४. तुंस्मा
तुंस्मातीह पच्चयग्गहणमाचिक्खति ‘तुंताये’च्चादिना. ततो चेति यतो तुंस्माति पच्चयस्सेव गहणं यतो च विसेसन निद्देसो, ततोति अत्थो. पच्चयग्गहणे तदादिग्गहणं विञ्ञायते… ‘‘पच्चयग्गहणे यस्मा सो विहितो तदादिनो गहण’’न्ति ञायतो. विसेसनत्तेन वत्तुमिच्छितत्ता तदन्तग्गहणं… ‘‘विधिब्बिसेसनन्तस्सा’’ति (१-१३) वचनाभि मनसि निधायाह- ‘यतो किरियत्था’इच्चादि. सो किरियत्थो आदि यस्स समुदायस्स सो तदादि सो पच्चयोन्ते तस्स (सो तदन्तो). तदादितदन्तसमुदायविसेसस्स गहणं, (नतु) तदन्तमत्तस्से त्यत्थो. ननु च तुंस्माइति विसेसनत्तेन वत्तुमिच्छिते भवतु ‘‘विधिब्बिसेसनन्तस्से’’ति तदन्तग्गहणं पच्चयग्गहणे तु कथं तदादिनो गहणं वचनाभावतोच्चाह- ‘तदविनाभावित्ता’ति. यतो विहितो तेन विना न भवति सीलेनेति तदविनाभावी तस्स भावो तस्मा. इमाय युत्तिया विञ्ञायते-त्थो, यमाख्यायते ‘पच्चयग्गहणे यस्मा सो विहितो तदादिनो गहण’न्ति. भवत्वेवं तदादिनो तदन्तस्स च गहणं, ततो किप्फलंत्याह- ‘तेने’च्चादि.
सपादितोति पादिसहिततो. ख छ सुप्पत्ताभावाति ख छ सानं उप्पत्तिया अभावा. वुत्तप्पकारस्सेव तुंप्पच्चयन्तस्स पकतिभावेन गहणा सपादितो ख छ सानमनुप्पत्तीति अधिप्पायो. विपुब्बा ‘जि-जये’इच्चस्मा तुंपच्चयन्ता ‘विजेतुमिच्छती’ति अत्थे ‘‘तुंस्मा’’इच्चादिना(सो), तुंस्सच लोपो, नेमित्तिके एकारे निवत्ते ‘जिस जिस इति द्वित्ते अनादिब्यञ्जनलोपो ‘‘जिहरानं गी’’ति (५-१०२) गी. जिगीसप्पकतितो ‘‘भूते ईऊं’’इच्चादिना (६-४) ई. तस्मिं अञ. ‘‘आ ई ऊ म्हा स्सा स्सम्हानं वा’’ति (६-३३) ईस्स रस्से ब्यजिगीसि. यदि तु सपादितो सस्स उप्पत्ति सिया, तदा ब्यजिगीसीति एत्थ द्विब्बचनं करीयमानं सप्पच्चयन्तस्स पठमस्सेकस्सरस्स द्विब्बचनं भवतीति ‘‘ख छ सान’’मिच्चादिना (५-६९) विजिय इति समुदाये आदिभूतस्स विसद्दस्स सिया ईम्हि च विहिते सपादिनो पकतिभावोति विसद्द पुब्बे अञागमो सिया, ततो च अविविजिसीति अनिट्ठम्पसज्जेय्य.
तुंस्मा इच्छायन्ति च पकतिप्पच्चयत्थानमुपदिट्ठत्ता तेन सभाव लिङ्गेन ख छ सप्पच्चया तदन्तो च अनुमितो न पन तुं, तुमिह सुतोति आह- ‘न तदन्तो, नापि छ छसा’ति. जिघच्छाइच्चत्र द्वित्ते पुब्बस्स घस्स ‘‘चतुत्थ दुतियानं ततियपठमा’’ति (५-७८) गो. तस्स ‘‘कवग्गहानं चवग्गजा’’ति (५-७९) जो. पाणिनिनापीह सप्पच्चय विधायके सुत्ते वाक्यम्पि यथा सियाति वावचनं कतं, तदयुत्तन्ति निराकत्तुमाह- ‘वाक्यम्पि’च्चादि. पकत्यादित्यत्र आदि सद्देन अत्थविसेसो गहेतब्बो, पकति विसेसो तुमन्तो, इच्छत्थो-त्थविसेसो. इदं लक्खणन्ति ‘‘तुंस्मा लोपो चिच्छायं ते’’इति इदं लक्खणं. नियोगतोति नियमेन. आसङ्कायमुपसङ्ख्यान’’न्ति (३-१-७) वाक्यकारेन वुत्तं निराकत्तुमाह- ‘आसङ्काय’मिच्चादि.
अचेतनत्ता कूलस्स इच्छायासम्भवोति ‘कूलप्पतितुमिच्छती’ति वाक्यमेवेच्छापकासनमसिद्धं, तेनासिद्धेन वाक्येनासिद्धानं ख छ सानं साधनं असिद्धेनासिद्धसाधनं. इच्छावचनिच्छाति इच्छाय वत्तुमिच्छा. इच्छायपवत्तितो उपलद्धीति इच्छाय उपलद्धि उपालम्बो परिजाननं पवत्तितोति अत्थो. चेतनावतिचाति वुत्तं तस्मा चेतनावति पवत्तितो उपलद्धिं दस्सेत्वा तदपदेसे नाचेतनेपि दस्सेतुं ‘योपेसा’तिआदिमाह. देवदत्ते रज्जु खीलादिपाणिना उय्योगो, कूले मत्तिकाविकीरणादि. रज्जु गुणो. खीलो [कील (पञ्चिका)] संक्वादि.
पुलो तिणादीनं सङ्घातो. सा सुनखो मिमरिसतीति मर=पाणचागे’इच्छायं तुमन्ता सो. ‘‘ञि ब्यञ्जनस्से’’ति (५-१७०) ञि. द्वित्ते पुब्बतो-ञ्ञस्स लोपो ‘‘ख छ सेस्वी’’ति (५-७६) द्वित्ते पुब्बस्सास्स इमिमरिसति. तथा पिपतिसतीति ‘पतपथ=गमेन’ इच्चस्स. सा मिमरिसतीति सतिपि सचेतनत्ते विसत्तजीवितस्स सुनखस्स मरणिच्छा सम्भवतीति पटिपादितं. ‘‘इच्छासन्ता पटिसेधो वत्तब्बो’’ति (३-१-७) पाणिनीयवात्तिककारेन वुत्तं, तन्निराकत्तुमाह- ‘बुभुक्खितु’मिच्चादि. जातिपदत्थनिस्सयेन निवुत्तिम्पटिपादयमाह- ‘जातिपदत्थे’च्चादि. इतरो इच्छत्थो.