नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
मोग्गल्लान पञ्चिका टीका
सारत्थविलासिनीनाम
पञ्चिकाटीका
पणामादिकथा
विज्जाधनस्स समनुस्सरणम्पि यस्स,
पञ्ञाविसुद्धरतनानयनेकहेतु;
तं धम्मराजममलुज्जलकित्तिमालं,
सामोदमादरमये हदये निधाय.
लद्धम्महोदय महादय (सम्पसादा) [जपसो (पोत्थके)],
सक्का(दि) सक्कतगुणं रतन (द्वयञ्च) [त्तयता (पोत्थके)];
(यापञ्चिका) गुरुवरप्प(भवात्यगाहा) [हपा त्य गाया (पोत्थके)],
तं साधु सिस्सजन मज्जवगाह याम.
जयतीह महापञ्ञो, सो मोग्गल्लायनो मुनि;
यस्स साधुगुणुब्भूत,कित्ति सब्बत्थ पत्थटा.
इच्चेव मनवसेस मत्तनो भयाद्यूपद्दवोपघाभकरसामत्थिय योगेन सकलज्झत्तिकबाहियन्तराय निवारण मधिप्पेतसिद्धि विसेस मभिकङ्खिय रतनत्तय विसयभूतं तंसाधने कन्तनिदान भूतस्स आलोकिययातिसयगुणविसेसयुत्तस्स महतो प्यतिमहनीयस्स रतनत्तयस्स सप्पसादानुरूपं पूजाविसयं तदनुस्स(रणं कत्वा) गुरुसन्नियोगमनुट्ठातुं–
किन्तेहि पादसुस्सूसा, येसं नत्थि गुरूनिह;
ये तप्पादरजोकिण्णा, तेव साधू विवेकिनोति.
वचनतो अत्तनो गुरुपूजा पुरस्सरं पञ्चिकाविवरणं पथि’या पञ्चिका’तिआदिना कतपटिञ्ञत्ता सम्पति महादयोतिआदिनो गन्थस्स साधुजनवण्णनं वण्णनमारभिस्साम.
ननु च वुत्तिगन्थस्स वण्णनायं कताभिनिवेसो-यमाचरियोति कथमिहानधिकते महादयोतिआदिके पटिपन्नोति रतनत्तप्पणामगन्थकत्तुगन्थनिस्सयगन्थारम्भफलअभिधेय्यसङ्खात- पयोजनसोतुजनसमुस्साहनानं सन्दस्सनत्थं. तत्थ रतनत्तयप्पणाम करणं अन्तरायकरापुञ्ञविघातकरपुञ्ञविसेसुप्पादनेन कत्तु मिच्छितस्स गन्थस्स अनन्तरायेनं परिसमापनत्थं. वचीपणामो पनेत्थ सोतूनम्पि यथावुत्तत्थनिप्फादनको आचरियेनाप्यय मत्थो दस्सितोयेव’तत्थ रतनत्तयप्पणामसन्दस्सन’न्तिआदिना, वाचसिकसत्थाधिकारतोपि वचीपणामोति कायप्पणामो मनोपणामो च. न कतो, गन्थकत्तुसन्दस्सनं गन्थस्स पमाण भावविभावनत्थं, गन्थनिस्सयसन्दस्सनं अत्तनियभावसन्धस्सनेन तब्बिसुद्धिदस्सनत्थं, गन्थारम्भफलदस्सनं तप्पटिक्खेपकजननिसेधाय, अभिधेय्यसङ्खातययोजनसन्दस्सनं वीमंसापुब्बकारीनं पयोजनो पालम्भपुब्बिका सत्थे पवत्ततीति सोतुजनसमुस्साहनं (कत्वा) आदरेन गन्थे पवत्तनत्थं, यदाहु –
सब्बस्सेव हि सत्थस्स, कम्मस्सापि च कस्सचि;
केनेतं गय्हते ताव, याव-वुत्तम्पयोजनंति.
ननु सत्थप्पयोजनानं सम्बन्धोपि वत्तब्बो इदमस्स पयोजनन्ति यतो–
सिद्धप्पयोजनं सिद्ध,सम्बन्धं सोतुमिच्छति;
सोतादो तेन वत्तब्बो, सम्बन्धो सप्पयोजनोति.
तत्रेदमुत्तरं–
सत्तं पयोजनञ्चेव, उभो सम्बन्धनिस्सया;
तं वुत्तन्तोगधत्ता न, भिन्नो वुत्तो पयोजनाति.
पयोजनप्पयोजनम्पन सामत्थियलद्धब्बं सयमाचरियेन ‘‘को पन सद्दलक्खणस्स अजानने दोसो’’तिआदिना वुत्तनयेन विञ्ञातब्बं.
तत्थ‘महादयो’त्यादिना गाथाद्वयेन रतनत्तयपणामो दस्सितो, ‘यो इद्धिमन्तेसू’तिआदिना गन्थकत्ता, ‘सद्दसत्थ’न्तिआदिना गन्थनिस्सयो, ‘सङ्खेपनयेना’तिच ‘सारभूतं विपुलत्थगा हिं अनाकुल’न्ति च इमेहि गन्थारम्भफलं सोतुजनसमुस्साहनञ्च, अभिधेय्यसङ्खातप्पयोजनम्पन‘संवण्णन’न्ति इमिना दस्सितं अन्वत्थ ब्यपदेसेन संवण्णीयति विवरित्वा वित्थारेत्वा कथीयति अत्थो एतायाति संवण्णनाभि कत्वा, तम्पन विवरित्वा कथनं सद्दानुसासनसत्थसन्निस्सयत्ता अभिधेय्यो नाम समुदितेन सत्थेन वचनीयत्थो तं [वचनीयत्थोति (पोत्थके)] वुत्तसद्दानुसिट्ठिसङ्खातपयोजनमेवाति अयमेत्थ समुदायत्थो.
अयम्पनेत्थ अवयवत्थो-योति अनियमवचनं धम्मराजसद्दा पेक्खाय चेत्थ पुल्लिङ्गता, तेनेत्थ वुच्चमानगुणविसेसा धारपुग्गलविसेसनिदस्सनं, दयति दुक्खं अपनेत्वा परेसं सुखं ददाति, दयीयति वा सप्पुरिसेहि गमिय(ति स) सन्ताने पवत्तीयति, दयति वा परदुक्खं हिंसति, दयति वा परदुक्खं गण्हाति तंवसेन अत्तनो हदयखेदं करोतीति दया, ‘‘दय=दानगति हिंसादानेसु’’ इच्चस्मा ‘‘इत्थियमणत्तिकयक्याचे’’ति (५-४९) अप्पच्चयो, विसयमहन्तताय महती पसत्था वा दया अस्साति महादयो, विसेसन समासे ‘‘सद्धादित्व’’ (४-८४) वक्खमानपारमितासम्भरणदुक्खानुभव नानमिदं हेतुवचनं, कम्मकिलेसेहि जनिताति जना सत्तलोको, इमिना खीणासवापि सङ्गय्हन्ति तेसम्पि दिट्ठधम्मिकसुखविहारसङ्खात हितस्स दानतो, जनानं समूहो जनता तस्सा हिताय अभिवड्ढिया सकलवट्ट दुक्खनिस्सटनिब्बानसुखभागियकरणायाति वुत्तं होति, अस्सच’सम्पूरय’न्ति इमिना’दुक्खमनुभवी’ति इमिना च सम्बन्धो, सम्बोधीति एत्थ संसद्दो सामन्ति इममत्थं दीपेति, तस्मा संसयमेव अनञ्ञबोधितो हुत्वा चत्तारि सच्चानि बुज्झति पटिविज्झति एतायाति सम्बोधि, संपुब्बा बुधधातुतो ‘‘इ’’इति ण्वादि (को) इप्पच्चयो, सवासनसकलसंकिलेसप्पहायकं भगवतो अरहत्तमग्गञ्ञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणन्तिपि वदन्ति, सम्पापयतीति सम्पापकं, सम्बोधिया सम्पापकन्ति छट्ठीसमासो, किन्ति धम्मजातं धम्मसद्देनेत्थ पारमिधम्मा पञ्चमहापरिच्चागादयो च अधिप्पेता, तेपि हि अत्तानं धारेन्तं धारेन्ति सम्बोधि सम्पापनसामत्थिययोगेन परेपि धारेन्ति नामाति धम्माति वुच्चन्ति, ‘धर=धारणे’इच्चस्मा खीसु, वियादिसुत्तेन ण्वादि(को) मप्पच्चयो, धम्मानंजातं, धम्माएववा जातं, सम्बोधिसम्पापकञ्च तं धम्मजातं चेति विसेसनसमासो, ‘सम्पूरय’न्ति मस्सेतं कम्मं, सम्पूरयन्ति पयोगसम्पत्तियोगा दीपङ्कर (पाद)मूले हत्थोपगतम्पि निब्बानम्पहाय यथावुत्तकरुणागुणयोगसीतलीभूतहदयताय ‘‘कथन्नामेते अच्चन्त दुस्सहवट्टदुक्खोपगते सत्ते तंमहादुक्खा मोचेस्सामी’’ति वट्टदुक्खनिस्सरणेकहेतुताय सम्मा पूरेन्तो वड्ढेन्तो वुड्ढिं विरूळ्हं वेपुल्लं गमेन्तोति वुत्तं होति, हेतुयेवेदमपि दुक्खानुभवनस्स, महादयता पनस्स परम्परहेतु, दुट्ठु खनति कायिकं अस्सादन्ति’दुपुब्बा खनिस्मा’ ‘‘क्वी’’ति (५-४) क्वि, दुक्खं कायिकदुक्ख वेदना, कीदिसन्ति आह-’अनन्तरूप’न्ति, सभाववचनो यं रूपसद्दो ‘‘पियरूप’’न्तिआदीसुविय, ते च दुक्खसभावा (अनन्ता) अनन्तकारणानं वसेन, तस्मा अनन्तं रूपं सभावो अस्साति अनन्तरूपं, तं दुक्खं अनुभवी विन्दी, किमिवाति आह-‘सुखं वा’ति, सुट्ठु खनति कायिकं आबाधन्ति सुखं, इवसद्दो सधम्मत्तसङ्खातोपमाजोतको, सधम्मत्तञ्हि उपमा, वुत्तञ्हि ‘‘उपमानोपमेय्यानं, सधम्मत्तं सियो पमा’’ति, किं वुत्तं होति ‘‘अनिट्ठानुभवनसभावायापि दुक्खवेदनाय अनुभवनसभावसामञ्ञेन अज्झासयसम्पत्तिविसेसयोगा महाकारुणिकस्स सुखेन सदिसतापत्तिहोतीति दुक्खम्पि समानं तं सुखमिव विन्दी’’ति. कथमञ्ञथा वट्टदुक्खतो सकललोकस्स समुद्धरणं सियाति, अथवा सुखमिव सुखं विन्दन्तो विय अनञ्ञविन्दियमपि तादिसं दुक्खं सकललोकहिताव हितमनताय विन्दीति अत्थो, तेनाह ‘अखिन्नरूपो’ति, अखिन्नं परिस्सममप्पत्तं रूपं सभावो अस्साति विग्गहो.
तं धम्मराजन्ति योति अनियमनिद्दिट्ठस्स वुत्तगुणविसेसाधार पुग्गलस्सनियमनवचनं, धम्मेन राजति नो अधम्मेनाति वा, अत्तना पटिविद्धस्स सामिभावेन धम्मस्स राजा सामीति वा, अत्तना पटिविज्झियमाने धम्मे पटिविज्झन्तोव तत्थ राजति दिप्पतीति वा, परूपकारवसेन तदत्थायेव पटिपन्नत्ता परेसं धम्मं राजेति पकासेतीति वा धम्मराजा, तं धम्मराजं नमित्वाति सम्बन्धो, नमस्सित्वाति अत्थो, कीदिसन्ति आह-‘जितमारवीरं सुधन्त सोवण्णनिभ’न्ति. तत्थ मारो च सो वीरोचाति मारवीरो जितो विद्तेधस्तबलो मारवीरो नाति जितमारवीरो, तं, किञ्चापि देवपुत्तकिलेसाभिसङ्खारमच्चुक्खन्ध मारा-नेन जिता एव, तथापि वीरसद्दसन्निधानेन देवपुत्तमारे गहिते तंविजया अञ्ञेपि जिता एव नाम होन्तीति विञ्ञेय्यं, सुट्ठु धन्तं धमितं उद्धरितं सुधन्तं, सुवण्णमेव सोवण्णं, सुधन्त च तं सोवण्णञ्च, तस्सेव निभा सोभा अस्सेति समासो, अथवा सुधन्तञ्च तं सुवण्णं चेति समासे तस्सिदन्ति ‘‘णो’’ति (४-३४) णप्पच्चये ‘‘मज्झे’’ति (४-१२६) मज्झवुद्धियं सुधन्तसोवण्णं पटिमारूपं, तेन निभो सदिसो, तं.
एत्तावता च –
हेतु फलं परत्थो च, सब्बोपि थुतिसङ्गहो;
हेतु सम्बोधितो, पुब्बेव, यमञ्ञं ततोपरीति.
वुत्तहेतुफलसत्तोपकारवसेन बुद्धरतनस्स थुतिपुब्बकम्पणामं दस्सेत्वा इदानि धम्मराजेन तेनापि पूजनीयस्स धम्मरतनस्स निपच्चकारं दस्सेतुं‘धम्मञ्च मोहन्धतमप्पधंसि’न्ति आह, तत्थ च सद्दो ‘धम्मञ्च नमित्वा’ति [नमस्सित्वा (पोत्थके)] नमस्सनक्रियाय धम्मं सम्पिण्डेति, किम्भूतन्ति आह, ‘मोहन्धतमप्पधंसि’न्ति, मुय्हतीति मोहो=अञ्ञाणं, अन्धयति समत्थचक्खुविञ्ञाणपरिहानेनाति अन्धं, अन्धञ्च तं तमञ्चेति अन्धतमं=बाळ्हतिमिरं, मोहोयेव तंसदिसताय अन्धतमन्ति मो हन्धतमं, तं पधंसेति पकारेन नासेति सीलेनाति मोहन्धतमप्पधंसी, पसद्दस्सपकासनत्थं हित्वा पकारत्थस्सेव गहणतो परियत्तिया सह–
सोतापत्तादयो मग्गा,चत्तारो तप्फलानिच;
चत्तारि अथ निब्बानं, धम्मा लोकुत्तरा नवाति.
वुत्तनवलोकुत्तरम्मो गहिताति विञ्ञातब्बं, अञ्ञथा अरहत्तमग्गोव गय्हेय्य, कस्मा पनेत्थ मोहस्सेव पहानं वुत्तं, नेतरेसन्ति तम्मूलकत्ता सब्बकिलेसानं, तप्पहानस्मिञ्हि वुच्चमाने तम्मुखेनेतरेसम्पि पहानं वुत्तमेव होतीति.
एवं धम्मरतनस्स नमक्कारं दस्सेत्वा इदानि तदाधारभूतसङ्घरतनं नमस्सितुं ‘सङ्घं तथा सङ्घटितं गुणेही’ति वुत्तं, तत्थ तथासद्दो समुच्चये वा, वचोयुत्तियं वा, वचोयुत्तिपक्खे च सद्दो आनेत्वा सम्बन्धितब्बो, किलेसादयो संहनति हिंसतीति सङ्घो, संपुब्बतो हनतिस्मा क्विम्हि ‘‘क्विम्हि घोपरिपच्चसमो ही’’ति (५.१००) हनस्स घो, किलेसहिंसनञ्चेत्थ तदङ्गादिवसेन गहितं, गुणेहीति सामञ्ञनिद्देसतो सम्मुतिसङ्घेन सद्धिं
चत्तारो च पटिपन्ना, चत्तारो च फलेठिता;
एस सङ्घो उजुभूतो, पञ्ञासीलसमाहितोति.
वुत्तअट्ठअरियपुग्गला गय्हन्ति, गुणेहीति लोकियलोकुत्तरेहि सीलादिगुणेहि, सङ्घटितन्ति संहतं.
एवमनन्तरायेन गन्थपरिसमापनत्थमनन्त गुणविसिट्ठलोकत्तयग्गसीखामणिभूतस्स रतनत्तयस्स पणामं दस्सेत्वा इदानि गन्थ कत्तादियथावुत्तत्थोपदस्सन पुब्बङ्गममत्तना समारभितब्बं गन्थ करणं पटिञ्ञातुकामो’यो इद्धिमन्तेसू’तिआदिमाह, तत्थ ‘यो’ति इमस्स ‘तन्नामधेय्येना’ति इमिना सम्बन्धो, एताय सत्ता इज्झन्ति इद्धा वुद्धा उक्कंसगता होन्तीति इद्धि=इद्धिविधादयो लोकिया लोकुत्तरा च सा एतेसमत्थीति इद्धिमन्तो, तेसु इद्धिमन्तेसु, इद्धिमन्तानं महासावकानं मज्झेति अत्थो, महत्तप्पत्तोति महत्तं महन्तभावं गतो, तन्नामधेय्येनाति तस्सेव नामधेय्यमस्साति तन्नामधेय्यो, तेन, तपोधनेनाति मुनिना, किं वुत्तं होति- ‘‘एतदग्गं भिक्खवे मम सावकानं भिक्खूनं इद्धिमन्तानं यदिदं मोग्गल्लानो’’ति भगवता इद्धिमन्तेसु एतदग्गे ठपितो महामोग्गल्लानत्थेरो नाम यो दुतियो अग्गसावको… (तेन समाननामधेय्येनाति) तमपदिसन्तो-यमाचरियो अनुद्धतभावेन उजुनाक्कमेन नामादिकमवत्वा वङ्कवुत्तिया अत्तनो मोग्गल्लानोति नामं महासामिट्ठानन्तरप्पत्तिं कालोचितपञ्ञा वेय्यत्तियं बुद्धसासनोपकारितादिञ्च विभावेति. ‘यं रचित’न्ति सम्बन्धो, रचितन्ति कतं, किन्ति आह सद्दसत्थ’न्ति, सद्दसत्थं नाम सुत्त, सद्दलक्खणब्याकरणाद्यपरनामधेय्यं, सुत्तं(हि) ‘सद्दा (लक्खीयन्ति) सासीयन्ति अनुसासीयन्ति पकतिप्पच्चयादिविभागकप्पनाय एतेना’ति सद्दलक्खणन्ति च ‘ब्याकरीयन्ति सद्दनिप्फादनवसेन कथीयन्ति एतेना’ति ब्याकरणन्ति च वुच्चति, अपरम्पन वुत्यादि तदुपकरणभावेन सद्दसत्थं सद्दलक्खणं ब्याकरणन्ति च वुच्चतीति दट्ठब्बं, अनुनन्ति तब्बिसेसनं, असेसलक्खियोपसङ्गाहकभावेन वत्तब्बस्सापरस्साभावा सम्पुण्णन्ति अत्थो, अथाति अनन्तरत्थे निपातो, सद्दसत्थरचनानन्तरन्ति अत्थो, तस्सेति सद्दसत्थस्स, वुत्ति च समासा कताति सम्बन्धो, सुत्तं विवरीयति एतायाति वुत्ति, समस्सते सङ्खिपीयतीति समासा.
तस्सापीति वुत्तियापि, सङ्गहेत्वा सद्दवसेन सङ्कुचितं विय कत्वा खिपनं सङ्खेपो, तस्स नयो कमो सङ्खेपनयो, तेन, भोवाति यो सद्दसत्थस्स वुत्तिया च कत्ता सो एव, इदानि सुत्तवुत्तिरचनानन्तरमवसरप्पत्ते इमस्मिं काले, समारभेय्य सम्मा आरम्भं करेय्य बहुन्नं क्रियाक्खणानमादिभूतं क्रियाक्खणमनुतिट्ठेय्य, किन्ति संवण्णनं, संवण्णीयति अत्थो एतायाति संवण्णना, पञ्चीयति विपञ्चीयति ब्यत्ती करीयति वुत्ति अत्थो एतायाति वा, तं पञ्चयतीति वा लद्धनामपञ्चिका, तं.
एवमत्तना करणीयसत्थम्पटिजानित्वा तदनन्तरं ‘‘द्वे मे भिक्खवे पच्चया सम्मादिट्ठिया उप्पादाय (कतमे द्वे) परतो च घोसो (अज्झत्तञ्च) योनिसो मनसिकारो’’ति वचनतो सम्मासवनपटिबद्धा सब्बापि सासन (प्पटि) सम्पत्तीति सासनप्पटिपत्तिया ब्याकरणस्स मूलकारणत्ता तं सवने साधुजने नियोजेन्तो ‘तं सारभूत’न्तिआदिमाह, तत्थ तन्ति यसद्दविरहेपि अधिकतत्ता संवण्णनं परामसति, तं सुणन्तू’ति सम्बन्धो, साधूति सवनक्रियाविसेसनं, अत्थानुरूपं ब्यञ्जनं, ब्यञ्जनानुरूपञ्च अत्थंसल्लक्खेत्वा अनञ्ञमना हुत्वा सक्कच्चं सुणन्तूति अत्थो सुवण्णभाजने निक्खित्तसीहवसाविय अविनस्समानं कत्वा हदये ठपनवसेन, सक्कच्चसवनमेव हि सोतूनमत्थावहं होतीति, सन्तोति सवनक्रियाय कत्तारो दस्सेति, तथा सातिसयब्याकरणं… तथाविधा एव सप्पुरिसा साधुकं सोतुकामा होन्तीति, किम्भूतन्ति आह ‘सारभूत’न्तिआदि, भूतसद्दो एत्थ ‘‘भूतस्मिं पाचित्तिय’न्तिआदीसु विय विज्जमानत्थो, फेग्गुत्ताभावेन अपरिच्चजनीयताय सारो थिरं सो अत्थो ब्यञ्जनञ्च अस्सा अत्थीति सारा च सा भूताच, अथ वा लोकियलोकुत्तरगुणातिसयसाधनेकसाधनभावतो सेट्ठट्ठेन सारञ्च सा भूताचाति सारभूता, तं गन्थो येवेत्थ सङ्खेपितो, अत्थो पन नयग्गाहिततायपि सब्बथा दस्सितोयेवाति विपुलं अत्थं गण्हातीति विपुलत्थगाही, तं, विधीयमानवण्णनाक्कमविसेसेन ब्याकुलस्स वण्णनाक्कमस्स निरसनतो नत्थि आकुलं किञ्चि अस्साति अनाकुलं, तं, इमिना च कच्चायनवुत्तिवण्णनासु न तथाभावं दस्सेति.
तदेवमधिकतत्तायेवायमाचरियो गन्थारम्भे’महादयो यो’तिआदिके पटिपज्जित्वा दानि अत्तना वण्णनीयस्स गन्थस्सादि भूतं वाक्यमनधिकतपरिहारमुखेनेवोपन्यस्य ब्याख्यातुमाह- ‘इधा’तिआदि, तत्थ इधाति इमस्मिं मागधिकसद्दलक्खणविरचनाधिकारे, मागधानं सद्दानं इदन्ति मागधिकं, मागधिकं सद्दलक्खणन्ति विसेसन समासो, विरचयितुकामोति कत्तुकामो, रतिंजनेतीति रतनं, रमयती [र तयती (पोत्थके)] ति (वा) रतनं अनप्पच्चयेन, अथवा यं लोके चित्तीकतादिकं रतनन्ति वुच्चति, इदम्पि तं सदिसताय रतनन्ति वुच्चति, तथाचाहु–
चित्तीकतं महग्घञ्च, अतुलं दुल्लभदस्सनं;
अनोमसत्तपरिभोगं, रतनं तेन वुच्चतीति.
बुद्धादीनमेतमधिवचनं, तयो अवयवा अस्साति तयं, समुदायो, रतनानं तयं रतनत्तयं, अवयवविनिम्मुत्तस्स पन समुदायस्स अभावतो तीणि एव रतनानि वुच्चन्ति, पणमनं पणामो, रतनत्तयगुणनिन्नता, पणमन्ति एतायाति वा पणामो, पणामक्रियानिप्फादिका कुसलचेतना, रतनत्तयस्स पणामोति छट्ठीसमासो, अभिधीयति पटिपादीयतीत्यभिधेय्यो समुदितेन सत्थेन वचनीयत्थो, येन च यो पटिपादीयति सो तस्स अत्थो होतीति, सो च पकतिप्पच्चयादिविभागकप्पनाय सद्दानं सङ्खरणं, सद्दसत्थेन हि सद्दसङ्खरणमेव पटिपादीयति, (रतनत्तयप्पणामो च अभिधेय्यो च) रतनत्तयप्पणामाभिधेय्यन्ति चत्थसमासो, तस्स सन्दस्सनं अत्थो यस्साति अञ्ञपदत्थो, किन्तं वाक्यं, ता वाति वाक्यालङ्कारे, ननुचेवमधिकतत्तेपि अभिधेय्यमत्तमेवदस्सेतब्बं सिया किं वाचापणामेन, कायमनोमयेनापि पुञ्ञाति सयप्पत्तिया अभिसमीहितत्थसिद्धि होतेवाति चोदनं मनसि निधाय वचीपणामस्स परत्थसन्निस्सयतञ्च तस्सेव विभागेन पयोजनञ्च दस्सेतुमाह- ‘तत्थ’इच्चादि, गुणसद्दो एत्थ ‘‘सतगुणा दक्खिणा पाटिकङ्खा’’तिआदीसु विय आनिसंसट्ठो, गुणानमानिसंसानं अनुकूलं अनुगुणं, हेतुमन्तविसेसनमेतं, पधानभावं नीतं पणीतं अतिउत्तमन्ति अत्थो, अतीसयेन पणीतं पणीततरं, चित्तस्ससन्तानं पबन्धो चित्तसन्तानं, पणीततरञ्च तं चित्तसन्तानञ्च, अनुगुणञ्च तं पणीततरचित्तसन्तानञ्चाति विसेसनसमासो, तप्पणामकरणेन अनुगुण…पे… सन्तानं येसन्ति अञ्ञपदत्थो, तेसं, यथा ते सोतारो रतनत्तयस्स पणामकरणेन पुञ्ञातिसयप्पटिलाभा अनेकानिसंसातिसयप्पटिलाभानुकूल चित्तसन्तानताय पधानतरचित्तसन्ताना होन्ति, तथा पवत्तानन्ति अधिप्पायो, इदम्पि अधिगता…पे… न्तराधानन्तीमेसं हेतुभावेन तिट्ठति, अधिगता पत्ता अनेके बहू आनिसंसविसेसा आयु वण्णसुखबलपटिभानादयो येसन्ति विग्गहो, विसोसिता सुक्खापिता अन्तराया भयादयो अज्झत्तिका बाहिया वा येसं तथाविधानं सोतूनं, एतेपि अभि,पे,द्धत्थन्ति इच्चस्स हेतू, अभिसमीहितस्स अनुट्ठितस्स कतनिट्ठितस्स गन्थस्स अवबोधोयेव फलं, तस्स सिज्झनत्थं, किन्तं रतनत्तयप्पणामसन्दस्सनं.
सच्चं पुनपि सच्चन्ति, भुजमुक्खिप्प वुच्चते;
सकत्थो नत्थी नत्थेव,परस्सत्थमकुब्बतोति.
वचनतो परत्थोव सप्पुरिसेहि कत्तब्बो, परत्थे सम्पादिते पन सकत्थो सम्पन्नोव नाम सियाति मनसि कत्वा आह- ‘एतदेवा’तिआदि. कायमनोसमाचरणेन सम्पज्जमानञ्च वचीसमाचरणेन सम्पज्जतेवाति अनेनेव वाक्येन विञ्ञायतीति अवगन्तब्बं, बुद्धि पुब्बा यस्मिं करणे तं बुद्धि पुब्बं, तं सीलेन करोन्ता बुद्धिपुब्बकारिनो, अभिधेय्यस्स अधिगमो जाननं पुब्बो यस्स सो अभिधेय्याधिगमपुब्बको, अवतारो पवत्ति, एकदेसदस्सने ‘‘समुद्दो दिट्ठो’’ति विय एकदेसेपि समुदायवोहारदस्सनतो पच्छिम पादेनाति वुत्तं, पच्छिमपादस्सेकदेसभूतेन ‘सद्दलक्खण’मिच्चनेनाति अत्थो, साधियं सद्दानं सङ्खरणं, साधनं ब्याकरणं, तं लक्खणं सभावो अस्साति साधियसाधनलक्खणो, साधियस्सेदं साधनं, साधनस्स चेदं साधियन्ति एवमस्सेदम्भावहेतुसभावो सम्बन्धोति वुत्तं होति, पयोजनं अभिधेय्यसद्दोपदस्सितं सद्दसङ्खरणं, तत्थ सम्बन्धस्सन्तोगधत्तं… साधियोपदस्सनमुखेन साधनस्सापि दस्सितत्ता निस्सयोपदस्सनतो, उस्सुक्कं सम्मावायामं, बुद्धत्तं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, पूरेत्वाति–
मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सनं;
पब्बज्जा गुणसम्पत्ति, अधिकारो च छन्दता;
अट्ठधम्मसमोधाना, अभिनीहारो समिज्झतीति.
वुत्तअट्ठधम्मसमन्नागतेन अभिनीहारेन समन्नागता हुत्वा यथावुत्ते पारमितादयो धम्मे पूरेत्वाति अत्थो, आगताति सत्तत्तिंसबोधिपक्खियधम्मानुब्रूहनेन आगता, इधाति इमस्मिं लोके, आगताति पत्ता उप्पन्ना, तथागतोति यथा सम्पति जाता ते भगवन्तो सत्तपदवीतिहारेन गता, तथा अयम्पि उत्तराभिमुखं गतोति अत्थो, मुहुत्तजातोवाति सम्पतिजातो एव, जातसमनन्तरमेवाति वुत्तं होति, विक्कमीति अगमासि, सत्त पदानि गन्त्वान दिसा विलोकेसीति इदं ‘‘धम्मता एसा भिक्खवे सम्पति जातो बोधिसत्ता समेहि पादेहि पतिट्ठहित्वा’’ति एव मादिकाय पाळिया सत्तपदवीतिहारूपरिठितस्स सब्बदिसानुविलोकनस्स वुत्तत्ता वुत्तं, दिसा विलोकेसि समन्ततोति इदम्पन ‘समेहि पादेहि फुसी वसुन्धर’न्ति एतस्स अनन्तरं दट्ठब्बं… पादेहि वसुन्धराफुसनानन्तरमेव दसदिसावलोकितत्ता, अट्ठङ्गानि नाम–
विसट्ठं मञ्जु विञ्ञेय्यं, सवनीया-विसारिनो;
बिन्दु गम्भीरनिन्नादि,च्चेवमट्ठङ्गिको सरोति.
वुत्तानि अट्ठङ्गानि, तथागतोति इमस्सेव विसुं अत्थपरियायं दस्सेतुं ‘अथवा’तिआदिमाह, अरियेन सेतुनाति समथविपस्सनासङ्खातेन उत्तमेन मग्गेन, एवमादिनातिआदिसद्देन तेसं तेसं धम्मानं सभावसरसलक्खणं तथं आगतो यथावतो अधिगतो’येगत्यत्था ते बुद्ध्यत्था, ये बुद्ध्या ते गत्यत्था’तितथागतोति एवमादिं सङ्गण्हाति, तत्थतत्थाति तेसु तेसु दीघागमादीसु, तथागतभावोति तथागतोति भवनं निप्फत्ति नमस्सनकिरियाभिसम्बन्धाति’नमस्सित्वा’ति एत्थ नमस्सनकिरियाय अभिसम्बन्धा इमिना तथागतादीनं कम्मत्तं विभावेति, नमस्सनकिरियाविसेसनत्ताति ‘नमस्सित्वा’ति नमस्सनं कत्वाति वुत्तं नाम सियाति नमस्सनन्ति वुत्तनमस्सनकिरियाय विसेसनत्ता, बोधियाति बोधिवुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाणं, तं भगवा एत्थ पत्तोति (बोधि, तस्सा) बोधिरुक्खस्साति अत्थो, मूलेति मूलसमीपे ‘‘याव मज्झन्हिके काले छाया फरति निवाते पण्णानि पतन्ति एतावता रुक्खमूलं’’तिआदीसु विय, ननु अञ्ञेपि खीणासवा ‘अग्गमग्गेने’च्चादिना वक्खमान नयेन निप्फन्ना एवाति अनुयोगं मनसिकत्वा वुत्तं ‘सहेव वासनाया’ति, न हि भगवन्तं ठपेत्वा अञ्ञे सह वासनाय किलेसे पहातुं सक्कोन्ति, एतेन अञ्ञेहि असाधारणं भगवतो अरहत्तन्ति दस्सेति, तेनेव इद्धसद्दस्स अत्थं दस्सेन्तो’तेपि हि’च्चादिकं वक्खति, कापनायं वासना नाम पहीनकिलेसस्सापि अप्पहीनकिलेसस्स पयोगसदिसपयोगहेतुभूतो किलेसनिहितो सामत्थियविसेसो’आयस्मतो पिलिन्दवच्छस्स वसलसमुदाचारनिमित्तं विय’, अग्गमग्गेनाति अरहत्तमग्गेन, सब्बकिलेसे रागादिके, अरहत्तं अग्गफलं, सम्मुति उपपत्तिदेवभावतो अञ्ञेन विसुद्धि देवभावेनातिनिप्फन्नत्ता आह-‘विसुद्धिदेवभावेना’ति, सकलकिलेसकालुस्सियापगमेन विसुद्धिप्पत्तिया सब्बञ्ञुगुणा लङ्कारेन विसुद्धिदेवभावेनाति अत्थो.
‘इध=संसिद्धियं’ इद्धवन्तो इद्धात्तप्पच्चयेन, ‘गुण=आमन्तणे’ भूवादिसेसो, गुणीयन्ति परिचीयन्ति सेय्यत्तिकेहीति गुणा कप्पच्चयेन, तेपीति सावकपच्चेकबुद्धापि, हि सद्दो हेतुम्हि, यस्मा अग्गं…पे… अनूनगुणा, तस्माति अत्थो, सब्बञ्ञुतादीनन्तिआदिकं तेसं सब्बञ्ञुबुद्धेहि ऊनगुणताय हेतुवचनं, केचि ‘सिद्धो मिद्धगुणो अस्साति सिद्धमिद्धगुणन्ति दुट्ठमत्थं परिकप्पेत्वा वाक्यमिदं दूसेन्ति, ते पन ‘मिद्धो नाम कोचि गुणो नत्थी’ति च, ‘तथागतो नाम मिद्ध गुणो न होती’ति च, ‘तादिसो चे सिया न ञाणनिस्सितपूजा पकतोपयोगिनी भवती’ति च अजानित्वा वदथ तुम्हेहि वत्वा उय्योजेतब्बा, मङ्गलत्थञ्चेत्थादो सिद्धसद्दोपादानं, मङ्गलादीनि हि सत्थान्यब्याहतप्पसरानि होन्त्यायस्मन्तब्याख्यातुसोतुकानि च, धम्मसङ्घानम्पीति इमिना अवयवेन विग्गहेपि समुदायस्स समासत्थत्ता अञ्ञपदत्थसमासोयं तग्गुणसंविञ्ञाणोति दीपेति, तेनाह- ‘अञ्ञपदत्थे’च्चादि, गुणीभूतानम्पीति अप्पधानभूतानम्पि विसेसनभूतानम्पि अञ्ञपदत्थस्स पधानत्ता, किरियातिसम्बन्धो वगम्यते धम्मसङ्घानं गुणीभूतानम्पि तदविनाभावित्तेन नमस्सनातिसम्बन्धा, तदेव समत्थेति ‘तथाह’च्चादिना, पुत्तेन सह वत्तमानोति तग्गुणसंविञ्ञाणअञ्ञपदत्थसमासत्ता तुल्यमुभिन्नम्पि आगमनन्ति पुत्तोपि आगतोति पतीयते, तत्थाति निद्धारणे सत्तधी, अत्तानन्ति धम्मं दस्सेति, धारेन्तेति अत्तनि ठपेन्ते पवत्तेन्ते उप्पादेन्ते, चत्तारोपि अपाया सामञ्ञवसेन’अपाये’ति वुत्ता, किलेसवट्ट कम्मवट्ट विपाकवट्टवसेन तयो वट्टा, तेसु दुक्खं, तस्मिं, धारेतीति वुत्तधारणं नाम अत्थतो अपायादिनिब्बत्तककिलेसविद्धंसनं, तञ्च यथारूपं किलेससमुच्छिन्दनतप्पटिप्पस्सद्धि आलम्बनभावेन होतीति आह- ‘सो…पे… वसेना’ति, नवन्नम्पि, ते समधिगमहेतुताय धम्मोयेव नामाति ‘दसा’तिआदि वुत्तं, तत्थ कारणमाह- ‘तम्मूलकत्ता’तिआदि, तम्मूलकत्ताति तं कारणत्ता, सीलदिट्ठिसामञ्ञेनाति अरियेन सीलेन अरियाय च दिट्ठिया समानभावेन, अरियानञ्हि सीलदिट्ठियो मग्गेनागतत्ता सब्बथा समानाव, तेन ते यत्थकत्थचि ठितापि सहगतावाति संहतोति इमस्मिं अत्थे सङ्घोति पदसिद्धि दट्ठब्बा, अधिप्पेतवसेन पनेतं वुत्तं, लोकियसीलदिट्ठिया सामञ्ञेन संहतत्ता सम्मुतिसङ्घोपि पणामारहोयेवाति दट्ठब्बं.
अथ केते सद्दा, येसमिदं लक्खणं भासिस्सन्ति पटिञ्ञातन्ति आह-‘सद्दा घटपटादयो’ति, आदिसद्देन रुक्खादयो, ननु सन्ति मेघसद्दसमुद्दसद्दादयोपीति न निरत्थकानमिधानुपयोगित्ता, ये लोकसङ्केतानुरोधेनात्थप्पकासका तेसं सात्थकानमे विदं लक्खणन्ति, अपिच ‘सद्दा घटपटादयो’ति वदन्तो वेदिकानं विय उन्ति [ञत्थि (पोत्थके)] आदीनं अनुपुब्बीनियमावत्थानमसम्भवा तदनुक्कमेन निप्फादियमाननम्पि सद्दानं लोकियत्तानभिवत्तनञ्च बोधेतीति दट्ठब्बं, नु तत्थ पकासकत्थं सद्दस्स समुदायवसेन वा सिया पच्चेकवण्णवसेन वा, तत्थ यदि पच्चेकवण्णा पकासयेय्युं, घटसद्दे घकारोयेव घटत्थं, पकासयेय्य, तथा चाञ्ञेसमकारादीनमनत्थ कता सिया, अथ समुदिता पकासयेय्युं, तदा वण्णानमुच्चारणानन्तरविनासित्ता समुदायोयेव न सिया, तथा सति कथ मत्थं सद्दो पकासयतीति चे कमेन सोतचित्तादिगहितक्खर पाळिया च यो सद्दोति विञ्ञेय्यो सात्थको चित्तगोचरो, चित्तगोचरस्सापि सद्दस्स पन बालजनप्पबोधाय कप्पनामत्तेन पकत्यादिविभागतो, न सभावेनान्वाख्यानं, तेनाह-‘पकत्या’दि आदि, ननु गोइच्चादिसाधुसद्दनियमे सति गोतादयो असाधु सद्दाति विञ्ञायन्ति गन्तब्बमग्गनियमे अगन्तब्बमग्गो विय, गोतादि असाधुसद्दनियमे वा गोइच्चादयो सद्दा साधवोति अगन्तब्बमग्गनियमे गन्तब्बमग्गो विय, किं सद्दानमन्वाख्यानेना तिदमासङ्किय पयोजनमाह- ‘लक्खणाभिधानंचे’च्चादि, सद्दानम्पटिपत्तियं पटिपदपाठस्सानूपायत्तं दस्सेतुमाह- ‘अञ्ञथे’च्चादि, अञ्ञथाति असति लक्खणाभिधाने, सक्कतादीतिआदिसद्देन पाकतादिं सङ्गण्हाति, बहुविधत्तं सक्कतपाकतपेसाचिकअपब्भंसवसेन, मगधेसु विदिताति इमस्मिं अत्थे ‘‘अञ्ञस्मि’’न्ति (४-१२१) मागधानं इदन्ति अत्थे ‘‘णो’’ति (४-३४) णप्पच्चये मागधा मागधन्ति च पदनिप्फत्ति वेदितब्बाति दस्सेतुमाह- ‘मगधेस्मि’च्चादि, मगधेसु विदितातिआदिनो अधिप्पायं विवरितुमाह- ‘इदं वुत्तं होती’तिआदि, तत्थ इदन्ति इदानि वक्खमानं मागधं…पे… होतीति एतं वुत्तं होतीति मगधेसु…पे… लक्खणं मागधन्ति वदता पकासितं होतीति अत्थो, हिसद्दो’मगधेस्वि’च्चादिना वुत्तं समत्थयति, लक्खणं विसेसयताति सद्दलक्खण सद्दस्स उत्तरपदत्थप्पधानत्ता मागधन्ति इमिना लक्खणं विसेसयता ब्यवच्छेदयता वुत्तिकारेन, अत्थतोति सामत्थियतो, सद्दे च विसेसितो होतीति सद्दलक्खणसद्दो मागधे एव [सद्देएव (पोत्थके)] ब्यवच्छेदितो होति, अयमेत्थाधिप्पायो ‘मगधेसु विदिता मागधाति सद्दे गहेत्वा तेसमिदं मागधन्ति मागधसद्देन यस्मा सद्दलक्खणसद्दे लक्खणं विसेसितं, तस्मा सद्दलक्खणसद्दे सद्दो यदि अमागधो कथं लक्खणं मागधं सियाति सामत्थिया सद्दोपि विसेसितो होती’ति, ननु मागधन्ति लक्खणस्स मागध सद्दसम्बन्धित्तझापनतो सद्दलक्खणन्ति एत्थ सद्दसद्दस्स निरत्थक तापत्ति होतीति, न होति गम्ममानत्थस्स सद्दस्स पयोगम्पति कामचारत्ता सद्दलक्खणसद्दस्स वा समासत्थे निरुळ्हत्ता ‘‘तत्रिदं सुगतस्स सुगतचीवरप्पमाण’’न्तिआदीसु विय, कोपनातिआदिसद्दलक्खणन्ति इमिना अभिधेय्यसङ्खातपयोजनस्स दस्सितत्ता तप्पयोजनपुच्छनपरा चोदना, वुच्चतेच्चादि परिहारो, यथा सब्बथात्तपरहितकामेन.
पियो च गरु भावनीयो, वत्ता च वचनक्खमो;
गम्भीरञ्च कथं कत्ता,नोचा ठाने नियोजकोति.
वुत्तेहि ततो परेहि च पसत्थतरेहि गुणविसेसेहि समुपेतं गुरुं.
तस्मा अक्खरकोसल्लं, सम्पादेय्य हितत्थिको;
उपट्ठहं गुरुं सम्मा, उट्ठानादीहि पञ्चहीति.
वचनतो उट्ठान-उपट्ठान-परिचरिया-सुस्सूसा सक्कच्चसिप्पपटिग्गहणेहि सम्मा उपट्ठहन्तेन सवन,उग्गहन-धारण-परिपुच्छा-भावना हि कङ्खाविच्छेदं कत्वा विञ्ञातब्बं सद्दलक्खणं, तथा अविञ्ञातं सद्दलक्खणमनेनाति अविञ्ञातसद्दलक्खणो पुग्गलो, हिसद्दो अवधारणे, सो ‘धम्मविनयेसु कुसलो न होती’ति एत्थ दट्ठब्बो, कुसलो दक्खो न होति, तत्थ धम्मविनयेसु सुत्तन्ताताभिधम्मसङ्खातेसु धम्मेसु चेव विनये च, कस्मा–
यो निरुत्तिं न सिक्खेय्य, सिक्खन्तो पिटकत्तयं;
पदेपदे विकङ्खेय्य, वने अन्धगजो यथाति.
वचनतो, अयमेत्थाधिप्पायो ‘‘यथा वुत्तनयेन सम्भूतपद ब्यामोहवसेन पदत्थेपि ब्यामोहसम्भवतो सुत्तन्तोपदस्सिताय दिट्ठिविनिवेट्ठनाय च अभिधम्मागते नामरूपपरिच्छेदे च विनय निद्दिट्ठे संवरासंवरे च अकोसल्लं सिया’’ति, यथाधम्मन्ति धम्मविनय सद्दस्स यो-त्थो विनयसुत्ताभिधम्मसङ्खातो, तस्स सो-त्थो, तदनतिक्कमेन, पटिपज्जितुमसक्कोन्तोति तत्थतत्थेव वुत्तासु अधिसील अधिचित्त अधिपञ्ञासिक्खासु पवत्तितुं असमत्थो, कुसलो पन समत्थो पञ्ञाविसेसालोकपटिलाभतो, वुत्तं हि–
याव तिट्ठन्ति सुत्तन्ता, विनयो याव दिप्पति;
ताव दक्खन्ति आलोकं, सूरिये अब्भुग्गते यथाति.
पटिपत्तिन्ति पटिपज्जीयतीति पटिपत्तीति यथावुत्तं तिविधम्पि पटिपत्तिं, विराधेत्वाति नासेत्वा, नस्सति हि पटिपत्ति तेसुयेवा को सल्लतमगतत्ता, तथा चाहु–
सुत्तन्तेसु असन्तेसु, पमुट्ठे विनयम्हि च;
तमो भविस्सति लोके, सूरिये अत्थङ्गते यथाति.
संसारदुक्खस्सेव भागी होति… यथावुत्ता-नुक्कमपरिच्चागेन अनुरूपपटिपत्तिया पटिलभितब्बत्ता अधिगमविसयस्स [विसथत्ता (पोत्थके)] यो गक्खेमस्स, वुत्तञ्हि तस्सानुलोमपटिपत्तिमूलकत्तं–
सुत्तन्ते रक्खिते सन्ते, पटिपत्ति होति रक्खिता;
पटिपत्तियं ठितो धीरो, योगक्खेमा न धंसतीति.
एतावता अविञ्ञातसद्दलक्खणस्स सकत्थपरिहानिं दस्सेत्वा इदानि सकत्थसम्पत्तिमूलिका परत्थसम्पत्तीति तदभावा तादिसो पुग्गलो परेसम्पि पच्चयो भवितुं न सक्कोतीति दस्सेतुं ‘नचा’तिआदि वुत्तं, पतिट्ठाति धारणं, तञ्चेत्थ तेसं तेसं कुल पुत्तानं धम्मविनयसिक्खापनं तंतं कम्मतो नित्थरणादि च, तदुभय मेवा-न्हसङ्गिकं पतिट्ठं, मुख्यभूतम्पन तम्मूलके सुपरिसुद्धसीले पतिट्ठापनमेव, तदुपकरणत्थो सिक्खापनादि, इध पन तं साधनभूतो पुग्गलो उपचारतो पतिट्ठाति गहेतब्बो, हिसद्दो यथावुत्त समत्थनत्थे निपातो, सद्दलक्खणञ्ञूयेवाति अवधारणम्पन तेसु तब्बिदूयेव समत्थोति दस्सनत्थं पकरणवसेन वुत्तं, अत्तनो पन सुगुत्तसीलक्खन्धविरहेन कदाचि कोचि यथावुत्तानं पतिट्ठाभवितुं न सक्कोति… तम्मूलकत्ता सद्धम्मट्ठितिया सपरपतिट्ठा भावस्स च, तेनेव विनयधरे आनिसंसं दस्सेन्तेन भगवता तप्पधानं तप्पमुखंव कत्वा ‘‘पञ्चिमे भिक्खवे आनिसंसा विनयधर पुग्गले, कतमे पञ्च अत्तनो सीलक्खन्धो सुगुत्तो होति सु रक्खितो, कुक्कुच्चपकतानं पटिसरणं होति, विसारदो सङ्घ मज्झे विहरति, पच्चत्त्थिके सहधम्मेन सुनिग्गहितं निग्गण्हाति, सद्धम्मट्ठितिया पटिपन्नो च होती’’ति वुत्तं, अत्थानुरूपन्ति अत्तनो वचनीयस्सत्थस्स वाचकत्तेन योग्यं, ब्यञ्जनानुरूपन्ति अत्तनो वाचकस्स वचनीयत्तेन योग्यं, परिवासादीसूतिआदिसद्देन अब्भानादिं सङ्गण्हाति, तंतंकम्मन्ति परिवासादिकं तंतंकम्मं, अञ्ञोति असद्दलक्खणञ्ञू, न केवलमनेन सकत्थपरत्थाव नासिता, अथ खोति विधो सद्धम्मोपि नासितोयेवाति वत्थुमाह ‘अजानन्तो पना’तिआदि, अयथापटिपज्जमानोति सद्दलक्खणञ्ञुना यथा येन पकारेन अत्थानुरूपं ब्यञ्जने ब्यञ्जनानुरूपञ्च अत्थे पटिपज्जितब्बं, तथा अप्पटिपज्जमानो, तथा च वक्खति– तथा हि सो सद्दलक्खण मजानन्तो’तिआदि. तिविधम्पि सद्धम्मन्ति परियत्तिपटिपत्तिअधिगमवसेनति विधमेव सद्धम्मं, तत्थ तिपिटकबुद्धवचनं परियत्तिसद्धम्मो नाम, तेरस धुतगुणा चुद्दस खन्धकवत्तानि द्वे असीति महावत्तानीति अयं पटिपत्तिसद्धम्मो नाम, चत्तारो मग्गा चत्तारि च फलानि अयं अधिगमसद्धम्मो नाम, तथाहिच्चादिना वुत्तमत्थं समत्थेति, तम्पि पाळिया थिरीकातुं ‘वुत्तं हेत’न्तिआदिमाह, तत्थ धम्माति हेतू, सद्धम्मस्साति यथावुत्तस्स तिविधस्स सद्धम्मस्स, पदब्यञ्जनन्ति पदञ्च ब्यञ्जनञ्च तं, तत्थ पदं नाम स्याद्यन्तं त्याद्यन्तञ्च, ब्यञ्जीयति अत्थो एतेनाति ब्यञ्जनं-वाक्यं अथवा पज्जते गम्यते अत्थो एतेनाति पदं-स्याद्यन्तादि, वाक्यंव ब्यञ्जनं, सिथिलधनितादिपदमेववा वुत्तनयेन ब्यञ्जनन्ति पदब्यञ्जनं, तं, दुन्निक्खित्तं दुट्ठु निक्खित्तं ठपितं विराधेत्वा कथितं, अत्थो च दुन्नीतोति दुन्निक्खित्तत्तायेव पदब्यञ्जनस्स तब्बचनीयोपि दुट्ठुविञ्ञातो होति, वुत्तपटिपक्खतोति ‘अविञ्ञातसद्दलक्खणोहि’च्चादिना वुत्तस्स विञ्ञातसद्दलक्खणत्तादिना पटिपक्खभावतो, भावप्पधानो हि अयं निद्देसो,त्तप्पच्चयलोपो वा, न हि अत्ताव अत्तना वेदितब्बोति युत्तन्ति.
तदेवन्तिआदिना यथावुत्तं निगमेत्वा सञ्ञाविधाने पयोजनं दस्सेति, तन्ति हेत्वत्थे निपातो, यस्मा सद्दलक्खणस्स जाननंसानि संसं तस्माति अत्थो, एवन्ति निदस्सनत्थे निपातो, एवं सप्पयोजनन्ति सम्बन्धो, तदेवन्ति वा निपातसमुदायो यं, वुत्तेन पकारेनेत्यस्मिं अत्थे वत्तते. ननुच सञ्ञीनं सञ्ञानं वत्तब्बत्ते ‘‘अआदयो तितालीसवण्णा’’तिआदीनं वाक्यानं विसुंविसुं महन्तत्ता कुतो लाघवं सत्थस्साति मञ्ञमानो ‘तथाहि’च्चादिना सञ्ञाविधाने लाघवसब्भावं समत्थेति, होतेवाति अवधारणेन कत्थचि परसत्थे विय नो न होतीति दस्सेति, पटिपत्तिलाघवम्पि चेत्थ होतेव, तथाहि ‘‘वण्णपरेन सवण्णोपि’’च्चादो (१-२४) वण्णादिसञ्ञासमुद्धरिता नात्तानमत्तावगमेतुमलन्ति परे पुच्छित्वा जानितब्बा अस्स, ततो सञ्ञा-वसेया, ततोस्स सञ्ञाति सञ्ञासञ्ञीविवेचनं तदनुट्ठानन्ति परम्परापेक्खाय भवितब्बं पटिपत्ति गारवाभावा. इदानि सङ्खेपतो सत्थक्कमं दस्सेतुमाह-एवं तावि’च्चादि, तावाति पठमं, उपयुज्जमानत्ताति ब्यापारियमानत्ता, विसयो गोचरो यत्थेते स्यादयो विधी यन्ते, सह विसयेनाति सविसया, पठमं करीयतीति पकति यतो स्यादयो विधीयन्ते, सह पकतियाति सप्पकतिका, लिङ्गादिकन्ति आदिसद्देन‘सलभच्छाय’मिच्चादो एकत्तादि, लिङ्गेभवा लिङ्गिका-इत्थिविधयो, एकत्थीभावो समासो, तेन, सामञ्ञतो समानत्ता, समानत्तन्तुणादिवुत्तिया ‘‘राजादिविसिट्ठे पुरिसा दोविय’वसिट्ठादिविसिट्ठे अपच्चादिम्हि अत्थे पवत्तनतो.
इति मोग्गल्लानपञ्चिकाटीकायं सारत्थविलासिनियं
रतनत्तयपणामादिकथा समत्ता.
१. पठमकण्डवण्णना
सञ्ञाधिकार
१. अ आदयो
सब्बवचनानं सात्थकनिरत्थकत्तब्यभिचारित्ता ‘इद’न्तिआदिना सदिट्ठन्तेन संसयमुपदस्सिय सात्थकत्तमस्स दस्सेतुञ्च ‘न ताव…पे… सात्थकत्ता’ति वुत्तं, उम्मत्तकादिवाक्यमिति ‘दस दाळिमा, छ अपूपा, कुण्डमजाजिनं, पलालपिण्डो’इच्चादिकं, अवयवत्थान मञ्ञमञ्ञनाति सम्बन्धा समुदायत्थाभावतो अनत्थकत्तं, आदिवाक्यन्ति ‘‘मनोसेट्ठा मनोमया’’तिआदिवाक्यं, सात्थकत्तं पनस्स पदत्थान मञ्ञमञ्ञाभिसम्बन्धस्स पतीतितो.
अथ अआद्यादिसद्दानं साधुत्तान्वाख्यानाय इदं वचनमिच्चादिविकप्पन्तरसम्भवे कथं नियमो वुत्तियं वुत्तेनत्थेन सात्थकत्तमिच्चासङ्किय तेसमिहानुपयोगित्तं कमेन पटिपादयितुमाह ‘वक्खमानत्थमेविद’मिच्चादि,’ आकारादयो निग्गहीतन्ता’इच्चादिना वुत्तियं वक्खमानो अत्थो यस्स तं तथा वुत्तं, साधूनं साधुसद्दानं अनुसासनं आख्यानं अत्थो पयोजनं यस्स तन्ति विग्गहो.
साधुसद्दानुसासनसङ्कापेत्थ ‘‘कत्थेत्थ कुत्रात्रक्वेहिधा’’ति (४-१००) आदिना कत्थादिसद्दानं साधुत्तानुसासनस्स दस्सनतो, लक्खणन्तरेन साधुभावस्स अन्वाख्यातत्ताति आपुब्बादाइच्चस्मा ‘‘दाधात्वी’’ति (५-४५) इप्पच्चये आकारलोपे च आदीति अआदियेसन्ति अञ्ञपदत्थसमासे योम्हि ‘‘योसु झिस्स पुमे’’ति (२-९३) ‘टे अआदयो’ति, तयो च चत्तालीसा चाति चत्थ समासे ‘‘तदमिनादीनि’’ति चत लोपेच रस्से च तितालीसाति, ‘वण्ण-वण्णने’इच्चस्मा ‘‘भावकारकेस्व घण घका’’ति (५-४४) अप्पच्चयेयोम्हि टादेसे वण्णाइति च सिज्झनतो, पयोगनियमत्थन्ति तितालीसवण्णसद्देसु परेसु एव अआदिसद्दो पयुज्जीयतीति एवं पयोगनियमत्थं, अयम्पि विकप्पन्तर सम्भावना ‘‘अभूततब्भावे करासभूयोगे विकारा ची’’ति (४-११९) पयोगनियमस्सा झायमानस्स दिट्ठत्ता, ठान्यादेसत्थन्ति अआदिसद्दस्स ठाने तितालीसवण्णसद्दा आदेसा होन्ति तेसं वा सो इति, तदनुरूपायाति ठान्यादेसानुरूपाय छट्ठी विभत्तिया, अतोयेवाति अगमागमिअनुरूपाय छट्ठिया अभावतो येव, अगमागमि भावत्थन्ति अआदिसद्दस्स तितालीस वण्णसद्दा आगमा होन्ति तेसं वा सो इति, एतेसुपि सङ्का, ‘‘यवासरे’’ (१-३०) ‘‘सुञ सस्स’’इति (२-५३) आदेसागमानं दस्सनेन, आगम लिङ्गाभावतोति उकार ककार मकारानं अभावतो, विसेसनविसेस्स भावत्थन्ति तितालीसवण्णसद्दानं अआदिसद्दो विसेसनं, ते वा तस्से-ति, एत्थापि सङ्का ‘नीलुप्पल’मिच्चादीनमञ्ञत्थ विसेसनविसेस्स भावदस्सना, सद्दलक्खणा नुपयोगतोति सद्दलक्खणेन सद्दसङ्खरणस्स पकतत्ता वुत्तं, तत्थ कारणमाह- ‘रूपविसेसूप लक्खणाभावा’ति, रूपविसेसस्स उपलक्खण निमित्तं तस्सअभावाति अत्थो, न हि विसेसन विसेस्सभावे पटिपादिते अआद्यादिसद्दानं रूपविसेसस्स सङ्खरणं कतं सियाति, यदि एसोव सद्दसङ्खरणन्ति गय्हेय्य, तथा सति ‘नीलुप्पल’मिच्चादीनम्पि वत्तब्बता आपज्जेय्याति नास्स तदत्थ तापि सम्भावीयते, लोके सीहगुणस्स मानवके दस्सनतो उपचारेन ‘सीहो-यं मानवको’ति तग्गुणज्झारोपोपि दिस्सति, तदत्थम्पेतं न होतीति दस्सनत्थं ‘तग्गुणज्झारोपनत्थम्पेतं न होती’ति वुत्तं, तस्स अआदिसद्दस्स, तेसं तितालीसवण्णसद्दानं वा गुणो अआदित्तादि, तस्स अज्झारोपनं-तितालीसवण्णसद्देसु वा अआदिसद्देयेव वा आरोपनं, तदत्थम्पेतं सुत्तं न होतीति अत्थो, तत्थ कारणमाह- ‘अतोयेवा’तिआदि, अतोयेव रूपविसेसूपलक्खणा भावतोयो, पकतं सद्दसङ्खरणं, यथावुत्त विकप्पन्तराभावे उभयत्थमिदं सिया, तत्थ परिभासत्थं न होति… तल्लक्खणत्ताभावा उपरिवक्खमानत्ता चाति पारिसेसमालम्बियाह ‘सञ्ञासञ्ञि’च्चादि.
मरियादायम्पकारेच, समीपे वयवे तथा;
चतुब्बिधप्पकारोयं, आदिसद्दस्स दिस्सतेति.
मरियादत्थो एत्थ आदिसद्दोति आह-‘आदिमरियादा भूतो’ति, उपलक्खणत्ताति उपलक्खियमानानमाकारादीनं गहणे कारणभावेन अप्पधानत्ता, तेनाह-‘उपलक्खणस्सुपसज्जनीयभूतस्सा’ति, कारियेनाति वण्णसञ्ञाभवनादिना, न गुन्नम्पि आनयनं भवति..गुन्नमुपसज्जनीय भूतत्ता अञ्ञपदत्थस्सेव पधानत्ता, सञ्ञाया भावेति अकारस्स वण्णसञ्ञाय अभावे, रूपन्तिति तालीसारूपं, तितालीसा+वण्णातिपदच्छेदो, तितालीस+वण्णातिवा, सुत्तावयवस्सापि सुत्तसम्बन्धित्ता ‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’ति (१-३३) पन वुत्तं, रस्सत्तन्तु ‘‘दीघरस्सा’’ति योगविभागेन, इतरथा ब्यञ्जनपरस्सेव रस्सत्ते दस्सिते तितालीसइति अब्यञ्जने पदं न सम्पज्जेय्याति विञ्ञायति, इतरीतरयोगचत्थे बहुवचनेन भवितब्बन्ति आह-‘एकवचनम्पना’तिआदि, विप्पटिपत्ति अञ्ञथाभावो, रस्स ए ओकारेहि तेचत्तालीसक्खरानन्ति सम्बन्धो, ए ओकारे हीति सहत्थे ततिया, सक्कतानुसारेनाति सक्कते ‘‘सन्धि यक्खरानं रस्सा न सन्ती’’ति वुत्तस्स अनुसारेन, कोचीति सा सनप्पसादकचोळियबुद्धप्पियाचरियं दस्सेति, न हिच्चादिं वदतो-यमधिप्पायो ‘रस्साइवाति इवसद्दो साधम्मोपमाजोतको वा सिया वेधम्मोपमाजोतको वा, यदि ताव वेधम्मोपमाजोतको, रस्सधम्मस्स ए ओकारेस्व सम्भवा तेसं दीघकालप्पवत्तितो ते दीघायेव सियुं, यदि पन साधम्मोपमाजोतको, तेसु रस्सधम्मस्ससम्भवा रस्सकालप्पवत्तितो रस्साएव ते सियुन्ति ‘एत्थातिआदीसु ए ओकारानं उच्चारणकालकतं रस्सत्तमेव होती’ति, रस्सकालवन्तोयेवाति एवसद्दो सोगते वण्णविनिम्मुत्तस्स कालस्सेवाभावा वण्णानञ्च पच्चक्ख सिद्धत्ता पमाणसिद्धं पारमत्थिक मे ओकारानं रस्सकालवन्ततं दीपेति, अत्थाति वदतो पनायमधिप्पायो ‘एत्थातिआदीसु यदि एकारादयो दीघाएव संयोगपुब्बत्ता रस्साव सियुंतथा सति अत्थाति एत्थापि दीघोव आकारो संयोगपुब्बत्तारस्सो इव उच्चतीति आपज्जेय्य, तस्मा उच्चारणकालकतोव रस्सदीघभावो गहेतब्बो’ति, कच्चायनवुत्तिवण्णना ञासो, तञ्ञापनेति बहिद्धा अञ्ञेसमक्खरानं ञापने, पयोजनाभावाति तेन साधेतब्बस्स कस्सचि इट्ठस्स अभावमाह, किमेत्थ समुदाये वाक्यपरिसमत्ति, उदाहु अवयवेति आह- ‘पच्चेक’न्ति, अञ्ञथा ‘रुक्खा वन’न्तिआदीसु विय समुदाये वाक्यपरिसमत्तियं ‘‘इयुवण्णा झला नमस्सन्ते’’ (१-९) इच्चादिकं न सिज्झतीति, पच्चेकं वण्णा नामहोन्तीति अकारो वण्णो नाम होति आकारो वण्णो नाम होतीतिआदिना, अवयवेच्चादिना वुत्तियं अवुत्तेपि ‘पच्चेक’न्ति वचने सदिट्ठन्तं कारणमाह, दिट्ठन्तोपनीतो त्यत्थो सुखेन पटिपत्तुं सक्काति, एत्थ हि पच्चेकन्ति अवुत्तेपि देवदत्तो भोजीयतूतिआदिना पच्चेकं भुञ्जिकिरिया परिसमापीयते, तेनाह-‘न चोच्चते’ इच्चादि, अथवा समुदायेपि वाक्यपरिसमा पत्तियं सति समुदाये पवत्ता सद्दा अवयवेसुपि वत्तन्तीति ‘समुद्देकदेसदस्सनेपि समुद्दो दिट्ठो, खन्धेकदेस भूतायपि पञ्ञाय पञ्ञाक्खन्धोतिआदीसु विय न दोसो, तेनेव वुत्तियं ‘पच्चेक’न्ति न वुत्तं, वण्णसद्दस्स गुणाद्यनेकत्थत्तेपि पकरणतो अकारादयोवेत्थ वुच्चन्तीति आह-‘वण्णीयति’च्चादि, पकरणतोपि अत्थो विभज्जते, वुत्तं हि–
अत्था पकरणा लिङ्गा, ओचित्या देसकालतो;
सद्दत्था विभजीयन्ते, न सद्दायेव केवलाति.
ननु झलादिसञ्ञा विय लहुसञ्ञं अकत्वा कस्मा गुरुसञ्ञा कताति चोदनं मनसि निधाय रुळ्हि अन्वत्थवसेन द्विप्पकारासु सञ्ञासु झालाति रुळ्हि सञ्ञात्थाभावेन वोहारसुखमत्तपयोजना, अन्वत्थसञ्ञा पन तप्पयोजनापि होति तदञ्ञप्पयोजना पीति दस्सेतुमाह- ‘एव’मिच्चादि, वण्णीयती अत्थो एतेहीति वुत्तमत्थं अनुगता अनुगतत्था वण्णसञ्ञा तं, सद्दाधिगमनीयस्साति सद्देन विञ्ञातब्बस्स, वण्णं मूलमस्साति वण्णमूलको-अत्थो, तस्स भावो वण्णमूलकता, अत्थस्स वण्णमूलकतं साधेति ‘सापि’च्चादिना, वण्णं रूपं सभावो एतेसन्ति वण्णरूपानि-पदानि, समुदायो पादानं रूपमस्साति समुदायरूपं वाक्यं, विभत्यन्तमत्थजोतकं पदं, पदसमुदायो वाक्यं, सब्बञ्चेतमुपचारेन वण्णसद्दवचनीयत्तं गच्छति वण्णमयत्ताति सब्बोपि सम्मुतिपरमत्थभेदभिन्नो अत्थो वाक्याधिगमनीयो वण्णेनेव विञ्ञायति नाम तस्मा यथा वुत्तमत्थ विसेसदस्सनंलहुसञ्ञाय न सक्काति तदत्थमकारादीनं गुरुभूता वण्णसञ्ञा कताति अधिप्पायो, सम्मुति सङ्केतवसेन पवत्तो वोहारो, परमत्थो सनिब्बानो पञ्चक्खन्धो. उभोहि पनेतेहि भिन्नो ततियो कोट्ठासो नाम नत्थि, तथाच वुत्तं–
दुवे सच्चानि अक्खासि, सम्बुद्धो वदतं वरो,
सम्मुतिं परमत्थञ्च, ततियं नुपलब्भतीति.
ननु च–
अप्पक्खरमसन्दिद्धं, ससारं गूळ्हनिण्णयं;
पसन्नत्थञ्च सुत्तन्ति, आहु तल्लक्खणञ्ञुनोति.
‘‘आदयो तितालीस वण्णा’’ ‘‘तितालीसादयो वण्णा’’ति वा वत्तब्बन्ति न तथा सति सन्दिद्धं सुत्तं सियाति, ननु सत्थादो मङ्गलवचनेन भवितब्बं, अकारो पटिसेधत्थोपि होतीति (न) सत्थादो सिद्धसद्दस्सोपहितत्ता, अथ होत्व पुब्बा झालादि सञ्ञा, सद्दसाधनमत्तप्पयोजनत्ता पन सब्बविधानस्स पुब्बाचरिय सञ्ञावालमेत्थाति किं पुनापि वण्णादिसञ्ञाविधानेन गन्थगारव करणेनाति सच्चमेतं, पुब्बाचरियेसु पन गारवं तदनुगमनञ्च दीपेतुं काचि सञ्ञायोप्यन्वाख्यायन्ते, यज्जेवं संयोगसब्बनामलोपादयोपि सञ्ञा पुब्बाचरियेहि वुत्ता वत्तब्बाति ननु भो वुत्तमेवाम्हेहि’काचि सञ्ञायो आख्यायन्ते’ति, किन्तदाख्यानद्वारेन भवता तापि विञ्ञातुं न सक्काति, केसञ्चि सात्थकत्तोपि पतिवण्णमत्थानुपलद्धितो वण्णानमदिट्ठानमकारादीनमनुकतियो इहोपदिट्ठाइत्यनुकारियेनात्थेनात्थवन्तताय होतेवाकारादितो विभत्ति, लोपेन निद्दिट्ठत्ता पनस्सा अस्सवनं सन्निकंसवचनिच्छाभावा संहितायानिद्देसो, अनुक्कमोति आदोनिस्सया सरावुत्ता, ततो निस्सिता ब्यञ्जना, सरेसुपि एकट्ठानिया अकारादयो बहुत्ता पठमं वुत्ता ठानानुक्कमेन, ततो द्विजा ठानानुक्कमेन, तेसुपि रस्साव लहुत्ता पठमं वुत्ता, ततो दीघा, ब्यञ्जनेसुपि वग्गा बहुत्ता ठानप्पटिपाटिया पठमं वुत्ता, ततो यकारादयो, वग्गेसु च अघोसा पठमं वुत्ता, ततो घोसा, तेसु च सिथिला पठमं वुत्ता, ततो धनिता, तत्थापि अप्पकत्ता द्विजा पञ्चमा वुत्ता, ततो यरलवा घोसभूता ठानानुक्कमेन, ततो धनिता सकारह कारा, तेसुपिहकारो केसञ्चि ओरसोपि होतीति द्विजत्ता पच्छा वुत्तो, केहिचि ‘‘लळानमविसेसो’’ति द्विन्नमविसेसे वुच्चमानेपि लिपिभेदेन ठानभेदेन च भिन्नत्ता ळकारो विसुं अक्खरभावेन गहितो, सोपि घोसभावेन ठानानुक्कमेनच हकारतो परं वुत्तो निग्गहीतं पन सरत्तादिसब्बविनिम्मुत्तत्ता सब्बपच्छा वुत्तन्ति अकारादीनमयमनुक्कमो, इमस्सेवानुक्कमस्स मनसि विपस्स वत्तमानत्ता तितालीसाति गणनापरिच्छेदस्स दस्सितत्ता च ‘निग्गहीतन्ता’ति वुत्तियं वुत्तं, पकतं साधुसद्दान्वाख्यानं, न वण्णीयते, ति सद्दसङ्खरण सङ्खात मुख्यप्पयोजनाभावा, किञ्चापि न वण्णीयते, अम्हेहि पन कथमकारादीनमयमनुक्कमो उप्पन्नोति सिस्सानं कङ्खा विच्छेदप्पयोजनम्पति अनुक्कमसद्दस्स अत्थकथनब्याजेन वण्णितो येवाति, करीयन्ते उच्चारीयन्ते एतेनाति करणं, तत्थ जिव्हामज्झं तालुजानं, जिव्होपग्गं मुद्धजानं, जिव्हग्गं, दन्तजानं सेसानं सकट्ठानं करणं, पयत्ति पयतनं, तम्पन वण्णुच्चारणतो अब्भन्तरो बाहियो च उस्साहो, तत्थ अब्भन्तरपयतनं-संवुतत्तमकारस्स, विवटत्तं सरानं सकारहकारानञ्च फुट्ठत्तं वग्गानं, ईसंफुट्ठत्तं यरलवानं, बाहियपयतनन्तु संवुतकण्ठतादि, ठानतो पच्चासत्तिया विधीयमानकारियसम्भवेन पयोजनसम्भवा आह-‘ठानम्पना’तिआदि, तिट्ठन्ति एत्थ उप्पत्तिवसेन वण्णाति ठानं, ‘‘ए ओनम वण्णे’’ति (१-३७) सुत्ते वण्णेति कथनमेव वण्णसञ्ञाकरणे पयोजनं, यथावुत्तमत्थमञ्ञत्र ब्यापदिसति’ एव’मिच्चादिना, तस्मा ‘‘दसादो सरा’’इच्चादो ‘तेना’तिआदीसु ‘तेन सरइच्चनेन क्वत्थो कस्मिं सुत्ते पयोजनं तं दस्सेति ‘‘सरोलोपो सरे’’च्चादी’ति एवमादिना अत्थो दट्ठब्बो, ञापेति वण्णलोपन्ति ञापकं, कस्मा पन’सो चेमिनाव ञापकेन सिद्धो’ति वुच्चति ननु ‘तदमिनादीनि’’ति (१-४७) सुत्तं दिस्सतीति, (सच्चं) तथापि पकारन्तरोयम्पि वण्णलोपे दस्सितोति विञ्ञातब्बं, एवसद्दो पन ‘यदि ञापकेन वण्णलोपो सिया सो इमिनाव ञापकेन सिद्धो, नाञ्ञेना’ति अवधारेति.
२. दसा
ननु अआदयोति पठमन्तेनुवत्तन्ते कथमेत्थ’तत्था’ति सत्तमीनिद्दिट्ठताति आह-‘तञ्चा’तिआदि, अत्थवसाविभत्तिविपरिणामेनाति अआदयोति पठमन्तस्स‘आदो दसा’त्यनेन सम्बन्धा सम्बज्झमाने चाधारत्थेन भवितब्बन्ति आधारत्थवसेन सत्तमी विभत्तिया परिवत्तनेनाति अत्थो, अत्थवसा सत्तमिया विपरिणामसम्भवायेवसुत्ते अविज्जमानेपि‘तत्था’ति वुत्तियं वुत्तं, आदोदसन्नमनञ्ञत्थपवत्तिसम्भवतो तेसं अआदयो विसयभावेनपि सक्का परिकप्पेतुन्ति वुत्तं-‘तेसु विसयभूतेसू’ति, निद्धारणत्थोपि युज्जतेव… वण्णसमुदायतो तदेकदेसभूतान मादो वण्णानं दससङ्ख्यागुणेन निद्धारियमानत्ता, आदिम्हि दस वण्णाति वुत्ते अवुत्तानम्पि अवस्सं वत्तब्बानं ऊनपूरणत्थमज्झाहारो होतीति वुत्तं- अवट्ठिता निद्दिट्ठा वा’ति, एकादीन मट्ठारसन्तानं सङ्ख्यानं सङ्ख्येय्ये वत्तनतो आह-‘दससङ्ख्याय परिच्छिन्नत्ता’ति, गय्हुपगानं रस्सए ओवण्णानम्पि कच्चायने विय अपरिच्चागा अनूना, अगय्हुपगानं तदञ्ञेसं केसञ्चि सरानं परिच्चगा अनधिका, दससद्दस्स सङ्ख्येय्य वुत्तित्ता दसन्नम्पि अधिकतवण्णानञ्ञत्ता वुत्तं-‘दसन्नम्पी’तिआदि, सयं पुब्बा’राज=चित्तियं’तीस्मा क्विम्हि अन्तलोपे समासे च तदमिनादित्ता निरुत्तिनयेन वा सरसद्दो निप्फज्जतीति, ‘सर-गतिहिं साचिन्तासु’ इच्चस्मा अप्पच्चयेन वा निप्पज्जतीति दस्सेतुमाह=‘सयं राजन्ती’तिआदि.
३. द्वेद्वे
तेति’आदो’ति सत्तम्यन्तत्ता अपरे द्वे परामसति, हेट्ठा वियाति हेट्ठा वुत्तं अत्थवसा विभत्तिविपरिणामं उपमेति, अतोव विञ्ञायमानत्थवसेन तेसु’ति वुत्तं, तेसुति पन निद्धारणत्तविवच्छायं तम्पि सम्भवतीति तेसं वण्णानं मज्झे द्वेद्वेति द्विसङ्ख्याय निद्धारणत्थोपि वेदितब्बो, विच्छायं वुत्ति यस्स सो विच्छावुत्ति-द्विसद्दो, विच्छावुत्तिता चास्स सवण्णत्तगुणेन द्विन्नं (‘ब्यापितु) मिट्ठत्ता, कमेनावट्ठितेति इमिना अकारादिवण्णप्पबन्धस्स अनादिकालसिद्धं कमसिद्धत्तमाह. ननु समाना वण्णा सवण्णात्यन्वत्थे सवण्णसद्दे सति कतं रस्सदीघानं सवण्णसञ्ञा सिया… असमानत्ता एतेसन्ति, नेतदत्थिवण्णप्पबन्धस्स कमसिद्धत्ता वचनबलेनेवासमानानम्पि होतेवाति, नेवम्पि वत्तुं युत्तं‘‘द्वेद्वे सवण्णा’’ति सुत्तस्स तादिससामत्थियसब्भावे [सब्भावेन (पोत्थके)] विसेसकारणाभावाति आह‘समानत्तम्पना’तिआदि. तिट्ठन्ति एत्थ वण्णा चित्तजत्तेपि अभिब्यत्ति वसेनाति ठानं कण्ठादि, तेन कतन्ति समासो, कण्ठतातु इति चत्ते पाण्यङ्गत्ता नपुंसकत्तं. पञ्चमेहि वग्गपञ्चमेहि. अन्तट्ठाकीति वग्गानमन्ते तिट्ठन्तीति अन्तट्ठा, ताहि, युत्तस्साति ब्रह्मचरिया, गुय्ह’न्तिआदीसु युत्तस्स. केचीति अनियमेन वुत्तं, ते पन–
‘‘हकारो पञ्चमेहेव, अन्तट्ठाहि च संयुतो;
ओरसो इति विञ्ञेय्यो, कण्ठजो तदसंयुतो’’ति वदन्ति.
४. पुब्बो
वत्ततेति अत्थवसा विभत्तिविपरिणामेन वत्तते, ननु चेत्यादिचोदना, नेसदोसोच्चादि परिहारो, दोसाभावे कारण माह-‘योयो…पे… पतीयते’ति, वुत्तं समत्तेति-‘नहि’च्चादिना, ननु च पुब्बसद्दो यमेकत्ता एकं पुब्बमाचिक्खति न सकलन्ति कथं ‘‘पुब्बो’ति वुत्ते योयोति ञायति ‘योयो पुब्बो’ति च वुत्ते ‘तेसु द्वीसु’ति एत्थ’द्वीसु द्वीसु’ति इदं कथं सुखेनेव पतीयते तदिदमसिद्धेनासिद्धसाधनन्ति आसङ्किय तदभावमुब्भावीय पुब्ब सद्दस्स विच्छागमकत्तमवगमयितुमाह-‘नचेद’मिच्चादि. तंयोगाति उपचारवसेनाह, तब्बन्ततायवाति अत्थियत्थे अप्पच्चयवसेन, एवमुपरिपि.
५. परो
सेसमिच्चादिना‘तेसु द्वीसूति सवण्णसञ्ञकेसु द्वीसु’ इच्चादि कमतिदिस्सति. लहुसञ्ञा रस्सस्स, संयोगपुब्बस्स रस्सस्स दीघस्स च गुरुसञ्ञा न वत्तब्बा… उच्चारणवसेनेवान्वत्थसञ्ञाति विञ्ञायति, पुब्बाचरियवसेन वा इहावुत्तावसेससञ्ञाविय.
६. कादयो
केवल ब्यञ्जनानमत्थप्पकासत्ताभावा सरानमत्थप्पकासने अच्चन्तोपकारा ब्यञ्जनाति ‘एतेही’ति करणत्तेन वुत्तं, तेनाह ‘सरान’मिच्चादि. विपुब्बा ‘अञ्ज-ब्यत्तियं’तीमस्मा करणे अनप्पच्चये रूपं, नपुंसकत्तम्पिस्सावगमयितुं ‘उपकारकानी’ति वुत्तं, ब्यञ्जनत्तं दिट्ठन्तेन फुटयति ‘यथा’इच्चादिना, यथा ओदनस्सुपकारकानि सूपादीनि ब्यञ्जनानि, तथा सरानमुपकारकानीति अधिप्पायो, ब्यञ्जनम्पन अद्धमत्तिकं, वुत्तं हि–
एकमत्तो भवे रस्सो, दीघो मत्तद्वयायुतो;
प्लुतो तिमत्तो विञ्ञेय्यो, ब्यञ्जनं त्वद्धमत्तिकंति.
अन्वत्थाति अन्वत्थतो, ‘अन्वत्था ब्यञ्जना’ति सम्बन्धो.
७. पञ्च
सजात्यपेक्खाय समुदायवाचित्तेपि कादयोती अनुवत्तनतो वग्गसद्देन कखगघञादयोव गय्हन्ति, पञ्च परिमाणमस्स पञ्चकोवग्गो, ‘‘तमस्स परिमाणं णिको चा’’ति (४-४१) को, सुत्ते आदिभूतो पञ्चसद्दो पञ्चसङ्ख्यापरिच्छेदं कुरुमानो मावसानानं वग्गानं बहुत्तं गमेतीति ‘पञ्चका’ति वुत्तं, वग्गाति बहुवचनतो पच्चेकन्ति विञ्ञायति, वज्जेन्ति यकारादयोभि वग्गा, पठमक्खरवसेन पन कवग्गादिवोहारो.
८. बिन्दु
अनेकत्थत्ता धातून मुच्चारणत्थोपेत्थ गण्हातीति निपुब्बा ततो कम्मन्ति त्तप्पच्चये ञ्ञिम्हि पादिसमासे दीघेच रूपं दस्सेन्तो ‘रस्सा’तिआदीमाह, पीळनत्थतो निग्गहनं निग्गहो, ‘इ-अज्झेन गतीसु’इच्चस्मा कत्तरि [कम्मनि-इति वत्तब्बं, इतं उच्चारितन्ति अत्थो] त्तप्पच्चये इतं, निग्गहेन इतन्ति अमादिस मासे रूपं दस्सेन्तो ‘करणं निग्गहेन वा’तिआदिमाह, पच्छिमपक्खं साधेतुमाह-‘वुत्तं ही’ति.
९. इयु
चत्थसमासोति इतरीतरयोगद्वन्दसमासो. अत्तेति मुनि सद्दादिवचनीये अत्थे, नमतीतीमस्सेतं कम्मं,
यं सब्बवचनं सब्ब, लिङ्गं सब्बविभत्तिकं;
तं सब्बत्थे नमनतो, विदुं नामन्ति तब्बिदू.
इध नामसञ्ञायाभावेपि अन्वत्थबलायेव नामसञ्ञा सिद्धाति (आह) ‘अन्वत्थब्यपदेसेना’ति, स्याद्यन्तपकतिरूपन्ति पच्चया पठमं करीयतीति पकति, सा एव रूपन्ति पकतिरूपं, स्याद्यन्तस्स पकति रूपं मुनिसद्दादि स्याद्यन्तपकतिरूपं, अत्थवन्तमधातुकमप्पच्चयम्पाटिपदिकं, पदं पदं पति पटिपदे, पटिपदं नियुत्तं पाटिपदिकं. विसेसनेनाति सुत्ते ‘नमस्सन्ते’ति वुत्तेन इवण्णुवण्णानं विसेसनेन. आख्यातस्साति पचतिआदिनो. आदिमज्झवत्तिनोति इन्द उदकसद्दादीनं आदो, पखुमादीनं मज्झेच वत्तिनो. पदेसेसूति ‘‘झला सस्स नो’’ति (२-८३) आदिकेसु सुत्तप्पदेसेसु, अनिट्ठपसङ्ग (सङ्कं) निवत्तेतीति सम्बन्धो, अनिट्ठप्पसङ्गोनाम [नामाति (पोत्थके)] पचति-इन्द (उदक पखुम) सद्दादीन मन्त आदिमज्झभूतइवण्णादीनं झलसञ्ञा विधाय ततो परासं सादि विभत्तीनं ‘‘झला सस्स नो’’ति (२-८१) आदीहि ‘नो’ आदेसादिम्हि कते ‘पचतिनो, इन्दनो, उदकनो, पखुमनो’तिआदि रूपप्पसङ्गो, ननुचादिआदि चोदना. वत्तब्बन्ति सुत्ते वत्तब्बं. ब्यासनिद्देसेनाति असमासनिद्देसेन. तदयुत्तन्तिआदि परिहारो, तन्ति तं चोद्यं, सतिहीतिआदिना अयुत्तत्तं समत्थेति, द्वीसुत्तरेसु योगेसूति उपरिमेसु ‘‘पित्थियं’’ ‘‘घा’’ति द्वीसु सुत्तेसु. इत्थियन्ति इदन्ति ‘‘पित्थिय’’न्ति सुत्ते इत्थियन्ति इदं पदं. वण्णविसेसनं सियाति ‘‘पित्थिय’’न्ति सुत्ते ‘इयुवण्णा’ति अनुवत्तनतो ‘इत्थियं इवण्णुवण्णा’ति एवं इवण्णु वण्णा ‘‘घो’’ति सुत्ते ‘इत्थियं आ’तिएवं अवण्णस्स च विसेसनं भवेय्य. वण्णविसेसने विरोधमाह ‘एवञ्चे’च्चादि, नामस्सन्तेति असमासनिद्देसे त्वविरोधमाह- ‘ब्यासे’च्चादि. सक्कानामविसेसनं कातुन्ति द्वीसु सुत्तेसु इत्थियन्तिआदिना वक्खमानक्कमेन. नामस्स अन्तो नामन्तोति समासस्स उत्तरपदत्थप्पधानत्ता समासे गुणीभूतस्स नामस्स इत्थियन्ति इदं विसेसनं कातुं न सक्काति अधिप्पायो, वचनमन्तरेनाति पाणिनियानमिव ‘‘यथासङ्ख्यमनुदेसो समानं’’ति (१-३-१०) सुत्तं विना, समासङ्ख्य एतेसन्ति समसङ्ख्यका, इतिसद्दो आद्यत्थो, तेन–
‘‘आलापहासलीलाहि, मुनिन्द विजया तव;
कोकिला कुमुदानी वो, पसेवन्ते वनं जलं’’ (२६०).
इच्चादिं सङ्गण्हाति.
१०. पित्थि
इत्थियं नामस्साति च, अन्ते इवण्णुवण्णाति च वुत्ते तेसमा धाराधेय्यसम्बन्धो आधेय्यस्साधारे पवत्तिं विना न सम्भवतीति अज्झाहारवसेन ‘वत्तमाना’ति वुत्तियं वुत्तं. इवण्णु वण्णाति अपेक्खिय‘विसेसीयन्ती’ति बहुवचनमेतं सम्बन्धस्स पुरिसाधीनताय नामन्तीमिना सम्बन्धे सति‘विसेसीयती’तेकत्तेन परिणमति.
११. घा
इत्थियं नामस्सन्तेति च वत्तते. हेट्ठा सब्बत्थ सञ्ञिनो निद्दिसिय सञ्ञाय निद्दिट्ठत्ता तत्थ विय विसुं सञ्ञिनो पठममनिद्देसे असन्तो वियाति दोसलेसमालम्बिय चोदयति नन्हचे’त्यादिना. तत्थ सेतोति विज्जमानस्स सञ्ञिनो. कारियेनाति सञ्ञाकारियेन. परिहरति ‘नायं दोसो’तिआदिना. पच्छावुत्तमत्तेनाति ‘‘घा’’ति सुत्ते कारियिनो आकारस्स पच्छा वुत्तमत्तेन. नचाति एत्थ चसद्दो वत्तब्बन्तरसमुच्चये, अपरम्पि किञ्चि वत्तब्बमनियमरूपमत्थीति अत्थो. अनियमरूपमाचरियप्पवत्तितो साधेतुमाह ‘उभयथापि’च्चादि.
१२. गोस्या
आसद्दो आभिमुख्ये, अनभिमुखमभिमुखं कत्वा लपनं कथनमाल पनं, तस्मिं आलपने, आलपनत्थे विहितो सीति अत्थो.
इति मोग्गल्लानपञ्चिकाटीकायं सारत्थविलासिनियं
सञ्ञाधिकारो समत्तो.
परिभासाधिकार
१३. विधि
वचनारम्भयोजनमाह–‘यं विसेसनभावेने’च्चादि, यन्ति अनियमेन ‘‘अतो योनं टाटे’’ति (२-४३) आदीसु अतोतिआदिकं विसेसनभावेन वत्तुमिच्छितं परामसति, तेनाति विसे सनत्तेनु-पादियमानेन यं सद्दनिद्दिट्ठेन अतोतिआदिकेन करणभूतेन, यथाकथञ्चितब्बतोति आदो मज्झे-न्ते वा सब्भावतो येनकेनचि आकारेन अभेदोपचारेन अकारादिविसेसनवतो नामादिनो, तदन्तत्थन्ति तं अतोत्यादि विसेसनमन्ते, नादो न मज्झे यस्स तं तदन्तं, तं अत्थो पयोजनं यस्साति अञ्ञपदत्थो, वत्तायत्ताति वत्तुनो आयत्ता… अत्तावात्तनो वचने पधानन्ति, तस्साति वत्तुनो, साति वचनिच्छा, पयोगानुसा रेनाति जिनवचनानुसारेन, इतीति कारणत्थे निपातो, इमिना कारणेनाति अत्थो, न सब्बत्थप्पसङ्गोति संहितादिविधिम्हि सब्बत्थ तदन्त विधिप्पसङ्गो न होति, तथाहि ‘‘सरो लोपो सरे’’ति (१-२६) एत्थ सरोति विसेसनभावेन वचनिच्छाय सब्भावे सरोति तत्रा’दीनं विसेसनन्ति यथाकथञ्चिसरादिसरमज्झसरन्तानं तत्रादीनं लोपप्पसङ्गे ‘‘विधिब्बिसेसनन्तस्सा’’ति (१-१३) सरन्तस्सपसङ्गो सिया, न ‘‘छट्ठियन्तस्सा’’ति (१-१३) अन्तस्स… छट्ठीनिद्देसाभावा, तथा सति ‘तत्रिमे’तिआदिम्हि ‘इमे’तिआदिना वत्तब्बता आपज्जेय्याति पयोगं नानुसटा नामसियुन्ति न सब्बत्थ तदन्त विधिप्पसङ्गो, तथा ‘‘गतिबोधा’’ (२-४) दिसुत्तादिम्हिपि ‘गमयति माणवकंगामं त्यादिप्पसङ्गोतिआदि च यथायोगमवगन्तब्बं, वुत्तियं ‘‘अतो योनं टाटे’’ति सुत्तोदाहरणं दस्सितं, ‘‘नरा नरे’’ति लक्खियोदाहरणं.
१४. सत्तधी
वचनफलमुपदस्सेति‘यत्थे’च्चादिना, यत्थ यस्मिं ‘‘सरो लोपो सरे’’त्यादिके सुत्ते, सत्तमियाति ‘सरे’तिआदिना सत्तमिया, यस्साति सरोतिआदिना निद्दिट्ठस्स, कारियं लोपादि, सम्बन्धा विसेसाति सरेत्यादो ओपसिलेसिकमधिकरणं, तञ्चोपसिलेसे भवमधिकरणं पुब्बस्स वा परं सिया परस्स वा पुब्बन्ति पुब्बपरोपसि लेसस्साविसिट्ठत्ता पुब्बपरानं सम्बन्धस्स अविसेसा, परस्सापीति न केवलं पुब्बस्सेव, सतीत्यस्मिं अत्थे जोतनीये सत्तमी संसत्तमी सन्तसद्दस्स समादेसेन, सत्तञ्चेत्यादिवचनमेवं सति घटते, सन्ति वा सन्तसद्दत्थे पादि, सुत्ते अवुत्तेपि वुत्तियं ‘निद्देसे’ति वचने कारणमाह-सत्तञ्चा’तिआदि, निद्देसमन्तरेन सत्तं न सम्भवतीति सम्बन्धो, सत्तमिया निद्देसे सतियेव तं सम्बन्धाय सत्ताय सम्भवो, अञ्ञथा किमञ्ञन्तस्सा पतिट्ठाति अधिप्पायो, पुब्बसद्दस्स सम्बन्धिसद्दत्ता किन्निस्साय पुब्बत्तमिच्चाह-‘सत्तमि’च्चादि, तन्ति ‘‘सरो लोपो सरे’’ति सुत्तं, उकारस्साति ‘वेळु’इच्चत्र उकारस्स, पुब्बस्स…पे… करित्वा तंमनसिकतञ्चोदनं दस्सेतुमाह-‘तमह’न्ति च्चादिति एवमेत्थ साज्झाहारो सम्बन्धो वेदितब्बो. पुब्बस्साति सत्तमी निद्दिट्ठतो पुब्बस्स, अनन्तरस्साति अब्यवहितस्स, वुत्तं किञ्चि नत्थीति सम्बन्धो, अयमधिप्पायो ‘‘तस्मिन्ति निद्दिट्ठे पुब्बस्सा’’ति (१-१-६६) पाणिनियवचने ‘‘दिसिरयमुच्चारणक्रियो निसद्दोप्यय मिह नेरन्तरियं जोतेति, तत्थ‘निरन्तरं दिट्ठो’ति पादिसमासे कते फुटमेवानन्तरमुच्चारितेत्यमत्थो-वगम्यतेति ‘‘पुब्बसद्दस्स ब्यवहितेपि पयोगदस्सने ब्यवहितेपि कारियं पप्पोती’’ति भस्सकारादयो वण्णेन्ति, इह तादिसवचनाभावेन वण्णादि ब्यवधानेपि सिया’’ति, सरेच्चादिपरिहारवचने-धिप्पाय मुब्भावयति ‘यदिपि’च्चादिना, मथुराय पाटलिपुत्तकस्स चान्तराळे गामादीनं सब्भावा ब्यवधानेपि पुब्बसद्दस्स पवत्तिया दिट्ठन्तमाह-‘मथुरा’ इच्चादि, यस्मा सरेति ओपसिलेसिकाधारे सत्तम्यन्तं पदं, तस्मा ब्यवधाने सरलोपो न होतीति एवं सङ्खेपब्याख्यानेन वुत्तिय मत्थो वेदितब्बो, न केवलं सरेति एत्थेवाति आह- ‘कारिये’च्चादि, ओपसिलेसिकेयेवाधारे भवतीति सेसो, कारणमाह-‘वत्तिच्छान्हविधानतो सद्दस्सा’ति, वत्तुनो या इच्छा वचनिच्छा तस्सा अनुतूलेन विधानतो अत्थस्स कथनतोति अत्थो,येन हि यमत्थं वत्तातिधातुमिच्छति सतीप्यभिधानसा मत्थिये न ततो-ञ्ञमत्थं सद्दोभिदधातीत्यधिप्पायो, वत्तिच्छा वसाये कारणमाह’वत्तिच्छापि’च्चादि, वत्तुनो सुत्तकारस्स इच्छा वत्तिच्छा, कथमुपदेसतो वत्तिच्छा-वसीयते’ कथञ्च सामत्थियतोति आसङ्किय तमुपदस्सेतुमाह-‘अतोचेत्यादि, अतो वक्खमानकारणा उपदेसतो वसीयतेति सम्बन्धो, किन्तं कारण मिच्चाह-‘यस्मा’इच्चादि, अन्वयसद्देनेत्थ गुरुपारम्परियो-पदेसो विवच्छितो, यस्मा कारणा अन्वयो गुरुपारम्परियो पदेसो गुरुकुलमुपगम्म पञ्हकरणादिना अन्विच्छीयते गवेसीयति, अतो कारणा गुरुपरम्परा गतउपदेसतो वसीयतोति अत्थो, सामत्थियतो-वसायप्पटिपादयितुमाह- ‘सामत्थियम्पि’च्चादि, सामत्थियम्पि वुच्चतेतिसेसो, लघुनोपायेन सद्दानमुपलक्खणे पवत्तीति ब्यवहितनिवत्तिया वचनन्तरक-रणमनुपन्नं, उपपन्नं वचनन्तरकरणं, तस्स च ओपसिलेसिकाधार मन्तरेन अञ्ञथानुपपत्तिया आधारविसेसप्पटिप्पत्तीति इदमेत्थ सामत्थियं, आधारन्तरेच्चादिना यथावुत्तं सामत्थियं विभावेति, आधारन्तरेपीति सब्बत्थ पाठो दिस्सति, पसङ्गाभावतो अत्थन्त-रेनापि आधारन्तरेपि ओपसिलेसिकाधारेपि वचनन्तरप्पसङ्गो सियाति सम्बन्धसम्भवा ओपसिलेसिकाधारनिस्सयनेपि आनिसंसो न दिस्सतीति समुच्चयत्थेनापि नत्थि पयोजनन्ति वज्जेतब्बो यम्पि सद्दोति, ननु किमेवं वण्णीयते पुब्बस्सेवेति वचन मेवोपसिलेसिकमधिकरणं विञ्ञापयति… तत्थेव पुब्बपरत्त सम्भवाति योमञ्ञते, तस्सेसा कप्पना न सङ्गताति दस्सेतुमाह-‘पुब्बस्साति’च्चादि, अयुत्तत्ते कारणमाह-‘सामीपिकेपि तस्स सम्भवा’ति, ‘गङ्गायं घोसो’ति वुत्ते घोसो गङ्गायं पुब्बो वा परो वेति गम्ममानत्ता सामीपिकेप्यधिकरणे पुब्बपरत्तस्स सम्भवाति अत्थो, एताववुच्चतेति पुब्बस्सेव होति न परस्साति एत्तकमेव वुच्चते, तथाच वक्खति-‘किन्त’न्तिआदि, अधिकं ब्यवहितनिवुत्यादि न वुच्चतेति सम्बन्धो, आदिसद्देनेत्थ छट्ठीपकप्पना गहिता, छट्ठीपकप्पनापि सामत्तिया कताति सम्बन्धो, पकप्पनं पकप्पनाविधानं, एवं मञ्ञते ‘पाणिनिया ‘‘छट्ठीट्ठानेयोगा’’त्यतो (१-१-४९) ‘‘तस्मिन्ति निद्दिट्ठे पुब्बस्स’’ (१-१-६६) ‘‘तस्मा त्युत्तरस्स’’ इति (१-१-६७) परिभासासुत्तद्वये छट्ठीगहणमनुवत्तिय ‘तस्मिन्ति निद्दिट्ठे पुब्बस्स छट्ठी’ ‘तस्मात्युत्तरस्स छट्ठी [निद्दिट्ठे पुब्बस्स छट्ठीति पुब्बस्स कारियित्तपटिपादनयोग्गो छट्ठी तब्बोधकपदे भवतित्यत्थो, एव धुत्तरस्सेतु वि. उज्जोतटीका] ति छट्ठीपकप्पनं पटिपादेन्ति ‘यस्मिं सुत्ते छट्ठीनिद्देसो नत्थि, तत्थ छट्ठीपकप्पनायथा सिया’ति, इध पन वचनन्तराभावेपि यत्थ छट्ठीनिद्देसो नत्थि, तत्थ सामत्थियेनेव छट्ठीपकप्पना सिद्धा’ति, सामत्थियमुपदस्सेति ‘सत्तमीनिद्देसे’च्चादिना, अञ्ञविभत्तिनिद्दिट्ठोपि पटिपज्जतेति सम्बन्धो, कारिययो गन्ति कारियसम्बन्धं, यथा ‘‘वग्गे वग्गन्तो’’ति एत्थानुवत्तमानं निग्गहीत’न्तिदं छट्ठीयन्तं विञ्ञायते, कथं वग्गेतेसा सत्तम्यकतत्था ‘‘निग्गहीत’’न्ति (१-३८) पुब्बसुत्ते कतत्थताय पठमा विभत्तिया छट्ठीविभत्तिम्पकप्पेति सत्तमियं पुब्बस्से’ति तथेत्यवगन्तब्बं. एताव वुच्चतेति वुत्ते इदन्ति न विञ्ञायतेति आह ‘किन्त’न्तिआदि, यदाहिच्चादिना परियायपसङ्गक्कमं दस्सेति. किमिदमुच्चते परियायप्पसङ्गे नियमत्थं वचनन्ति ननु पुब्बपरानं युगपदुप्पत्तिय माचरियवचनप्पमाणेनाप्पटिपत्तियं विज्झनत्थं वचनन्ति कस्मा नोच्च तेच्चाह- ‘युगपदुपसिलिट्ठान’न्त्यादि, युगपदुपसिलिट्ठानमसम्भवोति सम्बन्धो, कुतोच्चाह-‘अपरस्सूपसिलेसिकस्साभावतो’ति, अतोति युगपदुभिन्नम्पत्तिया अभावतो, वचनं ‘‘सरो लोपासरे’’च्चादिकं (१-२६) सुत्तं.
१५. पञ्च
अवधिभावेनाति ‘अतो’च्चादिना अवधित्तेन, यस्साति यो आदिनो, कारियन्ति ‘टाटे’आदिकं, पुब्बपरापेक्खत्तेनाविसेसाति यथा- ‘गामा देवदत्तो’ति वुत्ते सो ततो पुब्बो परोगेति विञ्ञायतीत्यवधिभावस्स पुब्बपरापेक्खत्तेनाविसेसो, तथेहापि ‘‘अतो योनं टाटे’’ति (२-४१) वुच्चमाने अतो पुब्बेसं योनं अथवा परेसन्ति पुब्बपरापेक्खत्तेनावधिभावस्साविसेसाति मञ्ञते, पुरे वियात्यनेन सत्तमियन्ति एत्थ वुत्तं निद्देसवचने कारणमतिदिसति, वुत्तियं ‘नरानमेरे’ति एत्थ अपवादविप्पटिसेधे सतिपरत्ता टाटेआदेसानं पवत्तिं ‘‘आदिस्सा’’ति एत्थ वण्णयिस्साम, अथ किमिमिना वचनेन ननु यतो यत्थ पञ्चमी निद्देसो तत्थ सब्बत्थ ‘‘मानुबन्धो सरानमन्ता परो’’ (१-२१) त्यतो ‘परो’त्यनुवत्तेतुं सक्काति तस्सानुवत्तितस्स योनमिच्चनेन सामानाधिकरण्या‘परेसं योनं’त्ययमत्थो विञ्ञायते, ततो पुब्बेसं पसङ्गोयेव नत्थीति, नेतदत्थि, परोति त्यनुवत्तमानं ‘अतो’ति पञ्चम्यन्तेन सम्बज्झमानं न कोचि वारेता अत्थीति परतो-कारतो पुब्बेसम्पि योनं टाटेआदेसा पप्पोन्तीति वचनेनेमिना भवितब्बमेवाति दस्सेतुमाह-‘वचने’च्चादि, एवञ्चरहि तदेवोदाहरितब्बं, किं ‘नरानरे’ त्युदाहटन्ति चे, नेसदोसो, अञ्ञदत्थं कारीयमानमिहा-प्यत्थवन्तं होतीति, पुब्बको परिहारोति ब्यव हितनिवत्तिया पुब्बसुत्ते वुत्तो ‘‘सरेतोपसिलेसिकाधारो’’ति परिहारो, न सम्भवतीति इह सत्तमिया अभावा न सम्भवति, वचनानन्तरन्ति पाणिनियानं निद्दिट्ठग्गहणमिव ब्यवहितनिवत्तिया सुत्तन्तरं, ते हि ‘‘तस्मात्युत्तरस्सा’’त्येत्थ (१-१-६७) निद्दिट्ठग्गहणमनुवत्तिय तेन पुब्बे विय ब्यवहितनिवत्तिम्पटिपादेन्ति. अनन्तरेतिवचना पच्चासत्तिया निस्सयनं विञ्ञायते, कतत्थतायाति वचना जातियात्याह- ‘पच्चासत्या जातिं सन्निस्साया’ति जातिं सन्निस्साय पच्चासत्या करणभूताय निवत्तिमाहेति सम्बन्धो, इमिना पच्चासत्ति ञायब्यापनञायजातिपदत्थब्यत्तिपदत्थेसु पच्चासत्तिञायो जातिपदत्थोचेह निस्सीयतेति दस्सेति, न हि केवलं जातिं निस्साय ब्यवहितनिवत्ति वत्तुं सक्का, तथाहि यदेत्थ पच्चासत्तिञायो न निस्सितो, तदा ब्यापनञायेन ब्यवहिते चाब्यवहिते चासज्जतीति जातिया निस्सयने सत्यपि ब्यवहितेपि ब्याप्यमाना जाति केन निवारीयते नापि केवलं पच्चासत्तिन्निस्साय ब्यवहितनिवत्ति वत्तुं सक्का, तथाह्यसति जातिसन्निस्सयेन ब्यत्तिनिस्सीयते, ब्यत्तियञ्च पदत्थे पटिलक्खियं लक्खणं पवत्ततीति पच्चासत्ति ञायनिस्सयनेप्यब्यवहितम्पति यं लक्खणं भिन्नं तदब्यवहिते पवत्तं, यम्पन ब्यवहितम्पति भिन्नं लक्खणं, तञ्च वचनप्पमाणतो माभवत्वस्स ब्यत्थताति ब्यवहितेपि पवत्तते, तस्मा उभोपि निस्साय नीयाति. विसयदस्सनप्पसङ्गे विसयिदस्सनमत्थब्यत्तिकारणन्ति वाक्यन्तोगधपदानमत्थम्पठमं दस्सेत्वा पच्छा समासादिकं दस्सेतुं ‘कतो’त्यादिकमारद्धं, जातिलक्खणोति अब्यवहितत्तजातिसभावो, ‘ओसध्यो’ति एत्थ सकारे अकारा परस्स धकारेन ब्यवहितस्स योस्स वियावसेसानम्पि सब्भावतो वुत्तं-‘योप्पभुतीन’न्ति, जाति सामञ्ञं, यावति विसयेति गवादिके यत्तके विसये, कामचारतो विसय परिसमत्तिया दिट्ठन्तमाह-‘तं यथे’ति, भोजयेतीति एत्थ भोजयेइतीति पदच्छेदो, कतोहि जात्यत्थो कसिणोति यस्मा सकलो ब्राह्मण जातिसङ्खातो अत्थो परिसमत्तो, तस्माति अत्थो, इदं वुत्तं होति- ‘याव दिट्ठम्भोजये’ति वुत्ते [वुत्तेन (पोत्थके)] सन्ताय सामञ्ञवुत्ति ब्राह्मणसद्दप्पयोगसामत्थिया पच्चेकम्भोजनकिरिया कता नाम होति, यतो कसिणोपि जात्यत्थो परिसमत्तो नामाति. ‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’ति (१-३३) सुत्ते ब्यञ्जनेति सत्तमी पुब्बस्स दीघादिविधिम्हि चरितत्ता ‘‘सरम्हा द्वे’’ति (१-३४) एत्थ सरम्हाति पञ्चम्यक तत्था, ततो पञ्चमीनिद्देसस्स बलीयत्तं, ततो ‘‘सत्तमियं पुब्बस्स’’ ‘‘पञ्चमियं परस्सा’’ति द्विन्नं परस्स समुट्ठापने ‘ब्यञ्जने’ति सत्तमी परस्स कारिय योगिताय अत्थतो विभत्तिविपरिणामेन छट्ठीभावेन परिणमती… द्विन्नं सुत्तानं विप्पटिसेधे परस्स बली यत्तावाति एतादिससामत्थियसब्भावतो वुत्तं-‘छट्ठीपकप्पनापि पुरेविय सामत्थिया’ति.
१६. आदिस्स
किञ्चि अन्तस्स सम्पत्तन्ति यं टानुबन्धमनेकवण्णं न होति, तं ‘‘छट्ठियन्तस्से’’ (१-१७) त्यन्तस्स पत्तं, किञ्चि सब्बस्सेति ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्सेति’’ (१-१९) टानुबन्धमनेकवण्णञ्च कारियं सब्बस्स पत्तं. यदन्तभाविकारियंत्यादिना वचनफलमुपदस्सेन्तो ‘छट्ठीयन्तस्से’तीमस्सापवादो यं योगोति दस्सेति, तस्सायम पवादो होतु टानुबन्धादिकारियं कथन्ति आह-‘टानुबन्धे’च्चादि, विप्पटिसेधाति अपवादविप्पटिसेधा, ‘‘छट्ठियन्तस्से’ति हि उस्सग्गो, तस्सापवादा ‘‘आदिस्स’’ ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्से’’त्येते, ‘‘आदिस्सा’’तीमस्सावकासो ‘तेरसा’ति, ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्सा’’तीमस्सावकासो ‘एसु, अनेना’ति, इहोभयम्पप्पोति ‘‘अतो योनं टाटे’’ (२-४१) ‘‘नरानरे’’ ‘‘अतेन’’ (२-१०८) ‘‘जनेना’’ति (तत्थ) ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्से’’तीदम्पवत्ततीति तेसमपवादानं विप्पटिसेधा सब्बादेसो भवति. ‘‘छट्ठियन्तस्सा’’ति दससद्दे-न्तस्स पत्तोपि तदपवादत्ता ‘‘आदिस्सा’’तिआदिभूतस्स दकारस्स होतीति आह ‘दकारस्सरो’ति.
१७. छट्ठी
कोत्थोन्त सद्दस्सेच्चाह-‘अन्तोवसान’मिच्चादि, ‘‘वण्णस्सन्तस्स’’ति (१-१-५२) सुत्ते वण्णग्गहणमन्तविसेसनायोपदिट्ठं पाणिनिना-अन्तस्स पदस्स वाक्यस्स वा माभवी’ति, इह त्वनत्थकं वण्णग्गहणं ब्यवच्छेज्जाभावाति दस्सेतुमाह-‘सो चे’ त्यादि, ननु ब्रह्मस्साति विसेसनत्थेन वत्तुमिच्छितो महाब्रह्मसद्दो छट्ठीनिद्दिट्ठो नामाति ‘‘ब्रह्मस्सु वा’’ति (२-१९४) उआदेसो ‘‘छट्ठियन्तस्सा’’ति अन्तब्रह्मसद्दस्स पप्पोति, तथा सति ‘न हि छट्ठी निद्दिट्ठस्स अन्तं पदं वाक्यं वा सम्भवती’ति कस्मा वुत्तन्ति, वुच्चते- न विसेसनत्थेनाक्खेपमत्तेन महाब्रह्मसद्दो छट्ठी निद्दिट्ठो नाम भवतीति न ब्रह्मसद्दस्स सब्बस्सादेसप्पसङ्गो, महाब्रह्मसद्दे वा ब्रह्मसद्दो अत्थीति तस्सान्तस्स उत्तं विधीयते.
१८. वानु
‘‘छट्ठियन्तस्से’’त्यनेनेवाविसेसेन वानुबन्धकारियेप्यन्तस्स सिद्धे किमत्थोयमारम्भोत्यासङ्किय टानुबन्धात्यादिना वचनफलमुपदस्सेन्तो ‘बाधकबाधनत्थो-यमारम्भो’ति-वदति, तथाहि ‘‘छट्ठियन्तस्से’’त्यस्स बाधको ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्से’’ति, तस्स च ‘‘वानुबन्धो’’त्ययं योगो बाधकोति बाधकबाधनत्थो सम्पज्जते, अपइच्चयमुपसग्गो वज्जने नीवारणे, पनयने वा वत्ततेति अपोद्यन्ते उस्सग्गलक्खणानि वज्जीयन्ते नीवारीयन्ते अपनीयन्ते नेनेत्यपवादो, सुत्तेकदेसेन सुत्तमेवोपलक्खितन्ति अन्तस्स‘छट्ठियन्तस्सा’ति सुत्तस्स अपवादो अन्तापवादो, उस्सज्जते निवत्तीयत्यपवादेनेत्युस्सग्गो, उस्सग्गापवादक्कमो पनेत्थ एवं वेदितब्बो ‘‘छट्ठियन्तस्से’’त्युस्सग्गो, तदपवादा ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स’’ ‘‘उकानुबन्धाद्यन्ता’’ ‘‘मानुबन्धो सरा नमन्ता परो’’ति, ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्से’’त्युस्सग्गो, तद पवादा ‘‘वानुबन्धो’’ ‘‘मानुबन्धो सरानमन्ता परो’’ति.