६. उपमा

उपमीयते परिच्छिज्जति साधीयतीत्यत्थो. कीदिसन्तमुपमानमिच्चाह- ‘पसिद्धसाधम्या’इच्चादि. पसिद्धो गवादि, तस्स साधम्या समान रूपताय यम्पसिद्धस्स गवयादिनो साधियस्स साधनं तमुपमानन्त्यत्थो. समानो धम्मो-स्सेति सधम्मो, गवादियेव. तस्स भावो साधम्यं. साध्यते उपमीयते-नेनेति साधनमुपमानं गवादि. साधुते उपमीयतेति साधियो, गवयादि. तस्स साधनं साधियसाधनं.

पुत्तमिवाचरतीति एत्थ ‘आवसथमावसति’च्चादो विय आधारत्थस्स विञ्ञायमानत्ता पुत्ते विय माणवके मधुरन्नपानदानादिकमाचरणं करोतिच्चेवमत्थसम्भवेन द्विन्नम्पि उपमानोपमेय्यभावोत्यवगमयितुमाह- ‘पुत्ते’इच्चादि. पसिद्धेन साधनभावेनुपमानभूते पुत्ते आचरणम्पि पसिद्धन्ति आह- ‘तम्पसिद्ध’न्ति. तदाचरणेन तेन आचरणेन पुत्तमाणवकविसयमाचरणं वा पुत्तमाणवक सद्देनुपचारतो गहेत्वा विसयीवसेन विसयभाववोहारोतिपि युज्जति. वाक्यत्थो पनेतस्मिं पक्खे ‘पुत्तमिव पुत्तविसय माणवकमिव आचरति माणवकविसयमाचरणं करोती’ति, वुत्तियन्तु यथावुत्तमत्थद्वयं यथायोगं योजेत्वा वेदितब्बं.

ननु च यज्जत्रोपमानोपमेय्यभावो वुत्तियं ईयेनेव जोतितोति इवसद्दो निवत्तते, तदोपमानोपमेय्यभावो पुत्त सद्देव वत्तते, तं कथमुपमेय्यवचनस्स माणवकसद्दस्स वुत्तत्थस्स पयोगो युत्तोच्चासङ्कियाह- ‘उपमानवचनतो’च्चादि.

तब्बिसिट्ठाचरणेति तेनोपमानेन विसिट्ठे आचरणे. उपमानोपमेय्यभावस्सानिवत्तत्ताति एत्थायमधिप्पायो ‘उपमान विसिट्ठाचरणे उपमानवचनतो ईयस्स विधाने नोपमेय्यवचनमन्तरेनोपमानवचनस्स पवत्तीति उपमानोपमेय्यभावस्सानिवत्ती’’ति. अञ्ञथाति यद्युपमानोपमेय्यभावस्स ईयेनेव जोतितत्ता तदन्तस्सुपमेय्ये वुत्ति सियात्यत्थो. पब्बतायतीति ‘‘कत्तुतायो’’ति (५-८) आयो. उपमेय्यस्सानिवत्तत्ता उपमेय्य कत्तुसामञ्ञे तिप्पच्चयो.