५. ईयो

करीयति सम्बन्धीयतीति कम्मं. तञ्च नाम जाति गुणकिरियादब्ब सम्बन्धतो पञ्चधा भवति. तत्थ नामकम्मं’ डित्थो डवित्थोति नामेन पिण्डस्स सम्बन्धा. जातिकम्मं गोअस्सोति गोत्तादिजातिया पिण्डस्स सम्बन्धा. गुणकम्मं सुक्कोनीलोति सुक्कादिना गुणेन दब्बस्स सम्बन्धा. किरियाकम्मं पाचको पायकोति पाचकादिकिरियाय दब्बस्स सम्बन्धा. दब्बकम्मं दण्डीविसाणीति दण्डादिना दब्बेन पिण्डस्स सम्बन्धा. एवं कम्मस्स पञ्चप्पकारसम्भवेपिच्छायमत्थे ईयस्स विधानतो इच्छासम्बन्धियेव कम्मं गय्हतीति किरियाकम्ममेवात्र गय्हते अमुकमेवत्थमुपदस्सेन्तो आह- ‘यदिपि’च्चादि. अयञ्च निपात समुदायो विसेसाभिधाननिमित्तास्युपगमे वत्तते.

तथापीतिलोकवुत्तिरयंविसेसाभिधानारम्भे. तंसम्बन्धियेवाति इच्छासम्बन्धिएव. अत्तनोपुत्तमिच्छतीत्यादिवचनिच्छायमत्तसम्बन्धिनिपुत्तादो अत्तनोत्यनुवत्तियसुत्तन्तरेनपच्चयोविधीयतेपाणिनिना, एत्थ त्व(त्त)ग्गहणमन्तरेनात्त सम्बन्धिन्येव पुत्तादो कथं विञ्ञायते विसेसवचनाभावे हि परसम्बन्धिन्यपि पप्पोतीतीमंचोद्यमुब्भावय माह- ‘अत्तसम्बन्धिनि’च्चादि. ईयस्स परसम्बन्धिन्यपि पसङ्गोति सम्बन्धो. कुतोचाह-ईयस्साइतिधाना’ति. अत्थग्गहणस्सावचने ईयस्सानभिधानाति भावो.

अप्पत्तियाति करणे हेतुम्हि वा ततिया. एत्थाति अत्तनो पुत्तमिच्छतीतेत्थापि. न इट्ठोति ईयप्पच्चयो नाभिमतो. नेवेत्थ भवितब्बन्ति वदतो-धिप्पायामाह ‘सापेक्खत्त येवेति भावो’ति. यदि अत्तनो पुत्तमिच्छतीति वत्तुमिच्छायं सापेक्खेत्तेपि सिया, तदायमनिट्ठप्पसङ्गोति दस्सेतुमाह- ‘यदिचेत्थ’इच्चादि.

अनिट्ठप्पसङ्गस्स सरूपमाह- ‘अत्तनो पुत्तीयतीति सिया’ति. उप्पज्जमानेन ईयेनेव अत्तत्थस्साभिहितत्ता अत्तसद्दस्साप्पयोगोति चेतम्पि न सङ्गतन्ति पटिपादयमाह ‘न च सक्का’तिआदि. कस्मादेवं वत्तुं न सक्काति आह- ‘पकति’च्चादि. अपूपादिकाय पकतिया समानत्थस्सेव विसेसनस्स वुत्तिपदे अन्तोभाव दस्सनाति अत्थो. क्वपनेवं दिट्ठन्त्याह- ‘तंयथे’च्चादि. ‘‘तमस्स सिप्पं सीलं पण्यं पहरणं पयोजनं’’ति (४-२७) णिके आपूपिको. नतु भिन्नत्थस्साति ब्यतिरेकं दस्सेत्वा तं दिट्ठन्तेन साधेतुमाह- ‘देवदत्तस्सि’च्चादि. कारणमाह- ‘साम्यन्तरे’च्चादि. देवदत्तस्स धुरुनो कुलन्ति साम्यन्तरब्यवच्छेदाय देवदत्तसद्दस्सो पादानतो गुरुकुलन्ति वुत्तिपदेन देवदत्तत्थस्सान्तो भावोति अत्थो. तमेत्थोपि समानन्तूपदस्सेन्तो आह- ‘तथेहापि’च्चादि. अथात्तनो पुत्तमिच्छतीत्येतस्मिं वाक्ये पदस्सान्वाख्यानतो अत्तसद्दस्साप्फयोगो किन्न सियाति दस्सेतुमाह- ‘नचापि’च्चादि.

पदस्साति पुत्तीयादिनो पदस्स. नचापि अप्पयोगोति सम्बन्धो. कारणमाह- ‘ईयन्तस्सा’तिआदि. ईयन्तो पुत्तीयादि, नियोगतो न पप्पोतीति सम्बन्धो. तब्बाचीसद्दप्पयोगन्ति अञ्ञवाचीसद्दयोगं. सुतग्गहणन्ति असुतत्ताति वुत्तसुतग्गहणं. अत्थप्पकरणाद्युपलक्खणन्त्यनेन अत्थतो पकरणादितोपि पुत्तस्सत्त नियता गम्यते, सुतसद्दस्स तु गहणमुपलक्खणत्थन्ति वदति.

ननु च सुत्ते कम्माति वुत्तत्ता कम्मसमुदायतोपीयो सिया त्यासङ्कियेव (मभा)वं साधयमाह- ‘कम्मा’तिआदि. वत्तुं इट्ठा एकसख्या यस्स कम्मसामञ्ञस्स तं तथावुत्तं. वत्तुमिट्ठेक सङ्ख्यस्स गहणमाह- ‘कम्मसमुदायतो’ति. किम्पनावयवतो न सिया’ महन्तम्पुत्तमिच्छती’च्चत्र पुत्तमिच्चतोच्चासङ्कियाह ‘अवयवतोपि सापेक्खत्तायेवा’ति. न भतीति सम्बन्धो. एवञ्चरहि इदम्पि न सिज्झतीति चोदेन्तो आह ‘चरहि’च्चादि. महा चायं पुत्तोचेति महापुत्तमिच्छतीति यदेवं करीयति तदायम्पयोगोति दस्सेन्तो आह- ‘भवितब्बमेवे’च्चादि.