्स अकप्पच्चयेनेव गमितत्ता अवबोधितत्ता. नासिं सनत्थस्स पयोगोति आसिंसना अत्थो यस्स जीवतु नन्दतु भवत्विच्चादिनो सद्दन्तरस्स, तस्स नप्पयोगोति अत्थो.

३६. करा

करोति अत्तनो फलन्ति कारणं.

३७. हातो

जहन्ति उदकन्ति वीहीसु हायनसद्दस्स पवत्तिनिमित्तं दस्सेति. जहाति भावे पदत्थेति इमिनापि संवच्छरे. भावेइच्चस्सत्थमाह ‘पदत्थे’ति. निप्फत्तिमत्तं किरियोपादानन्ति केचि.

३९. वितो

ननु च वितोति पञ्चमीनिद्दिट्ठत्ता ‘वितो परस्मा ञाइच्चस्मा’ति वत्तब्बं कथं विपुब्बाति वुत्तन्ति आह- ‘वितो परो’इच्चादि. विपुब्बो यस्ससो विपुब्बो. विसद्दतो धातुम्हि परभूते सति विसद्दो पुब्बो नाम होतीति अत्थो.

४०. कस्मा

सब्बं जानाति, कालं जानातीति विग्गहो.

४१. क्वच

नामजातिगुणकिरिया दब्बसम्बन्धतो पञ्चविधत्तेपि कम्मस्स क्रियत्थस्सावधिरयमुपादिन्नोति क्रियत्थसम्बन्धा किरियाकम्मस्सेह गहणं. तञ्च निब्बत्तिविकतिपत्तिभेदेन तिविधं, तिविधस्साप्येतस्स विसेसानुपानतो गहणन्ति कमेनुदाहरन्तो आह- ‘करकरणे’इच्चादि.

लोकविदूतिआदिदस्सनतो क्वचिग्गहणे पयोजनं वत्तुमाह- ‘कम्मतो’च्चादि. ननु च क्वचिग्गहणेनेव ‘आदिच्चं पस्सति’च्चादोपि (निवत्ति) वत्तुं सक्का कस्मा ‘बहुलाधिकारा’ति वुत्तन्ति आह ‘तेने’च्चादि. तेनाति येन क्वचिग्गहणं कुतोचियेवाति दस्सनत्थं कतं तेनाति अत्थो. तेनाति वा क्वचिग्गहणेन. अथ आदिच्चं पस्सतिच्चादो विय कम्मकरादीसुपि निवत्तिमदस्सेत्वा ‘क्वचीति किं कम्मकरो’ति कस्मा वुत्तन्ति आह- ‘यज्जेव’मिच्चादि.

तस्साति बहुलवचनस्स, महाधिकारत्ताति महाविसयत्ता. कुतोचियेवाति कुतोचि धातुतोयेव. अथेह कस्मा न होति देवदत्तो सयति दात्तेन लुनाति सुनखानं ददाति नगरा अपेति थालियं पचति मातु सरती’’ति, सब्बमेवेदं किरिया (या) भिसम्बन्धीयतीति यदिपेवं, तथापि कम्मत्तेनेव यं वत्तु मिच्छितं न कारकन्तरत्तेन नापि सम्बन्धभावेन, तस्सेव कम्मसद्देन गहणं कम्मवचनसामत्थिया, अञ्ञथा स्यादितोच्चेव वदेय्य किं कम्माति वचनेनाति.

४२. गमा

वेदन्ति एत्थ अत्थमाह वित्तिन्ति, तुट्ठिन्ति अत्थो.

४३. समा

तञ्चेति उपमानस्स परामासो. भेदेन विवरणन्ति समानादीहीति अवत्वा भेदेन विवरणं. तुल्यतायुपलब्भमानस्स सदिसादिसद्दवचनीयत्ता अवयवत्थानुगमेनात्तनो-भिधेय्ये सदिसादिसद्दानम्पवत्ति वेदितब्बा.

४४. भाव

कारकं साधकं निब्बत्तकन्ति अनत्थन्तरं. करोति किरियं निब्बत्तेति निमित्तभावेनाति कारकं. कत्तादीनं किरियानिमित्तत्तन्तु सयमेव ‘तत्थ कत्ता’तिआदिना भेदेन पकासयिस्सति. किरियानिमित्तं… निब्बत्तकेसु कत्तादीसु छसुपि रुळ्हत्ता तेनेत्थ कत्तावात्तप्पधानो, करणादयोप्यप्पधाना कारकब्यपदेसो लब्भन्ते… अञ्ञथा कारकसद्देन तेसं गहणं न सियाति. किमिदं कारकन्त्याह- ‘सत्तिकारक’न्ति. एवं चरहि दब्बादीनं कथं कारकत्तमिच्चाह- ‘तदधिकरणा’तिआदि. तस्सा सत्तिया आधारा निस्सयाति अत्थो, पुं नपुंसके अधिकरणसद्दो. तेसु दब्बा दीसु तिट्ठतीति तत्रट्ठा, सत्ति. तस्सा भावो तत्रट्ठता, ताय. अथ दब्बादीनं मुख्यतो कारकत्ते सति किमायातन्त्याह ‘यदि’च्चादि.

तेसन्ति कत्तादिकारकानं. अञ्ञमञ्ञब्यावुत्तरूपत्ताति अञ्ञमञ्ञतो ब्यावुत्तं निवत्तं रूपं करणादिसभावो येसं कत्तादि कारकानं ते तथा वुत्ता, तेसं भावो तत्तं तस्मा. करण रूपन्ति करणं रूपं सभावो यस्स अधिकरणस्स तं तथा वुत्तं. एवञ्चसतिको दोसोच्चाह ‘तथा चे’च्चादि. केनचि सुकरत्तेन सप्पधानत्तवचनिच्छायं ‘थाली पचती’ति भवति. तत्रेवुक्कंसवच निच्छायं ‘थालिया पचती’ति.

एवञ्चकत्वाति निपातसमुदायो-यं हेत्वत्थो. तस्माति अत्थो. कत्ता निमित्तन्ति सम्बन्धो. कत्तुट्ठकिरियानिमित्तस्स कत्तुनो उदाहरणं ‘हसति नच्चती’ति. तदत्थेति ताय कम्मसमवायिनिया पचनादिकिरियाय अत्थे अधिस्सयनादयो पवत्तेन्तो किरियाय निमित्तन्ति सम्बन्धो. एवमुपरिपि.

ओदनं पचति देवदत्तोति कम्मट्ठकिरियाय निमित्तभूतस्स कत्तुनो उदाहरणं. भाजनसङ्खरणमधिस्सयनं. आदिसद्देन तण्डुलवपनइन्धनापहरणादयो गय्हन्ति. द्विधापत्तियन्ति रुक्खादीनं द्विधा पवत्तियं.

ब्यापनेति सम्बन्धे. गिरधातुतो अप्पच्चये- ‘‘एओनम वण्णे’’ति (१३७) सुत्ते ‘अवण्णेति योगविभागतो गकारे इकारस्स अत्तं होतीति दस्सेतुमाह- ‘अवण्णेति योगविभागा अत्तं इस्सा’ति. अञ्ञथापि पटिपादेतुमाह- ‘एस्स वा’तिआदि. एस्साति ‘‘लहुस्सुपन्थस्सा’’ति (५-८७) कतएस्स. सकलेनाति ‘एओनम वण्णे’’ति सकलेन सुत्तेन. पुरीति निपातो.

ईसक्करोति बिन्दुलोपो, द्वित्तं, सामञ्ञेन विधानतोति परेसं विसेसविधानसब्भावमाह. गणिकालयं गणिकानं गेहं. नेपथ्यमाकप्पो. दत्तोलद्धोति पच्चयस्स कम्मसाधनत्तं दीपेतुंवुत्तं. विनालिङ्गवचनेहि पाटिपदिकत्थं निद्दिसितुं न सक्काति भावेति सब्बलिङ्गसङ्ख्यासम्बन्धयोग्गपाटिपदिकत्थसामञ्ञे पच्चयनिमित्तत्तेन गहितेपि सामञ्ञे चरितत्थत्ता लिङ्गवचनं नप्पधानन्ति इट्ठिआवुधन्ती इत्थि नपुंसकेभावे, पाकाति बहुवचनेपि भावे भवति एव.

४५. दाधा

सपादीहि अपादीहिचाति पादिसहितेहि पादिरहितेहि च दाधाहि.

४६. वमा

सापानदोणियन्ति सारमेयानं भुञ्जनकअम्बणे. ठितसुपान वमथुवियाति पवत्तसुनखच्छद्दनं विय.

४७. क्वि

यथादस्सनन्ति आचिक्खतीति योजना. तेन कुतोचि धातुतोति. गण्हन्तीति गह=उपादानेच्चस्स. सलाकासद्दस्स सलाकन्ति. सभासइच्चस्स अन्तब्यञ्जनलोपे सभापकतितो ‘‘इत्थि यमत्वा’’ति (३-२६) आप्पच्चयो. पभातीति आ=दित्तियमिच्चस्स.

४८. अनो

चलनादीनं सीलादीसु निप्फादनत्थं विसुं सुत्तितं परेहि, इध पन बहुलं वचनेनेवाति दस्सेतुमाह- ‘चलनादीसू’तिआदि.

४९. इत्थि

क्लिकयकिच्चत्र ककारबहुत्ता ककाराति बहुवचनं. तितिक्खा इच्चादो तितिक्खनमिच्चादिना विग्गहो ‘‘इत्थियमत्वा’’ (३-२६). अपरि पठितोति धातुपाठे अपरिपठितो. पाणिविसेसोति सत्तविसेसो. इमिना च ‘‘यथाकथञ्चि निप्फत्ति, रुळ्हिया अत्थनिच्छयो’’ति दस्सेति.

आसिं सायं गम्ममानायं सञ्ञाविसये धातूहि तिप्पच्चयो किच्चप्पच्चयो च यथा सियाति ‘‘तिकिच्चासिट्ठे’’ति (७-२-३) सुत्तितं कच्चायनेन. तमिह सामञ्ञेन विधानाव सिद्धन्ति निरूपयितुमाह- ‘कच्चायनेन पने’च्चादि. तब्ब अनीयण्य तेय्य रिच्चप्पच्चयानं ‘‘ते किच्चा’’ति (७-१-२२) किच्चसञ्ञं विधाय सेसानं ‘‘अञ्ञेकिती’’ति (७-१-२३) कित्सञ्ञा कता कच्चायनेन. तेनाह- ‘कित सञ्ञो’ति.

तब्बादिप्पच्चयो च विहितोति सकियवोहारेनाह. सकिय सत्थे अवुत्तदोसं [सुत्तदोसं] परिहरित्वा वक्खमाननयेन युत्यभावा तथा विधाने अयुत्ततं दस्सेन्तो ‘नचासिं साय’मिच्चादिमाह. गुहनं, रुजनं, मोदनन्ति विग्गहो. सयनं वा सेय्या. वजधातुनो वस्स बकारेन भवितब्बं, सो कथं यकारे परभूते असतीति आह- ‘चवग्गबयञातियोगविभागा वस्स बो’ति.

५१. करा

रिरियप्पच्चये आदिरकारस्स अनुबन्धत्ता आह- ‘अन्तसरादि लोपो’ति.

५२. इकि

अथ सरूपेच्चेतावति वुत्ते- ‘किरियत्थस्स सरूपे’ति कथं विञ्ञायतिच्चाह- ‘किरियत्था’तिच्चादि. ननु च लो-यं कत्तरि विधीय मानोकथमेत्थ सियात्याह- ‘अकत्तरिपि’च्चादि. अभिमतो कच्चायनस्स. पटिपादयितुमाह- ‘तत्था’तिआदि. करणं उच्चारणं, अस्स करोति समासवाक्यं. न हि एव दीहि कारो विहितोति अक्खरे हेव कारस्स विहितत्ता अक्खरसमुदायतो न पप्पोतीति भावो. अथ चेति मतप्पदाने. एवादिसद्दवाचका एवकारादयो साधवोति अथ मतन्ति अत्थो.

तत्थाति तथा अभिमते तस्मिं. नियमहेतुनो अभावाति अक्खरेहेव कारप्पच्चयो विधेय्यो न पन एवादीहिच्चस्स नियमस्स यो हेतु तस्स हेतुनो अभावा.

५३. सील

किमिदसीलमिच्चाह- ‘सीलम्पकतिसभावो’ति. तञ्च सीलमनुमानेन विञ्ञायतिच्चाह- ‘तञ्चे’च्चादि. किरियाविसयरुचिविसेसानुमितन्ति उण्हभोजनसङ्खाता किरिया विसयो यस्स सो (किरिया) विसयो रुचिविसेसो, तेन अनुमितन्ति अत्थो. किमिदमाभिक्खञ्ञन्ति आह- ‘आभिक्खञ्ञ’मिच्चादि. पुनप्पुनभावो पोनोपुञ्ञं. आसे वा तप्परताति तमेवाभिक्खञ्ञं परियायेहि फुटीकरोति.

यज्जेवन्ति यदि आभिक्खञ्ञं तप्पतो वुच्चते. तस्सील्यमिदं होतीति इमिना- ‘सीलाभिक्खञ्ञादि’’सुत्ते सीलसद्देनेवाभिक्खञ्ञस्स गहितत्तं दीपेति. अञ्ञथापि सीलतो अञ्ञमेवाभिक्खञ्ञन्ति दस्सेतुमाह- ‘यस्मिं देसे’तिआदि.

गम्ममानेति पतीयमाने. पतीति च अत्थप्पकरणसद्दन्तरादीहि. अभिमतोति पाणिनियेहि अभिमतो. आवस्सकग्गहणायेव सिद्धोति वुत्तं कथमेत्थावस्सम्भावो पतीयति च्चाह- ‘तञ्चा’तिआदि.

योगविभागाति ‘णी’ति योग विभागा. साधुं करोति, ब्रह्मं वदति, असद्धं भुञ्जति, पण्डितमत्तानं मञ्ञतीति विग्गहो. साधुन्ति किरियाविसेसनं. अस्सद्धभोजीति वते. वतञ्च भोजने अत्थितायं सद्धअस्सद्धभोजनविसयायं पवत्तियं यदि भुञ्जति अस्सद्धमेव भुञ्जति न सद्धन्ति सत्थे वुत्तनियमो, अस्सद्धं भुञ्जति एवाति नोत्तरपदावधारणं… एवञ्हि विञ्ञायमाने यदेवास्सद्धं न भुञ्जति तदेव वतलोपो सियाति [अत्थिताय (भोजनाकङ्खितत्ता) यथेच्छं सामञ्ञेन भोजने पवत्तियं मत्तायं असद्धभोजनं सत्थविहितमुपलभमानस्स सद्धतो निवत्तित्वा विसेसे हि सद्धे पवत्तिनियमो वतमुच्चते, नियमोचात्रदुविधो सम्भवति-असद्धं भूञ्जति एव, अथद्धमो भुञ्जतीति वा, तत्रादिमे नियमे यदेवा सद्धं न भुञ्जति तदेववत लोपोसिया (र-३-२२८) कातन्तपञ्जिका]. अञ्ञथापि पटिपादयितुमाह- ‘घणन्तादीहि’च्चादि.

५४. थाव

सयमेव अत्तनाएव. कम्मकत्तरीति उभयत्थापि कम्मकत्तरि पच्चयो बहुलाधिकाराति अधिप्पायो. एत्थ पन एकोपि पदत्थो कम्मञ्च होति कत्ताच कारकसत्तिभेदतो. यथा ‘पीयमानं मधु मदयती’ति एकस्सापि सत्तिभेदा कम्मत्तं कत्तुत्तं, तथा त्रापीति विञ्ञेय्यं. यो परं भञ्जति तत्थपि सिया सामञ्ञविधानतोति आह- ‘निपातनस्सि’च्चादि. दोसन्धकारं भिन्दतीति दोसन्धकारभिदुरो.

५५. कत्त

भूतसद्देनेत्थाधिप्पेतत्थमुपदस्सेतुमाह- ‘भूतमतीत’मिच्चादि. अञ्ञथाति यद्यतिक्कन्तवचनो न सियाति अत्थो.

ननुचात्रेतरेतरनिस्सयदोसो पसज्जते, सती हि भूताधिकारेत्तो विधीयते, सति च त्ते भूतसद्दस्स निप्फत्तीति फुटो येवितरेतरनिस्सयदोसोति. नेसदोसो, सङ्केताति ब्यत्तो सद्दत्थसम्बन्धो चिरकालप्पवत्तो, नास्स किञ्चि असाधुत्तं, अतिक्कन्ते चास्स वुत्ति सद्दसत्तिसभावतो वेदितब्बा. क्तवन्ता दयोपि चरहि सद्दसत्तिसभावतो भूतेएव भविस्सन्तीति न वत्तब्बं. भूतसद्दो-यमतिक्कन्तत्थे पसिद्धो क्तवन्तादयोत्वप्पसिद्धा, अतो तेन पसिद्धत्थेनाप्पसिद्धानमन्वाख्यानं करीयतीति. भूतेति चायं पकतिविसेसनं वा सिया ‘भूतत्थे वत्तमाना’ति, पच्चयत्थ विसेसनं वा’भूते कत्तरी’ति, तत्र कस्सिदं विसेसनन्ति आहभूतेति पकतिविसेसन’न्ति. कुतोच्चाह- ‘सम्बन्धस्स चे’त्यादि. अथ पच्चयत्थविसेसने को दोसोच्चाह- ‘पच्चयत्थविसेसने हि’च्चादि. पच्चयत्थस्स कत्तुनो अनभिक्कन्तत्ता अयन्ति पयोगो नोपपज्जतेति भावो. अभिधेय्येति इमिना पयोजनादिं ब्यवच्छिन्दति.

५६. क्तो

कम्मे गुणीभूतत्ताति कम्मे सति भावस्साप्पधानत्ता. ‘‘गुणमुख्येसु मुख्येयेव कारियसम्पच्चयो’’ति मुख्ये कम्मेयेव पच्चयो, न तु भावे तस्सेत्थाप्पधानत्ता.

५७. कत्त

ननुचारम्भेति वुत्तं- ‘किरियारम्भे’ति कथन्ति आह- ‘सोचे’च्चादि. सो च आरम्भो. किरियायेव आरम्भोकिरियारम्भो तस्मिं. किरियारम्भेति सामञ्ञेन वुत्तत्ता किरियत्थविसेसनं वा एतंसिया पच्चयत्थविसेसनं वा उभयथापि न दोसोति दस्सेतुमाह- ‘किरियत्थविसेसनं चेत’न्तिआदि. पच्चयत्थविसेसनपक्खेपि सामत्थिया आरम्भे किरियत्थस्सापि पवत्ती होतीति दस्सेतुमाह- ‘किरियत्थस्सापि’च्चादि. सामत्थियं दस्सेति ‘सामत्थियम्पना’तिआदिना. अनन्तरसुत्तेन यो विहितो क्तो, सोपि सामञ्ञेन वचनतो भावकम्मेसु आरम्भेपि होतीति योजना. सामञ्ञेन वचनतोति ‘‘क्तो भावकम्मेसू’’ति (५-५६) सामञ्ञेन वचनतो. भावकम्मेसुचेति एवं न वुत्तन्ति ‘यथापत्तञ्चे’ति वदता वुत्तिकारेनेवं न वुत्तन्ति अत्थो.

कस्मा एवं न वुत्तन्ति आह- ‘पुब्बस्मिं विया’ति आदि. अनियमुप्पत्ति सञ्ञाय सति ञापनन्ति तन्निसेधेतुमाह- ‘पुनब्बचनतो’तिआदि. मासङ्कीति कम्मनि, तेनेवुप्पत्तीति पठमा. एवं मञ्ञते ‘‘भावकम्म गहणं चाकारेनानुकड्ढिय ‘भावकम्मेसु चा’त्यनेन क्तेविधीय माने इदमासङ्कीयते ‘पुब्बेनेव सामञ्ञेन सिद्धे पुनब्बचना [पुनब्बचनं] किरियत्थानियमेन त्तस्सुप्पत्ती’ति, यथापत्तञ्चेति ह्युच्चमाने चकारेन यथापत्तम्पि कारियमनुञ्ञायतेति पुब्बेनेव वचनेन भावकम्मेस्वारम्भेपि यथापत्तो क्तो भवतीति विञ्ञायते’’ति. एवञ्चरहि भावकम्मेस्वारम्भेपि पुब्बेनेव सिद्धत्ता ‘‘कत्तरिआरम्भे’’इच्चेव वुच्चेय्य किं चकारेने च्चासङ्कियाह- ‘पदानमवधारण फलत्ता’च्चादि.

ननुचादिभूतो किरियाक्खणो आरम्भो नाम, बहूहि किरियाक्खणेहि कटे परिसमत्तेयेव भूतो कालो च भवतीति किरियाफलस्सापरिनिप्फन्नत्ता वत्तमानोव कालोति तत्रक्तो न पप्पोतिच्चासङ्कियाह- ‘किरियाफलस्सि’च्चादि. कटेकदेसस्सापि कटत्ता तस्स च निब्बत्तत्ता भूतवचनिच्छाति भावो. ननुचादिसूते किरियाक्खणकाले कटो नाभिनिब्बत्तो, कटकारणभूता बीरणाव हि तदा सन्ति, न च तदवत्था ते एव कटोति कथं ‘पकतो कटो’ति भूतकालेन पकतसद्देन कटसद्दसमानाधिकरणत्तमिच्चाह- ‘आदिभूतेने’च्चादि. तत्थ तस्मिं विसेसे. पकत्तुं आरभि, पकत्तुं आरभीयित्थ, पसोत्तुं आरभि, पसोत्तुं आरभनन्ति अत्थे त्तो.

५८. ठास

अनारम्भत्थंवचनन्ति आरम्भे पुब्बेनेव सिद्धत्ता. अपादिनोपिसिलिसस्स सकम्मकत्ता- ‘येभुय्येना’ति वुत्तं. सकम्मकत्थन्ति वत्वा सकम्मत्तमेसं पादियोगे सति होतीति दस्सेतुमाह- ‘पादिसहिता’च्चादि. खटोपिका मञ्चो.

५९. गम

अविवच्छितकम्मो चेहाकम्मकोति कथयमाह- ‘अविज्जमाने’च्चादि. यातवन्तो याता, यानं यातं. अयोयित्थाति या तो. क्तो न विधातब्बो पाणिनियेहि विय. कारणसामग्गियं भूतायन्ति सस्सादिहेतुभूतसमिद्धियं भूतायं. सा च भूता येवातीमिना कारणसामग्गिया अतीतकालिकत्तमाह.

६०. आहा

आधारेचेति अनुवुत्तिया एत्थ चकारतो ‘यथापत्तञ्चे’ति सम्बन्धा वुत्तन्ति सेसो. एवं न कुतोचि अपकस्सनं सियाति एवमाधारादिके अनुवत्तमाने सति कुतोचि आधारादितो अपकस्सनं विसुं करणं न सियाति अत्थो. तथा सति हेट्ठा सुत्तेनेकयोगमेव करेय्याति अधिप्पायो. भावकम्मेसूति सम्बज्झतेति योजना.