६. नखा
खादयति आदयति खाद, अद=भक्खणे, अव्हापयति व्हे=अव्हाने आपुब्बो, ‘‘पयोजकब्यापारे णापिचे’’ति (५-१६) णापिम्हि पुब्बसरलोपो, कन्दयति कन्द=अव्हानरोदनेसु.
‘‘वहिस्सानियन्तुके’’ति गणसुत्ते अयमेत्थो ‘‘वहिस्सधातुस्स पयोज्जे कत्तरि नियन्तुरहिते दुतिया न भवती’’ति, नियन्ता सारथि किरियासिद्धिं नियामकोति वत्वा तमेव पकासेतुमाह-‘किरियङ्ग’मिच्चादि, किरियङ्ग किरियोपकरणभूतं बली बद्दादिं किरियाकारणं, नियमेत्वाति एकस्मिं करणीये किरिया विसये पतिट्ठपेत्वा, वाहयति भारं देवदत्तेनेत्यत्र हि देवदत्तो पञ्ञवा पुरिसो नियन्तारमन्तरेनेव भारं वहतीत्यनियन्तुको कत्ता, वाहयति भारं बलीबद्दे इच्चत्र तु बलीबद्दा नियन्ता रमन्तरेन न वहन्तीति सनियन्तुका.
‘‘भिक्खिस्साहिंसाय’’न्ति गणसुत्तस्सायमत्थो ‘‘भक्खिस्साहिंसत्थस्स पयोज्जे कत्तरि दुतिया न भवती’’ति, अथ कथमेत्थ हिंसत्थता भक्खिस्स हिंसा हि चेतनावति सम्भवति, न चेत्थसस्सं चेतनावन्तन्ति आह-‘सब्बे’इच्चादि, सब्बेति रुक्खादयो, भावा पदत्था, इदानि सब्बदस्सनानुकूलहिंसत्थतमुपदस्सेतुमाह-‘यदिवे’च्चादि, ननु बुद्धवचन निस्सितमिदं ब्याकरणं, तथा सति सम्मतमेवे-त्थो-पदस्सेत्वा गन्तब्बं किन्नामाञ्ञदस्सनोपगाताधिरेनाति तुण्ही होति निक्कारणिस्सा [निक्कम्मिस्सा (पोत्थके)] भवतो-पायोति विञ्ञायति, परत्थानुबद्धकिच्छं पन महापुञ्ञपञ्ञा न किञ्चि विय मञ्ञन्ति, होति (हि) एतेन परत्थो ‘‘मतन्तरेपि सिद्धि सिस्सानं, तंतं मतञ्ञुनो वा कदाचि करहचि यदिदमवलोकेय्युं ते चेत्थावतारं [चेत्थकारं (पोत्थके)] लभेय्युं एतादिसो च पञ्ञवा पटिलद्धबुद्धवचनप्पसादो’ति तदवतारेन च बुद्धे भगवति कमेन दळ्हं पसादं पटिलभेय्यु’’न्ति, एवमेवं तत्थ तत्थ तंतंब्याकरणोदाहरणप्पसङ्गेपि तदनुसारेनेव तन्तंपयोजनं वेदितब्बं, न निरत्थककथापसुतो-यमाचरियोति.
दुहादीनं त्येवमादो अम्हाकम्परमगुरुना रतनमतिपञ्चिकालङ्कारादिकारेन नानाकारसारत्थवेदवेदितु [वेदावेदित (पोत्थके)] महापञ्ञापाटवानं पञ्ञवन्तानं सामिना महासामिना सम्बुद्धसासनरतनवरोपकारकेन ‘इदमेत्थ विचारणीयं’त्यभिधाय नानामतन्तरमाकड्ढिय बहुं सम्पवेदितमत्थि, मयम्पनेत्थ आचरियेनाधिप्पेतमत्तमेवालम्ब अत्थम्प कासयिस्साम. सत्यप्यनेकदस्सनभेदे सिट्ठप्पयोगानुसारेन यत्थ पधानेकम्मनित्यादिप्पभुतयोदिस्सन्ति, यत्र त्वप्पधानेत्यादी, यत्रोभयत्रपि, तंसब्बमिह भस्सकाराद्यनुमतक्कमेन पटिपादयमाह-दुहादीन’मिच्चादि, एत्थादिसद्दो पकारवाची, तेन याचिप्पभुतयो गय्हन्ति, कम्मद्वययुत्तानन्ति निद्धारणे छट्ठी, तेन कम्मद्वययुत्तानं मज्झे दुहादीनमप्पधानेपि गवादो कम्मे त्यादिप्पभुतयोति योजना. इच्चादितिआदिसद्देन ‘अवरुन्धति वजं गावं अवरुन्धीयते वजं गो’इच्चादीनं परिग्गहो, गमनाद्यत्थान मित्यादिसद्देन बोधत्थादीनं गहणं. गमीयते गामो देवदत्तन्ति एत्थ कथं पयोज्जत्तसम्भवोति आह-‘पुरिसे’च्चादि, यज्जपि गामो तुण्ही होति निब्यापारत्ता पुरिसोव तु गमनकिरियं निप्फादेति, तथापि पुरिसस्स गमनकिरियाय यंफलप्पत्तिलक्खणं, तमुभिन्नम्पि गामपुरिसानं समानन्ति पुरिस किरियातुल्यफलत्ता गामोपि गमनकिरियाय कत्तुब्यपदेसे कारणं भवतीति अधिप्पायो, तथाहि गामं गच्छन्तो कोचि गामे आसन्ने सति वदति ‘आगतो गामो पत्तो गामो’ति, अतोञ्ञेसन्ति ये कम्मद्वययुत्ता दुहादयो गमनाद्यत्थाचोदाहटा, एतेहि अञ्ञेसं, पधाने कम्मेभि अजादिम्हि पधाने कम्मे, पधानत्तम्पन अजादीनं किरियाय पयोजनत्ता, अजाद्यत्था ह्यानयनकिरियारभ्यते. अयम्पनेत्थ सङ्गहो-
‘‘दुहि याचि रुधि पुच्छि, भिक्खि चि ब्रुवि सासि च;
जि दण्डि पत्थि मन्थी च, धातू होन्ति दुहादयो.
गत्यादिसुत्तपट्ठिता, गत्याद्यत्था भवन्ति ते;
नीवहहरकसाच, नीवहादी भवन्ति ते.
द्विकम्मकेसु चेतेसु, अप्पधाने दुहादिनं;
त्यादिप्पभुतयो होन्ति, पधाने नीवहादिनं;
उभयत्थ पयोगानु, सारा गत्यत्थआदिनं’’ति.
पयोगो पन सम्बन्धचिन्तायमिह च वुत्तानुसारेन सब्बथा विञ्ञेय्या.