२. दुतियकण्ड वण्णना
१. द्वेद्वे
अवयवसम्बन्धेति स्याद्यवयवीसमुदायेन द्वेद्वेति वुत्तानमवयवानं सम्बन्धे, अतेत्थ वुत्यनुकूलाय पञ्चिकाय वा भवितब्बं, पञ्चिकानु कूलाय वुत्तिया वा, न चेत्थ द्विन्नमञ्ञोञ्ञानुकूलता दिस्सति, तथाहि वुत्तियं-‘एकानेकत्थेसु वत्तमानतो नामस्मा’ति एत्तकमेव पकतिविसेसनवसेन वुत्तं, पञ्चिकायन्तु तब्बिसेसन वसेन च पच्चयत्थविसेसनवसेन च अत्थो दस्सितो, तदेव मुभिन्नन्नाञ्ञमञ्ञानुकूलता दिस्सति, ततो एत्थ यथा द्विन्नमञ्ञोञ्ञानुकूलता सम्पज्जति, तथा ब्याचिक्खिस्साम ‘‘यदि पनेत्थ वुत्यानुकूला पञ्चिका भवेय्य पच्चयत्थपक्खो जहितब्बो सियाति ‘ते…पे… एकानेकत्थेसु’ति च, तेन…पे… योजनिय’न्ति च एतेसं जहितब्बताय बहुपाठविलोपो आपज्जति, यदि पन पञ्चिकानुकूला वुत्ति भवेय्य वुत्तियं किञ्चिमत्तं पक्खिपितब्ब मत्तमेव सियाति बहुविलोपापत्ति (न) होतीति एतेसं द्वेद्वे होन्ति एकाने कत्थेसु वत्तमानतो नामस्मा’ति वुत्तिया भवितब्ब’’न्ति, एवञ्हि सति सत्थन्तरेनापि सह घटते, सुत्ते ‘द्वेद्वेकानेकेसु नामस्मा’ति वुत्तत्ता ‘एकानेकेसू’ति इदं पच्चयविसेसनं वा युज्जति
पकतिविसेसनवसेन वा यदेतं पच्चयविसेसनं, तदा सामत्थिया एकानेकेसूति पकतिविसेसनम्पि लब्भति, तत्थ सामत्थियमत्थ बलं, तथाह्येकादीसु भवन्ता पकतिवाच्चानमेवेकत्तादिअब्यति रित्तअत्थमत्तादीरूपानं जोतका स्यादयो कथमेकत्तादीसु वत्तमानतो नामस्मा अञ्ञतो सियुन्ति यथावुत्तनामविसेसाक्खेपो, तथा इत्थिणादिप्पच्चयादीनम्पि पन पकतिविसेसानुपादानेपि यतो धात्वादि वाच्चोत्थो नत्थि, सामत्थिया ततो, धातुत्याद्यन्तेहि [त्याद्यन्त वाच्चेहि (पोत्थके)] न होन्ते वित्तिपच्चया, तथा णादिपच्चयापि… विभत्यन्ता विधानतो, यदेतम्पकतिविसेसनं तदापि सामत्थियेनेव एकत्तादीसु वत्तमानतो नामस्मा तज्जोतनाय भवन्ता स्यादयो कथमञ्ञत्थ होन्ति असम्भवाति एकानेकेसु द्वेद्वेति लब्भति, अथवा सरूपेन अवुत्तम्पि सामत्थियेनेकानेकत्थेसूति गम्ममानं वुत्तमेव होतीति कत्वा‘तेचा’तिआदिकं वुत्तन्ति गहेतब्बं, एकानेकेसु वत्तमानतो नामस्माति किमत्थं असत्वभूताय किरियायेकत्तादिसम्बन्धाभावा क्रियत्थाच त्यादीहि येवेकत्तादीनं वुत्तत्ता त्याद्यन्तेहि च न भवेय्युन्ति पयोजनन्तरमाह-‘यम्पना’तिआदि, पञ्चकनामत्थस्साधिप्पेतभावो चेत्थ पक्खस्सेतस्सेव युत्तत्ता. तथाहि सङ्ख्याकम्मादयो नाम वाच्चस्स दब्बस्स धम्मो सकत्थो-पसज्जनो च सद्दो दब्बेयेव वत्तते… दब्बेयेवान्यनयादिवोहारा, तत्थ दब्बवाचिना सद्देन दब्बधम्मानमब्भन्तरीकरणन्ति नायुत्तमेतं नामेन पञ्चन्नमभिधानं, विभत्तियो पन जोतिका, इत्थिपच्चया च इत्थिलिङ्गस्स, तथा चाम्हेहि वुत्तं सम्बन्धचिन्तायं–
सद्दो सकत्थं वत्वान, पदत्थं दब्बसञ्ञितं;
समवेतं वदे लिङ्गं, सङ्ख्यं कम्मादिकम्मि चेति.
एकानेकेसु स्यादीनं यथाक्कमं दस्सेतुं ‘तेना’तिआदि वुत्तं, तेनाति येन पञ्चको नामत्थो अधिप्पेतो एकादीसु च अत्थेसु जो-तनीयेसु स्यादयो विधियिस्सन्ति तेन, सब्बत्थाति ‘अंयो’आदीसु सब्बत्थ, सभावतोत्यादिकस्सायमधिप्पायो ‘‘यद्यपि स्यादयो एकानेकेसु होन्ति तथापि एकादयो सङ्ख्याय परिच्छिन्ने अत्थे वत्तन्ति न सङ्ख्यामत्ते, सङ्ख्याय सम्भवाभावा सङ्ख्येये भवतीति न सङ्ख्यापि स्यादीनमत्थो’’ति (न) केवलं सकत्थ दब्बादियेव स्यादीनमत्थो न भवति, अपि तु सङ्ख्यापीत्यपिसद्दत्थो, अनेन सङ्ख्या विभत्यत्थो चतुक्को नामत्थोत्ययम्पक्खो निराकतो पञ्चको नामत्थोति दस्सने सङ्ख्याकम्मादीनं विभत्तियो जोतिका होन्ति, तिको नामत्थोति दस्सने तु सङ्ख्याकम्मादयो विभत्तिवाच्चा होन्ति, इदानि अधिप्पेतपञ्चकनामत्थे सकत्थादिकं सरूपतो दस्सेतुं ‘तत्था’तिआदिमाह, तत्थ सकत्थो विसेसनन्ति सरूपादि यं किञ्चि विसेसनत्तेन वत्तुमिच्छितं तं सकत्थो नामति अत्थो, तं दस्सेति ‘सरूपजातिगुणदब्बानि’ति.
बलेन यस्सा भिन्नेसु, पवत्तन्ते गगादीसु;
सा जात्यभिन्नधीसद्दा, सुत्तं पुप्फेस्विवान्वीतं.
दब्बाधारो ततो भिन्नो, निमित्तं तप्पतीतिया;
भावाभावसभावो यो, सो गुणो निग्गुणो मतो.
सरूपं सद्दरूपंव, जातिया यं विसेसनं;
विसेसीयति यंकिञ्चि, दब्बं तं समुदीरितं.
इदानि सरूपादिनो विसेसनस्स सकत्थभावं जात्यादिविसेसस्स दब्बभावञ्च दस्सेतुं ‘तत्था’तिआदिमाह, सरूपे वत्तते सद्दोति वियभेदोपचारेनाह-‘सद्दस्स सरूपेना’ति, एत्थ पन गोति जातिमत्तवाचिनि गोसद्दे पयुत्ते गोसद्दो जातिमत्तमाहेति सो जातिं विसेसेति नाम. यट्ठिआदिसद्देहि यट्ठिआदिसहचरिता उपचारतो गहिताति यट्ठिआदिदब्बेहि यट्ठिआदिसहचरिता पुरिसा विसेसीयन्तीति आह-‘दब्बम्पि दब्बन्तरस्स विसेसनभूतम्भवती’ति, यट्ठियोपवेसयाति यट्ठिसद्दवचनीय यट्ठिदब्बविसिट्ठे पुरिसे पवेसयाति अत्थो, कुन्तेपवेसयाति एत्थापि एसेवनयो, यथावुत्तचतुब्बिधसकत्थतो परोपि अत्थि सकत्थोति आह-‘कत्थची’तिआदि, सम्बन्धनिमित्तोति सम्बन्धो निमित्तं कारणं पच्चयप्पवत्तिया अस्स पच्चयस्स सोति समासो, एत्थ हि दण्डो अस्स अत्थीति अस्साति सामिनो पुरिसस्स संसङ्खातदण्डादिदब्बेन सहयो सस्सामिसम्बन्धो, सोपि पच्चयस्स निमित्तं, तथा च वक्खति-‘दण्डपुरिससम्बन्धा दण्डीति पच्चयो’ति, (किरि)या पदत्थस्सापि विसेसनत्तेन सकत्थभावो जातिपदत्थादीनं वुत्त ठानेयेव वत्तब्बोति पाचकोति एत्थ किरियाकारकसम्बन्धसङ्खातं पराभिमतं सकत्थम्पि परोपदेसेनोपदिसितुकामो इध सम्बन्धसकत्थस्स वुत्तट्ठानेयेव किरियासकत्थं दस्सेतुं ‘कत्थचि किरियापी’तिआदिमाह. नामसभावेन विञ्ञायमानं पञ्चमं नामसङ्खातमत्थं दब्बपदत्थेन सङ्गहेत्वा जातिगुणकिरियादब्बानीति हि चतुब्बिधो नामत्थो, नामम्पि अन्वत्थरुळ्हिवसेन दुविधं पुमित्थिनपुंसक लिङ्गवसेन तिविधम्पि चतुब्बिधं होति… यथावुत्ते चतुब्बिधे अत्थे नमति, ते वा अत्तनि नामेतीति इमिना कारणेन. सामञ्ञगुण किरियायदिच्छावसेनाञ्ञथापि चतुब्बिधत्तं नामस्स वदन्ति, तत्थापि यदिच्छानामस्स दब्बनामेनेव सङ्गहो वेदितब्बो, इत्थत्तं एसाति पसिद्धिमा अत्थो, यम्पनातिआदिना वुत्तमेवत्थं साधेति ‘तत्थे’च्चादिना, अभिधायकत्तेन जोतकत्तेन, इकारन्ततोति मुनिसद्दतो, अञ्ञथाति इकारन्ततो न भवति चे, अतोति आदेस भवनतो फलं दस्सितं न सियाति सम्बन्धो, वुत्तियं ‘एवं कुमारी कुमारियो’तिआदीसु एवन्ति यथा पुल्लिङ्गे इकारन्ततो स्यादीनमुदाहरणमनादेसत्थं वुत्तं एवमित्थियम्पि अनाकारन्ततोति दस्सेति, उपलक्खणं चेतमिनी-नी-ऊ-ति-पच्चयन्तादीनं, असति…पे… वचनेति इमिना पाणिनियानं विभत्तिसञ्ञाविधायकस्स सुत्तन्तरस्स अत्थिभावं दस्सेति, ‘‘विभत्तिच’’ (१-४-१०४) इति हि तेसं सुत्तं, तस्सत्थो ‘स्यादीनं त्यादीनञ्च विभत्तिसञ्ञा होती’ति, भवन्तीति अन्वत्थवसेन विभत्तिसद्दवचनीयानि भवन्ति, सो (येवत्थो) विभत्तिच्चनेन विभजीयतीति विभत्ति, कम्मे क्तिप्पच्चयन्तोयं विभत्ति सद्दोति दस्सेति, कथम्पनेतेसु स्यादीसु विभजीयतिच्चस्स वाक्यत्थास्सानुगमो येनेवं वुच्चतिच्चासङ्किय येन यथा च विभजीयति तमुपदस्सेन्तो आह-‘तथा हि’च्चादि.
२. कम्मे
वुत्तियं कत्तुकिरियायाति कत्तुसाद्यताय तं सम्बन्धिनिया कत्तुकम्मट्ठायपि दुविधाय किरियाय, अनेकत्थत्ता धातूनं करोति एत्थ सम्बन्धनत्थोति आह-‘करीयति अभिसम्बन्धीयती’ति, यंकिञ्चि पदत्थरूपं सम्बज्झतीति अत्थो, इमिना चान्वत्थवसेनेवायं कम्मवोहारो सिद्धोति दस्सेति, सब्बकारकानम्पि पन किरियासम्बन्ध सब्भावेपि किरियाभिसम्बन्धीयमानत्तेनेव यं वत्तुमिच्छितं तदेव कम्मं विञ्ञेय्यं, कत्तादि कत्तु किरियायाभिसम्बन्धीयमानत्तेपि कत्तादित्तवचनिच्छायेव कम्मं न होति… यस्मा वचनिच्छायेव कारकानि भवन्ति, एवं सब्बकारकानम्पि कारकन्तरप्पत्तियं तदभावो यथायोगं वत्तब्बो, वाक्येकदेसेनेत्यनेन ‘‘द्वेद्वेका’’दिनो वाक्यस्स ‘‘कम्मे दुतिया’’इच्चादिनो च एकवाक्यत्तं सूचेति, पकरणस्स महावाक्यरूपत्ता विप्पकट्ठानिपि वाक्यानि आकङ्खादिसभावे अञ्ञमञ्ञसम्बन्धानुभवनेनेकवाक्यभावम्पटीपज्जन्ते, वुत्ती हि–
‘‘आकङ्खायोग्गता सत्ता, बीजं सन्निधिनो यतो;
विप्पकट्ठानि वाक्यानि, महावाक्यं करोन्त्यतोति.
सामञ्ञेनाति कम्माद्यविसेसेन, पुब्बाचरियसमञ्ञावसेनाह ‘दुतियादिका’ति, तेन यद्यपि त्यादिनोपि द्विन्नं पूरणिया दुतियाति सक्का वोहरितुं, तथापि स्यादीनं दुकेयेव दुतियाततिया रुळ्हीति नत्यादीनं दुकानि दुतियादिसद्देन गय्हन्ति, विसिट्ठेसूति कम्मादिना विसेसितेसु, तिविधं कम्मन्ति सकसमयप्पसिद्धिया कम्मस्स तिविधत्तमाह, अञ्ञे तु सत्तविधमिच्छन्ति, कथं–
निब्बत्तिविकतिप्पत्ति, भेदेन तिविधं मतं,
तत्थेच्छिततमं कम्मं, कम्मंत्वञ्ञं चतुब्बिधं;
इच्छितञ्चानिच्छितञ्च, नेविच्छितमनिच्छितं,
तथाञ्ञपुब्बं नाञ्ञपुब्बन्ति, एवमञ्ञं चतुब्बिधन्ति.
तत्थ इच्छितादीनि उपरियेवापि भविस्सन्ति, तत्रेच्चादिना तिविधं कम्मं सरूपतो दस्सेति, तत्थ निब्बत्तिकम्ममेके-नेकधा परिकप्पेन्ति, तदिह पकासयिस्साम–
सती-सती वा पकति, न यत्थ परिणामिनी,
निस्सीयते तं निब्बत्ति, कम्ममञ्ञेसमञ्ञथा;
असन्तं जायते यं वा, यं सन्तमप्पकासति,
उप्पत्या-भिब्यत्तिया वा, तन्निब्बत्तीति वुच्चतीति.
अयमेत्थ अत्थो ‘‘कटविकारस्स काससङ्खाता विज्जमाना पकति परिणामिनी कटविकारम्पति परिणमन्ती यत्थप्पयोगे न निस्सीयते… कटं करोतीतेत्थ केवलमत्थावगममत्तस्स वत्तुमिच्छितत्ता कासेति असुय्यमानत्ता च, पकतिया तु सुय्य मानत्ते विकारियं सिया, तेनेव कासे कटं करोति, तण्डुले ओदनं पचतीति द्वयत्थो करोति पचति च, तस्मा कासे करोति तण्डुले पचतीति विकारीयति, कटं करोति ओदनम्पचतीति निब्बत्ती यतीति अत्थो, असती वा पकति अविज्जमानत्तायेव यत्थ न निस्सीयते… [(यथा) (पोत्थके)] ( ) संयोगं जनयति विभागमुप्पादयतीति संयोगविभागानं कस्सापि पकतिया अविकारत्ता संयोगविभागवन्ते ह्यविकतेहेव तेसं जननतो, तमेवम्भूतमनिस्सितपकतिकं अविज्जमान (पकति) कं वा कारियं निब्बत्तिकम्मं नामाति एको, अञ्ञेसमञ्ञथाति वत्वा तन्दस्सेति ‘असन्त’मिच्चादिना, यं असन्तमविज्जमानं जायते, तन्निब्बत्तिकम्मं, यथा सुखं जनयति बुद्धिमुप्पादयतीति, सन्तं विज्जमानमेव वा केवलमप्पकासितपुब्बं यं उप्पत्तिया अभिब्यत्तिया वा पकासति, तम्पि निब्बत्तिकम्मं, यथा पुत्तं विजायतिसामञ्ञमभिब्यञ्जयती’’ति, तदेवं केसञ्चि मतेन अनिस्सितपकतिकं अविज्जमानपकतिकन्ति दुविधं निब्बत्तिकम्मम्पि अञ्ञेसम्मतेन असन्तं जायमानं सन्तमप्पकासमानन्ति दुविधं निब्बत्तिकम्मम्पीतिसब्बम्पि अट्ठितपुब्बमेव जायतीत्यसतो जानना न ब्यतिरिच्चतिच्चाह-‘असतो जननं करीयती’ति, अवत्थन्तरन्ति ओदनादिनो क्लेदनादिलक्खणमञ्ञमवत्थं.
पकत्युच्छेदसम्भूतं, विकारियं किञ्चि किञ्चि तु;
गुणन्तरसमुप्पत्या, एवं सा विकति द्विधा.
किञ्चि विकारियं कम्मं पकतिया कारणस्स उच्छेदेन सम्भूतं, यथा कट्ठं भस्मं करोतीति कट्ठस्साच्चन्तपरावत्ति [परावत्तिया (पोत्थके)], किञ्चि पन गुणन्तरानमुप्पत्तिया, यथा सुवण्णं कटकं केयुरं वा करोतीति एवं द्वीधा सा विकति होतीति अत्थो, न विभावीयन्तेति न गम्यन्ते, सा पत्ति‘पापीयति विसयीकरीयती’ति कत्वा.
यत्र क्रियाकतो कोचि, विसेसो नावगम्यते;
दस्सना वानुमाना वा, सा पत्तीति पकित्तिता.
यत्थ किरियाकतो किरियासम्पादितो विसेसो अतिसयो कोचि नावगम्यते नप्पतीयते दस्सना वा पच्चक्खप्पमाणेन अनुमानप्पमाणेन वा यथा निब्बत्तिविकतीनमतिसयो पच्चक्खानुमाना वगमनीयो, तत्र हि निब्बत्तियं विसेससिद्धिरतिपसिद्धा… अत्थलाभाख्यस्स विसेसस्साविज्जमानस्स किरियाकत्ता, विकारिये ( ) [(एव) (पोत्थके)] तु क्वचि पच्चक्खविसयो… कट्ठं डहतीति कण्हत्तादिभावस्स पच्चक्खेनेवोपलब्भनतो, क्वचिदनुमानगम्मो… देवदत्तं रोसेति पसादयति वेति विसिट्ठमुखवण्णादिकारियानुमेय्यत्ता रोसादिनो, एवं यत्थ न विसेससिद्धि अपि तु पत्तिमत्तं, सा पत्तीति पकित्तिता कथिता, आदिच्चम्पस्सति धम्ममज्झेतीति अयमेत्थ अत्थो, कथञ्चरहि असन्तस्स [सन्तस्स (पोत्थके)] पत्तिकम्मस्स किञ्चि (अकरोन्त)स्स कारकत्तं, न हि किञ्चि अकरोन्तं कारकम्भवितुमरहतीति उच्चते-
दस्सनक्खमताभासो, पगमब्यत्तिआदयो;
विसेसा पत्तिकम्मस्स, क्रियासिद्धियमिच्छिता.
अत्र दट्ठुं सक्का इति दस्सने खमता आभासोपगमो विसयत्तोपगमो विसयत्तोपगमनं ब्यत्ति चेति एवमादयो विसेसा यथायोगं पत्तिकम्मस्स किरियानिप्फत्तियं इच्छिता, ततो तस्स कारकत्तन्ति अत्थो, आदिच्चं पस्सतीति एत्थ हि आदिच्चो दट्ठुं सक्का, ततोव सो दिस्सति अभिब्यत्तिञ्चोपयातीति दस्सनकिरियानिप्फादकत्थेनास्स कारकत्तमुपपज्जते, तथा ञ्ञत्राप्यादिसद्दगहितविसेसवसेन किरियासिद्धितो कारकत्तं वेदितब्बं, ननु विकारियम्पि निब्बत्तिकम्ममेव… तेन रूपेनासतोयेव जननतो, पत्तिकम्मम्पि किरियासम्बन्धरूपेनासन्तमेव पच्छा तथा भवतीति निब्बत्तियेवाति सच्चं-
अत्थेसा वत्थुट्ठिति, सुखुमबुद्धिगोचरपतीत्यनुरोधेन,
तत्र यम्पेतं घटते, यथा पतीति सद्दत्थावत्तानतो.
विसेसानुपादानतोति ‘‘कम्मे दुतिया’’ति सामञ्ञेन वुत्तत्ता वुत्तं. करीयति कटो, कतो कटो च्चेवमादीसु त्यादिप्पभुतीहि अतिहितकम्मादिनिस्सयेसुपि एकत्तादीसु दुतियादयो पप्पोन्ति नियमाभावा, तथाहि पञ्चके नामत्थे कटादिवचनीयस्स सम्बन्धी कम्माद्यत्थो, त्यादिप्पभुतीति अनभि हितस्स सङ्ख्याख्यस्सापरस्स विभत्यत्थस्साभिधानाय अभिहितेसुपि कटादीसु कम्मादीसु दुतियादयो सियुन्ति पाणिनिया ‘‘कम्मे दुतिया’’च्चादीसु (२-३-२) ‘‘अनभिहिते’’ति (२-३-१) वचनमधिकरोन्ति, वेय्यत्तियायेव दुतियादीनप्पसङ्गेपि तन्निस्सयभूते-कत्ताद्यत्थे जोतनायाभिहितेसु दुतियादयो सियुं, तिके पन सङ्ख्याकम्मादयो विभत्ति वचनीया, तत्थ यज्जपि कम्मादिनो पच्चयेनाभिधानं, तथाप्येकत्तादयो नाभिहिताति तस्स सङ्ख्याख्यस्सापरस्स विभत्यत्थस्साति धानाय अभिहितेसुपि कम्मादीसु दुतियादयो सियुन्ति पाणिनिया ‘‘कम्मे दुतिया’’ति ‘‘अनभिहिते’’ति वचनमधिकरोन्ति, तमुपदस्सेन्तो आह-‘तत्रिदं सिया’तिआदि, तत्र तस्मिं दुतियादि विभत्तिविधाने इदं चोद्यं सिया, किन्ति आह-‘पञ्चके’इच्चादि, अनभिहितकम्मादिनिस्सयेसुति अनभिहिता कम्मादयो निस्सया येसमेकत्तादीनं, तेसूत्यत्थो, दुतियादयो विभत्तियो यथा सियुन्ति जोतनायाभिधानाय चाति युज्जमानवसेन अत्थो वेदितब्बो, अभिहितकम्मादिनिस्सयेसुपीति अपिसद्देन अनभिहितकम्मादिनिस्सयमेकत्तादिं समुच्चिनोति, आसङ्कियाति पुब्बकिरियाय वुत्तन्ति अपरकिरिया वेदितब्बा, पञ्चके तिके चा भिहितकम्मादिनिस्सये सेकत्तादीसु दुतियादिप्पत्तिमासङ्कावसेन दस्सेत्वा चतुक्कवादीनम्पि पक्खमुब्भाविय परिहरितुं ‘यदिच्चा’दिमाह, अयन्तेसमधिप्पायो ‘‘यदेसा सङ्ख्या पाटिपदिकत्थो तप्पटिपज्जने कम्मादयो विभत्तिवचनीया, तदा ‘अनभिहिते कम्मे’तिआदिना अनभिहितग्गहणं कम्मादिविसेसानमनुभवन्तमनत्थकं… अभिहिते विभत्तिवाच्चाभावतो, यदा पनायं पक्खो ‘सङ्ख्या विभत्तिवचनीया’ति तदा ‘‘कम्मे दुतिया’’ त्येवमादयो निद्देसा विसयसन्दस्सनमत्तायेव वेदितब्बा’’ति, सब्बथाति पञ्चकतिकवादीनं चतुक्कवादीनञ्च मतवसेन सब्बप्पकारेन, सद्दत्थाब्यतिरित्तत्थमत्तोयेवाति ब्यतिरेको ब्यतिरित्तं, नपुंसके भावे क्तो, न विज्जते ब्यतिरित्तं ब्यतिरेको भेदो यस्स तं अब्यतिरित्तं, अब्यतिभिन्नन्ति अत्थो, सद्दत्थतो सकत्थतो अब्यतिरित्तं अत्थमत्तं अत्थसामञ्ञं यस्स ओदनादिसद्दस्स सो तथा वुत्तो.
किञ्चापि वुत्तियं तब्बादिणादिसमासेहि अभिहितमवुत्तं, तथापि तेहि अभिहितेप्येवमेव दट्ठब्बन्ति निदस्सेन्तो आह-‘एव’मिच्चादि, कर-करणे करीयित्थाति कतो‘क्तो भावकम्मेसु’ति (५-५६) कम्मे क्तो, सतिकोति एत्थ कीतोति कम्मत्थे ‘‘दिस्सन्तञ्ञेपि पच्चया’’ति (४-१२०) इको, कम्मतागम्यते कितप्पच्चयादीनं कम्मे विहितत्ता, एवञ्च धुहि किमेकमुदाहरणं दत्तमाचरियेने त्यतो आह- ‘उदाहरण’इच्चादि, अनभिहितेति वचनं विनापीति वचनं विना एवाति अवधारणे-अपिसद्दो, सम्भावनेवा, यद्यभिहितेहि वचनं विनापि दुतियादीनमप्पवत्ति भवेय्य, वचनसब्भावे तु कथायेव नत्थीति अत्थो, एवञ्च पनेत्थ दुतियादीनमभिहिते पसङ्गाभावो जानितब्बो ‘‘पच्चते ओदनो, कतो कटोच्चादोपि यदि दुतियादयो सियुं पठमाविधानस्सावकासो न भवेय्य ततो सामत्थियानभिहितेयेव कम्मादो दुतियादयो सकिरिया (यं तद)भिब्यत्तिया भविस्सन्ति, पठमेवत्वभिहिते’’ति, न नुच पठमायाकारकमवकासो रुक्खो पिलक्खोति [रुक्खो पिलक्खोति क्रियापदं न सूयतेति विभत्यन्तरस्सप्पत्ति मञ्ञतेभस्सापदीप] किमिदमुच्चते अकारकन्ति यद्य कारकं नेदम्पयोगमरहति ततो यत्थ विसेसकिरियान मस्सवनं तत्थ पदत्थसहचरिताय सत्ताय पतीतिया ‘रुक्खो अत्थि पिलक्खो अत्थी’ति अपेक्खीयतीति कारकत्तं रुक्खादीन मत्थेवेति [अत्थेवेति ञ्ञतं वत्थुं परं पतिपादयितुं सद्दो पयुज्जते ञ्ञणञ्च सतोइति यत्र क्रियापदन्तरस्स अप्पयोगो तत्र उस्सग्गतो सत्ता पतीतितुत्थीति क्रियापदानुसङ्गर कत्तरि ततियप्पसङ्गरनवकासा पठमा त्यत्थो-भस्सपदीप], न च उच्चं नीचंत्यधिकरणवाचित्ते [वाचिका] निपातस्स अत्थीत्यनेन नत्थि सम्बन्धोति उच्चमत्थीत्याधेय्यस्सेव कत्तुत्तं नाधारस्सात्य कारकत्तमाधारस्सात्यवकासो-त्थि पठमायाति ‘‘पठमाविधा नस्सावकासो न भवेय्या’’ति यथावुत्तो-यं हेतु असिद्धोति च सक्का वत्तुं, असङ्ख्यतो पठमात्यवत्वा ‘‘पठमात्थ मत्ते’’ति (२.३९) सामञ्ञविधानतो सिद्धोयेव, यं हेतुत्तानभिहितवचनमनत्थकमिच्चेव ठितं.
यञ्चाति चसद्दो वत्तब्बन्तरसमुच्चये अपरम्पि किञ्चि वत्तब्बमत्थीति अत्थो, यञ्च फलं मञ्ञतेति सम्बन्धो, यदेत्थान भिहिताधिकारो नत्थि तदा यथा ‘कतो कटो’च्चत्रत्तेन कम्मस्साभिहितत्ता दुतिया न होति तथा ‘कटं करोति विपुलं दस्सनीय’न्ति कटसद्दतो उप्पन्नाय दुतियाय (विपुलादिगतस्स) कम्मस्सा भिहितत्ता विपुलादीहि विसेसनेहि दुतिया न सिया, ततो त्यादि तब्बादिणादिसमासेहि कम्मस्सान भिहितत्तमत्तेवाति विपुलादीहिपि दुतियाविधानसङ्खातं अनभिहिते’’ति (२-३-१) अनभिहित वचनस्स अधिकारे यञ्च फलं चिन्तयतीति अत्थो, युत्तस्सातिमस्स अत्थो सम्बन्धस्साति, पच्चेकं करोत्यभिसम्बन्धतायाति ‘कटं करोति विपुलं करोति दस्सनीयं करोति’च्चेवं पच्चेकं पच्चेकं करोतिस्साभिसम्बन्धतायाति अत्थो, कम्मता अत्थीति सेसो, एवं मञ्ञते-‘‘कटं करोमीति पवत्तो विपुलं करोमी दस्सनियं करोमीति च पवत्तोवाति विपुलादीनम्पि पच्चेकं कम्मता अत्थेव, तत्थेकस्साभिधाने परेकस्स सुखमवलोकयन्तीति तदभिधानायपि दुतिया भविस्सती’’ति, पकारन्तरावतारो नाचरिये नोपरोधितोति तम्पि पनेत्थ दस्सयिस्साम-‘‘कटसद्दा उप्पज्जमाना दुतिया कटजाति कम्ममभिहितवती, न विपुलादिगुणकम्मं, ततो तदभिधानाय च दुतियायेव भवति, अथवा कटोव कम्मं, तं सामानाधिकरण्येन विपुलादीहिपि दुतिया भविस्सति, कटं करोति विपुलो दस्सनीयोति हि वुच्चमाने विपुलादयो कत्तुसमानाधिकरणतायेव पतीयेय्युं तस्मा कटसद्दसामानाधिकरण्यम्पटिपादयता वस्समेत्थ दुतिया करणीया’’ति. नन्वेमिच्चादिचोद्यं, एवन्ति एवं गुणयुत्तस्स कम्मताय सति, पप्पोतीति कट कम्मे-भिधानिये (कतो) ति क्तप्पच्चयस्स कतत्ता उदारादितो करोत्यभिसम्बन्धा दुतिया पप्पोतीति अत्थो, एवं मञ्ञतेच्चादि परिहारो, अवयवेन कम्मं न वदतीति सम्बन्धो, अवयवेनाति विसुंविसुं, किञ्चरहीति आह-‘सभावतो सब्बं कम्मं वदती’ति. होतु कामं उदारादितोपि वुत्तेन विधिना पठमा, कतसद्दतो का पवत्ततीति आह-‘कतसद्दतो पि’च्चादि, अन्तोभूतो अन्तोगधो नामस्स सद्दस्स अत्थो यस्मिं कम्मलक्खणत्थेसो अत्थो कम्मलक्खणो अभिहितो कथितो सम्पन्नो सम्पज्जतीति अत्थो, ननु ‘कतो कटो’च्चादो सभावतो सब्बकम्मवुत्तिया अन्तोभूतनामत्थवुत्तिया चात्थमत्ते होति सब्बत्थ पठमाति ‘कटं करोति उळारं सोभनं दस्सनीय’न्ति कटादितोपि उप्पन्नाय दुतियाय कम्मस्साभिहितत्ता उळारादीहि पठमाप्पसङ्गो सियाति अभिहिताभिधानप्पसङ्गोपगतं चोदनं मनसि निधायाह-‘कटादिसद्दो त्वि’च्चादि, सामञ्ञेनाति विसुं विसुं कटादिसामञ्ञेन.
‘‘कत्तुरिच्छिततम’’न्त्यनेन (१-४-४९) कत्तुनो किरियाय सम्बन्धि तुमिट्ठतमं तस्मिं इच्छिततमे कम्मसञ्ञं विधाय निब्बत्यादिकेसुतीसु कम्मेसु दुतिया विधीयते पाणिनीयेहि, इच्छिततमत्तञ्च तदत्थत्ता किरियाय, ओदनं पचति गावुम्पयो दोहतित्यादो(हि) ओदनाद्यत्था पचनादिकिरियारब्भतेति ओदनपयादीनमिच्छिततमत्तं, तदुपदस्सेन्तो आह-‘यं कत्तु’च्चादि, विभत्तिं विधाय दुतियाभिमताति सम्बन्धो, पुन पयादिनिप्फत्तिनिमित्तं यंकिञ्चि दोहनादिकिरिया युत्तं करणादिरूपेन अकथितं गवादिकमिच्छितं कारकं, तत्थापि ‘‘अकथितञ्चा’’ति (१-४-५१) कम्मसञ्ञं विधाय तेनेव दुतिया विधीयते, तदुपदस्सेतुमाह-‘उपयुज्जमाने’च्चादि, अत्र चेवमकथितनियमो कतो वात्तिककारेन-
पुच्छिचिभिक्खीनं दुहि,याचीनं निमित्तमुपयोगे;
पुब्बविधिम्हि-कथितं, ब्रूसासीनञ्च गुणासत्तन्ति.
उपयुज्जते इट्ठत्थसिद्धियं ब्यापारीयतीत्युपयोगो-पयोप्पभुति, तस्मिं, निमित्तं गवादि, अपुब्बविधिम्हि अपादानाधिकरणादि पुब्बसञ्ञा विधानाभावे, विधाने हि माणवका मग्गं पुच्छति, रुक्खा फलान्यवचिनात्यादि यथारहं भवति, गुणासत्तन्ति गुणेन सत्तं सम्बन्धी, गुणसद्देनेत्थ पधानसाधनं धम्मादिकं वत्तुमिच्छितं पधानसाधनञ्हि किरियायोपकारकमुपकारियं पधानभूतं किरियमपेक्खिय गुणो भवति, चो-नुत्तसमुच्चये, पधानन्तु धम्मादिनो पवत्तिया तदत्थत्ता, उपयुज्जमानञ्च तं पयोपभुतिचेति विसेसनसमासं कत्वा उपयुज्जमानपयोप्पभुतिनो निमित्तन्ति छट्ठीसमासो, पभुति सद्देन गवादिनो गहणं, आदिसद्देन गोमन्तादिनो, दुतियेनादि सद्देन अधिकरणादिनो, चतुत्थेन विनयादिनो, विधानन्ति दुतिया विधानं, दुतियाविधानमभिमतन्ति योजनीयं. पाणिनियेहि ‘‘तथा युत्तञ्चानिच्छितं’’ (१-४-५०) इच्चनेन कम्मसञ्ञं विधाय ‘‘कम्मे दुतिया’’ (२-३-२) त्यनेनेव दुतिया विधीयते, तन्दस्सेतुमाह-‘येने’च्चादि, ‘‘तथा युत्तञ्चानिच्छित’’न्तीमस्स अत्थो येनेवेच्चादिपञ्चिकापाठानुसारेन वेदितब्बो, युज्जतेति किरियाभिसम्बज्झते, युत्तन्ति किरियाभिसम्बन्धं, अत्र तु–
यद्यबुद्ध्याहिलङ्घादि, तदाह्यादिमनिच्छितं;
यदा लज्जाभयादीहि, तदेच्छि ततमं मतं.
‘‘तथा युत्तञ्चानिच्छित’’न्ति सुत्तेनस्स परियुदासवुत्तितो इच्छिता अञ्ञमनिच्छितमनभिमतमितरञ्च, ततोयेव‘गामं गच्छन्तो रुक्खमूलमुपसप्पती’त्यत्र नेविच्छितनानिच्छितस्सपि रुक्खमूलस्स कम्म सञ्ञा सिद्धाति तत्थ ‘‘कम्मे दुतिया’’ति दुतिया विधीयते, तन्दस्सेति’नेविच्छितनानिच्छितस्मा’इच्चादि, रुक्खमूलं नेविच्छितं पुब्बमनभिमतत्ता, नाप्यनिच्छितं अप्पटिकूलत्ता, गामगमेन ह्यस्स तप्परता, रुक्खमूलोपसप्पनन्तु पसङ्गागतन्ति रुक्खमूलानम्पि किरियाभिसम्बन्धो अत्थेव, अत्रापि-
नेविच्छितानिच्छितन्तु, मबुद्धियुपसप्पने;
मूलं विस्समनत्थन्तु, तमिच्छिततमं सिया.
ब्रूसासिनञ्चाति चसद्दोपसङ्गहिते दस्सेतुमाह-‘एव’मिच्चादि, एत्थ गामदेवदत्तगग्गानमकथितसञ्ञा, अजादयो त्विच्छिततमा, आदिसद्देन ‘पत्थेति गावुं पुरिसं द्विजो’त्यादयो सङ्गहिता, नयतिनी=पापुणने, वहति वह=पापुणने, हरति हर=हरणे, जयतिजि=जये, सब्बत्थलेच एत्ते अयादेसे च रूपं, दण्ड=दण्डने चुरादित्ता णिम्हि रूपं, अथ ‘‘अधिसीट्ठासानं कम्मं’’त्यादिना (१-४-४६) तेन तेन कम्मसञ्ञं विधाय ‘पठविं अधिसेस्सती’ति आदो (तत्थ) तत्थ ‘‘कम्मे दुतिया’’ति (२-३-२) दुतिया विधीयते तेहि तेहि सत्थ कारेहि, सब्बत्थेवेत्थ लोकस्स कम्मवचनिच्छाति कमेनेतंञ्ञसञ्ञापुब्बकं कम्ममुपदस्सेन्तो आह-‘अधिपुब्ब’इच्चादि, याय वत्तिच्छाय दुतिया सिया ताय वत्तिच्छाय कम्मता कथंहिनामाति सम्बन्धो, नेव उपलब्भन्तीति कदाचिकस्सचि सियाति सम्बन्धो, पयतितब्बन्ति सुत्तन्तरमारब्भनीयं, तत्थेवं किं भवतो मनसि दोसधिजम्भनेनाति अत्थो, धम्मेति एत्थापि एवं सद्दं योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो, यथा आधारे कम्मवचनिच्छा, तथेहापि आधारवचनिच्छाति अत्थो, तेनेवाह-‘धम्मेति आधारवचनिच्छा’ति, धम्मे अभिनिविसतेति सम्बन्धो, एवंसद्दसमानत्थत्ता तथा सद्दस्स तदत्थानुसारेनेव विञ्ञायतीति तथासद्दस्स अत्थो विसुं न वुत्तो, पानञ्च आचारोच पानाचारं, तंपानाचारमस्स आधारस्स तस्मिं तप्पानाचारे, पानत्थाचारत्थधातुसम्बन्धी यो नद्यादि को आधारो सो पानाचारवायेवाति आह- ‘पानत्थाचारत्थानं धातूनमाधारे’ति, केसञ्चीति अनियमेन केसञ्चि सद्दसत्थकारानं, एत्थाति एतस्मिं आधारवचनिच्छापक्खे, पतिपरीहि भागेचेत्यवसिद्धाति इमिना पतिसद्दस्स धातुना अयुत्ततं दस्सेति… यदि युज्जेय्य छट्ठियाभावा, तेनाह-‘यदात्वि’च्चादि, वुत्तियं तेनाति तसद्देन, अपिसद्दोपसङ्गहितं ततियम्पि गहेत्वा वाचाति बहुवचननिद्देसो.
३. काल
यदा कालद्धानमिच्चादिना‘मासमासते कोसं सयति’च्चादो अकम्मकेहिपि योगे कालभावद्धदेसानं परेहि कम्मत्तमनुञ्ञातन्ति च, यदात्विच्चादिना तु किरियाव सब्बेनसब्बं न सूयति, तथा सति कुतो च कम्मत्तन्ति तेहेव वुत्तन्ती च दस्सेति, गम्म मानकिरियायोगोपि न निस्सितो… मासमासतेच्चादीसु आसनादि [आसनादीसु (पोत्थके)] किरियानं मासादियोगो विय कल्याणित्तगुणादियोगो च लोकस्स पतीतिपथमुपयातीति, न सिज्झतीति किरिया न होन्ति गुणदब्बानीति किरियासम्बन्धाभावा कम्मत्ताभावोति न सिज्झति, गुळेन मिस्सा धाना भज्जितयवा गुळधाना. अज्झयनकिरियाय पब्बतेन च मासकोसानं साकल्लेन सम्बन्धाभावा अच्चन्तसंयोगाभावोति मासस्सातिआदीसु न दुतिया. पुब्बण्हे समयन्ति इमिना पुब्बण्हे समयोति सत्तमीआमादिसमासं दस्सेति, अच्चन्त मेवाति इमिना समयस्स साकल्लेन विहरणकिरियाय सम्बन्धमाह, यंसमयं करुणाविहारेन विहासि, तं एकंसमयन्ति सम्बन्धो, उपसङ्कमनकिरियायच्चन्तमेव युत्तोति इमिना निवासनविहरण किरियाहिपि पुब्बण्हसमयादीनमच्चन्तमेव युत्ततं उपलक्खेति, पकारन्तरेनापि सिद्धियमासङ्कमुब्भावयति ‘यदा त्वि’च्चादिना, विभत्तिया विपल्लासो यथापकतमतिक्कम्म अञ्ञथा भवनं, इध पन सत्तमि यम्पत्तायं सत्तम्यत्थे बाहुलकेन ‘‘कम्मे दुतिया’’च्चेव दुतियाप्पत्ति.
ततियाभिमताति ‘‘अपवग्गे ततिया’’ति (२-३-६) वचनेन पाणिनियानंपपञ्चत्तमभिमता, कथम्पन कालद्धानं करणत्तमिच्चासङ्किय करणत्तमेसम्पटिपादेन्तो आह-‘तथापि’च्चादि, तथापीति वुत्तक्कमेन करणत्तसम्भवा ततियाय विज्जमानायपि, सियाति ततिया सिया, तञ्चाति तं करणञ्च. कारकमज्झेति एत्थ छट्ठी समासो कारकसद्देन च सत्तिकारकं गहितन्ति (आह) ‘द्विन्नं कत्तुसत्तीनं मज्झे’ति, अभिन्नस्सापि हि एकस्स देवदत्तादिकत्तुनो भिन्नानं तंसमवेतानं कत्तुसत्तीनं मज्झे कालद्धानानि, सत्तिभेदमेव ब्यञ्जयमाह-‘तथाहि’च्चादि, एकत्थाति एकस्मिं देवदत्ते, द्वीहेतीते (भुञ्जिक्रिया) साधनन्ति सम्बन्धो, द्विन्नं अहानं समाहारो द्वीहं तस्मिं. इसुमसतीति वा, इसुम्हि आसो अस्सेति वा निप्फन्नेन इस्साससद्देन गम्ममानं किरियं दस्सेति ‘इस्वसने’ति, नन्विच्चादि चोद्यं, धनुपञ्चसतं कोसो, एवमञ्ञतेच्चादि परिहारो, छट्ठियासम्पत्तायन्ति कोसस्सेकदेसेति एवं छट्ठिया सम्पत्तायं, मुत्तसंसयेनेदं समानन्ति मुत्तो संसयो यस्मिं अवध्यादो तेनेतं तुल्यन्ति अत्थो. वुत्तियं अभिमताति ‘‘सत्तमी पञ्चमियो कारकमज्झे’’ति (२-३-७) वचनेन सत्तमीपञ्चमियो पपञ्चत्तमभिमता, द्वीहे भुञ्जिस्सतीति द्वीसु दिवसेसु गतेसु भुञ्जिस्सतीति अत्थो, ‘‘यब्भावो भावलक्खण’’न्ति (२-३६) सत्तमी, सकसककारकवचनिच्छायेवाति हि इदं बाहुल्लं निस्साय वुत्तं, द्वीहा भुञ्जिस्सति कोसा विज्झतीति द्वीहा निक्खम्म भुञ्जिस्सति, कोसा निक्खम्म ठितं लक्खं विज्झति उपात्तविसयो-यमवधि, कोसे विज्झतीति कोसे ठितं लक्खं विज्झतीति अत्थो.
४. गति
कतचत्थसमासाति कतो चत्थसमासो येसु ते तथा वुत्ता, अञ्ञपदत्थवुत्तयोति अञ्ञपदत्थे वुत्ति येसन्ति ब्यधिकरणञ्ञपदत्थसमासो, चत्तसमासे गत्यादीनं विसुंविसुं पधानत्ता तेहि परं पयुज्जमानो अत्थसद्दो गत्यादीहि पच्चेकमभिसम्बज्झतीति मञ्ञते, अथ सुत्ते ‘पयोज्जे’इच्चेतावत्युच्चमाने पयोज्जो सयं कत्ताति कथं विञ्ञायति येन ‘पयोज्जे कत्तरी’ति विवरणं कतमिच्चासङ्कियाह-‘गत्याद्यत्थ’मिच्चादि, आदिसद्देन बोधा दीनं गहणं, तक्किरियासमत्थोवाति तस्सा गत्यादिकाय किरियाय समत्थो एव नियुज्जतेति सम्बन्धो, किरियाकरणे समत्थो नाम कत्तावाति आह-‘सोच कत्ता’ति. दुतियाय सिद्धायाति वक्खमाननयेन पयोज्जस्स कत्तुनो कम्मत्तसिद्धिया ‘‘कम्मे दुतिया’’ति सुत्तेनेव कम्मे दुतियाय सिद्धाय. किं लक्खणो-यं नियमो यदत्थमि दमारभीयतिच्चाह-‘गत्याद्यत्थान’मिच्चादि, पच्चुदाहरीयिस्सते ‘एतेसमेवे’च्चादिना, तथाचाब्भुपगमे, पयोज्जो कत्ता न कम्मं त्यब्भुपगम्म पयोज्जे कत्तरी’ति विवरितन्ति अत्थो, सामत्थियम्पनइच्चादिना सामत्थियसरूपमाह, गति आद्यत्थानन्ति पदच्छेदो, नियुज्जमानो पयोजकब्यापारसङ्खाताय किरियाय सम्बन्धीयमानत्ता कम्मभूतोव भवतीति अत्थो, अयमेत्थाधिप्पायो ‘‘गमनादिकिरियाय साधनत्ता यदिपि पयोज्जो कत्ता, तथापि सो पयोजकेन गमनादीसु ब्यापारियमानो पयोजकस्स ब्यापारलक्खणाय किरियाय सम्बन्धीयमानो यदि कम्मं न होति अञ्ञथा किं होतीति अञ्ञथानुपपत्तिलक्खणेन सामत्थियेन कम्मभूतोव होती’’ति [(अत्थो) (पोत्थके)] ( ), पतीयतेति इमिना पतीतिवसेनेवास्स कम्मता, सभावतो तु पयोज्जो कत्तावातिपि ञापेति, पयोजकोति सब्बत्थ देवदत्तादिको विञ्ञेय्यो, अत्थगहणस्साति ‘‘सद्दाकम्मकभज्जादीन’’न्ति अवत्वा ‘‘सद्दत्थाकम्मकभज्जादीन’’न्ति अत्थग्गहणस्स, बोधत्थस्स उदाहरणन्ति सेसो, ननु वचनप्पयोजनं दस्सयता वचनमेवोपदस्सिय पञ्हो कातब्बो, अथ ‘एतेसमेवा’त्यविज्जमानेनेव कथं त्यासङ्कियाह ‘एतेसमेवे’च्चादि, हेट्ठा वुत्तक्कमेन नियमत्थत्ता वचनस्स एवकारो लब्भति, सम्बन्धिवचनत्ता एतसद्दस्स तेन यथापठिता गत्यादयोव विसेस्सभूता सङ्खेपेन परामसीयन्तीति एते समेवाति कतन्ति मञ्ञते [एवोसञ्चाति मञ्ञते (पोत्थके)], (गच्छति देवदत्तोति…पे… नहोतीति) इमिना इममत्थञ्च जोतेति ‘‘यदिपि किरियाभिसम्बन्धा पयोज्जस्स विय कत्तुनोपि कम्मत्तम्पसज्जति, तथापि पयोज्जेति वुत्तत्ता कत्तरि देवदत्ते दुतिया नप्पसज्जती’’ति, अभिमताति ‘‘गतिबुद्ध्या’’दि (१-४-५२) सुत्तेन पयोज्जस्स कत्तुनो कम्मसञ्ञं विधाय तस्मिं पयोज्जेदुतियाभिमता, चरहिसद्दो पुच्छायं, पयोजेतीति अस्मिं उद्देसे तदा कथं भवितब्बन्ति सेसोति यदाचरहिच्चादिवाक्यस्सावसाने पयोजेतीति अस्मिं उद्देसे वचनसमीपे’तदा कथम्भवितब्ब’न्ति पाठसेसो होतीति अत्थो वेदितब्बो, यावताति ततियन्तपटीरूपको निपातो, यस्मा दत्थो वत्तते, यस्मा दुतिया पप्पोति तस्मा ‘यञ्ञदत्तेने’ति भवितब्बन्ति सम्बन्धो.
५. हरा
नियमेनेच्चादिना वचनारम्भस्स पयोजनमाह, सापि ततियापि [दुतियापिति वत्तब्ब] यदात्विच्चादिना हरति नाहारत्थे [नहरत्यत्थे (पोत्थके)] तिपि विञ्ञापेति, उभयत्थाति दुतियाय पत्ताय अप्पत्ताय च, विभासा विकप्पोति अत्थो, कारेतिकर-करणे, लेत्तायादेसातिलत्त एत्तअयादेस्स, वद-वचने, अभिवदनमभिवादो तं करोतीति ‘‘धात्वत्थेनामस्मी’’ति (५-१२) इम्हि नामधातु ‘अभिवादि’तिसुत्ते निद्दिट्ठोति आह-‘अभिवादिस्मा’इच्चादि.
६. नखा
खादयति आदयति खाद, अद=भक्खणे, अव्हापयति व्हे=अव्हाने आपुब्बो, ‘‘पयोजकब्यापारे णापिचे’’ति (५-१६) णापिम्हि पुब्बसरलोपो, कन्दयति कन्द=अव्हानरोदनेसु.
‘‘वहिस्सानियन्तुके’’ति गणसुत्ते अयमेत्थो ‘‘वहिस्सधातुस्स पयोज्जे कत्तरि नियन्तुरहिते दुतिया न भवती’’ति, नियन्ता सारथि किरियासिद्धिं नियामकोति वत्वा तमेव पकासेतुमाह-‘किरियङ्ग’मिच्चादि, किरियङ्ग किरियोपकरणभूतं बली बद्दादिं किरियाकारणं, नियमेत्वाति एकस्मिं करणीये किरिया विसये पतिट्ठपेत्वा, वाहयति भारं देवदत्तेनेत्यत्र हि देवदत्तो पञ्ञवा पुरिसो नियन्तारमन्तरेनेव भारं वहतीत्यनियन्तुको कत्ता, वाहयति भारं बलीबद्दे इच्चत्र तु बलीबद्दा नियन्ता रमन्तरेन न वहन्तीति सनियन्तुका.
‘‘भिक्खिस्साहिंसाय’’न्ति गणसुत्तस्सायमत्थो ‘‘भक्खिस्साहिंसत्थस्स पयोज्जे कत्तरि दुतिया न भवती’’ति, अथ कथमेत्थ हिंसत्थता भक्खिस्स हिंसा हि चेतनावति सम्भवति, न चेत्थसस्सं चेतनावन्तन्ति आह-‘सब्बे’इच्चादि, सब्बेति रुक्खादयो, भावा पदत्था, इदानि सब्बदस्सनानुकूलहिंसत्थतमुपदस्सेतुमाह-‘यदिवे’च्चादि, ननु बुद्धवचन निस्सितमिदं ब्याकरणं, तथा सति सम्मतमेवे-त्थो-पदस्सेत्वा गन्तब्बं किन्नामाञ्ञदस्सनोपगाताधिरेनाति तुण्ही होति निक्कारणिस्सा [निक्कम्मिस्सा (पोत्थके)] भवतो-पायोति विञ्ञायति, परत्थानुबद्धकिच्छं पन महापुञ्ञपञ्ञा न किञ्चि विय मञ्ञन्ति, होति (हि) एतेन परत्थो ‘‘मतन्तरेपि सिद्धि सिस्सानं, तंतं मतञ्ञुनो वा कदाचि करहचि यदिदमवलोकेय्युं ते चेत्थावतारं [चेत्थकारं (पोत्थके)] लभेय्युं एतादिसो च पञ्ञवा पटिलद्धबुद्धवचनप्पसादो’ति तदवतारेन च बुद्धे भगवति कमेन दळ्हं पसादं पटिलभेय्यु’’न्ति, एवमेवं तत्थ तत्थ तंतंब्याकरणोदाहरणप्पसङ्गेपि तदनुसारेनेव तन्तंपयोजनं वेदितब्बं, न निरत्थककथापसुतो-यमाचरियोति.
दुहादीनं त्येवमादो अम्हाकम्परमगुरुना रतनमतिपञ्चिकालङ्कारादिकारेन नानाकारसारत्थवेदवेदितु [वेदावेदित (पोत्थके)] महापञ्ञापाटवानं पञ्ञवन्तानं सामिना महासामिना सम्बुद्धसासनरतनवरोपकारकेन ‘इदमेत्थ विचारणीयं’त्यभिधाय नानामतन्तरमाकड्ढिय बहुं सम्पवेदितमत्थि, मयम्पनेत्थ आचरियेनाधिप्पेतमत्तमेवालम्ब अत्थम्प कासयिस्साम. सत्यप्यनेकदस्सनभेदे सिट्ठप्पयोगानुसारेन यत्थ पधानेकम्मनित्यादिप्पभुतयोदिस्सन्ति, यत्र त्वप्पधानेत्यादी, यत्रोभयत्रपि, तंसब्बमिह भस्सकाराद्यनुमतक्कमेन पटिपादयमाह-दुहादीन’मिच्चादि, एत्थादिसद्दो पकारवाची, तेन याचिप्पभुतयो गय्हन्ति, कम्मद्वययुत्तानन्ति निद्धारणे छट्ठी, तेन कम्मद्वययुत्तानं मज्झे दुहादीनमप्पधानेपि गवादो कम्मे त्यादिप्पभुतयोति योजना. इच्चादितिआदिसद्देन ‘अवरुन्धति वजं गावं अवरुन्धीयते वजं गो’इच्चादीनं परिग्गहो, गमनाद्यत्थान मित्यादिसद्देन बोधत्थादीनं गहणं. गमीयते गामो देवदत्तन्ति एत्थ कथं पयोज्जत्तसम्भवोति आह-‘पुरिसे’च्चादि, यज्जपि गामो तुण्ही होति निब्यापारत्ता पुरिसोव तु गमनकिरियं निप्फादेति, तथापि पुरिसस्स गमनकिरियाय यंफलप्पत्तिलक्खणं, तमुभिन्नम्पि गामपुरिसानं समानन्ति पुरिस किरियातुल्यफलत्ता गामोपि गमनकिरियाय कत्तुब्यपदेसे कारणं भवतीति अधिप्पायो, तथाहि गामं गच्छन्तो कोचि गामे आसन्ने सति वदति ‘आगतो गामो पत्तो गामो’ति, अतोञ्ञेसन्ति ये कम्मद्वययुत्ता दुहादयो गमनाद्यत्थाचोदाहटा, एतेहि अञ्ञेसं, पधाने कम्मेभि अजादिम्हि पधाने कम्मे, पधानत्तम्पन अजादीनं किरियाय पयोजनत्ता, अजाद्यत्था ह्यानयनकिरियारभ्यते. अयम्पनेत्थ सङ्गहो-
‘‘दुहि याचि रुधि पुच्छि, भिक्खि चि ब्रुवि सासि च;
जि दण्डि पत्थि मन्थी च, धातू होन्ति दुहादयो.
गत्यादिसुत्तपट्ठिता, गत्याद्यत्था भवन्ति ते;
नीवहहरकसाच, नीवहादी भवन्ति ते.
द्विकम्मकेसु चेतेसु, अप्पधाने दुहादिनं;
त्यादिप्पभुतयो होन्ति, पधाने नीवहादिनं;
उभयत्थ पयोगानु, सारा गत्यत्थआदिनं’’ति.
पयोगो पन सम्बन्धचिन्तायमिह च वुत्तानुसारेन सब्बथा विञ्ञेय्या.
७. ध्यादि
पुब्बे किरियानिस्सयेन [कारकनिस्सयेन (पोत्थके)] दुतियाय विहितत्ता आह ‘इदानि’च्चादि, धिसद्दस्स अत्थप्पधान निद्देसेन वा आदिसद्देन वा ‘हा देवदत्त’न्तिपि होति, हा देवदत्तदुक्खन्ति तु दुक्खेन योगा देवदत्तेन न युत्तो होतीति पठमावामन्तणे. ननुच अन्तरासद्देन योगे यथाराजगहनालन्दाहि दुतिया [(तथा)] अन्तरा च राजगहं अन्तरा च ना लन्द(न्ति तथा) अन्तरामग्गेति एत्थ मग्गतोपि [अन्तरामग्गतोपि] कस्मा न दुतियाति तेनायोगा, येसञ्हि तंमज्झं ते तेन युज्जन्तीति तेहियेव दुतिया, अथवाब्भुपगतेपि तंयोगे तंसम्बन्धीयेव मग्गोति मुख्यत्ता ततो [सब्बस्स (पोत्थके)] न दुतिया, अत्रापि छट्ठीयेव पप्पोति अन्तरा तञ्च मञ्च कमण्डलुइति, तव मम मज्झे कमण्डलुत्यत्थो, अथ कमण्डलुसद्दतो दुतिया कस्मा न भवति सतीप्यन्तरेन योगे तस्स पधानत्ता, तथाहि कमण्डलुनो सकत्था पवत्ति, तुम्हम्हानन्तु परत्था-कमण्डलुविसेसनत्तेन तेसं पवत्तत्ता, तत्र कमण्डलुनो सकत्थे वत्तमानत्ता पधानत्तेनावतत्ता पाटिपदिकतो अच्चुतत्ता परत्ता पठमेव भवतीति जीनिन्दबुद्धिन्यास. निन्दादि लक्खणस्स सम्बन्धस्स सब्भावा सब्बत्थ सम्बन्धछट्ठिया सम्पत्तायं वचनं, आकतिगणो-यं.
८. लक्खणि
लक्खणादीस्वत्थेसुति नामस्सा [कस्सा (पोत्थके)] यमत्थनिद्देसोति आह ‘अभिनायो युत्तो’च्चादि, तेनाति अभिना युत्तस्सात्थनिद्देस कारणेन, लक्खणसद्देन हेतु वत्तुमिच्छितोति आह-‘तत्थे’च्चादि, दुविधो हेतु, वुत्तञ्हि सुबोधालङ्कारे ‘‘जनको ञापको चेति, दुविधा हेतवो सियु’’न्ति (२५२), समुपलक्खयतीति समुपलक्खणं, सङ्केतमत्तं ञापकं, न तु जनकं, सङ्केतोपि लक्खणमुच्चते लक्खीयते कारियमानेनाति कत्वा, जनकस्साप्यत्र लक्खणत्तेन गहणे पयोजनं ‘‘अनुना’’ (२-१०) इच्चत्र दट्ठब्बं. कञ्चिपकारन्ति इमिना इत्थंसद्दस्स अत्थं वदति. पत्तोति इमिना भूतसद्दस्स, एत्थ हि भूधातु पत्तियं वत्तते, रुक्खोलक्खणन्ति रुक्खो ञापकहेतूति अत्थो… रुक्खेन विज्जुया ञापीयमानत्ता, आचरियजिनिन्दबुद्धि पन अञ्ञथा वण्णयति, तस्सेदं मतं-
क्रियाय जोतको नायं, सम्बन्धस्स न वाचको;
नापि क्रियन्तरापेक्खी, सम्बन्धस्स तु भेदकोति.
अयमेत्थ अत्थो ‘‘अयमभि अभिनन्दतित्यादीसु विय किरियाय जोतको न होति, छट्ठी विय सम्बन्धस्स वाचको न होति, निक्कोसम्बीत्यत्र गमनकिरियापेक्खी निसद्दो विय नापि किरियन्तरा पेक्खी, किञ्चरहि सम्बन्धस्स तु भेदको विसेसको भवती’’ति तमुपदस्सेतुमाह-‘अञ्ञे त्वि’च्चादि, एत्थ इतिसद्दो निदस्सने, रुक्खम्पत्वा विज्जोतते इतिएवं पत्तिकिरियाय पत्वातिवुत्तरुक्खपापनकिरियाय जनितोति अत्थो, तथाहि रुक्खस्स विज्जुया पापनाभावे विज्जुया लक्खियाय तल्लणस्स च रुक्खस्स यो लक्खियलक्खणभावो सम्बन्धो, सो केन सम्पादितो भवेय्य, ननु सम्बन्धे अभिना जोतीयमाने रुक्खस्स लक्खणवुत्तिता कथं जोतीयतीति आह-‘लक्खणत्थोच विसयभावेना’ति, तथाचेत्यादिना तस्मिं पक्खे सम्भावितं दोसमुब्भावयति, तत्राय मिच्चादिना यथावुत्तदोसपरिहाराय परेहेवाभिधीयमानम्परिहारमाह, परिहारोपदस्सनेनास्सापि पक्खस्सादुट्ठताख्यापनेनेसोपि पक्खो-ब्भुपगतोत्यवसेयो, अतोयेवुपरि यथावुत्त पक्खनिस्सयेनेव ब्याख्यायते, देवदत्तस्स साधुत्तसङ्खातइत्थम्पकारप्पत्तिया विसयभावेनावट्ठिता माता तत्थ वत्तति नामाति आह-‘मातुया’तिआदि, माता च इत्थम्भूते पवत्ता विसय भावेन देवदत्तो च तत्थ विसयीभावेन, तेसञ्च विसयविसयीभावलक्खणो सम्बन्धो इत्थम्पत्तिलक्खणाय किरियाय जातो, सो मातुसम्बन्धो होति कारणवसेन, सोचातिना जोतीयतीति मातु तेनाभिना योगोति आह-‘य्वाय’च्चादि, मातुसम्बन्धोइति योजना, इत्थम्पत्तियाति इत्थम्पत्तिलक्खणाय किरियाय करणभूताय, एवं मञ्ञते ‘‘किञ्चापि सो सम्बन्धो देवदत्तेनाप्यविनाभावीति तस्स सोभिना जोतीयते, तथापि मातुसम्बन्धोभिना जोतीयतीति ‘मातु तेन योगो’ति च (वुच्चति)… सद्दसत्तिया तग्गतायेव दुतियाय उभयगतस्सापि सम्बन्धस्स जोतनतो’’ति रुक्खो रुक्खो तिट्ठतीति सम्बन्धो, ठितिम्पटिच्चाति ठितिन्निस्साय एसं रुक्खानं यो च सम्बन्धोति योजना, रुक्खानन्ति इमिना रुक्खा किरियाय परे सम्बन्धिनोति ञापेति, ठितिम्पटिच्चाति इमिना पन तिट्ठतिसद्दवचनीया साध्यरूपा ठितिकिरिया रुक्खतो परे सम्बन्धीति, अचेतनानं रुक्खानमपेक्खाविरहेपि लोकम्पतीतिवसेन ‘पिपतीसा’दीनं विञ्ञायमानत्ता विञ्ञायमानठानापेक्खणकिरियायसाध्यसाधनलक्खणो सम्बन्धो जातोति विञ्ञेय्यं, सो च रुक्खसम्बन्धो-भिना जोतीयतीति आह-‘सो’तिआदि, द्विब्बचनेनेव जोतनीयाति विच्छात्थे वुत्तिमत्ते सतीपि विभत्तिया [विच्छत्थे वुत्किमत्तेत्यादिवचनं विचारेरेतब्बंवितत्तिया अबिसद्दस्सच विच्छत्थे वुत्तिया अभावा, लक्खणित्थम्भूति हि पकतिविसेसनं] जोतेतुमसमत्थत्ता विच्छाय जोतनाय द्विब्बवचनं कत्तब्बमेवाति अधिप्पायो.
९. पति
उपादियमानोति अब्भुपगम्ममानो, यदि पन उपादियमानो भागो, अनुपादियमानो कथन्ति आह-‘यो पना’तिआदि, तगरकुट्ठा गन्धब्बविसेसा, ममाभजतीति मं आभजति, मम कोट्ठासो होतीति अधिप्पायो.
१०. अनु
नतुलक्खणन्ति सच्चकिरिया वुट्ठिया हेतु होति, न तु सङ्केतोति अत्थो, हेतुत्ता लक्खणत्ताभावे सच्चकिरियाय कथं लक्खणे दुतियाति हेतुत्तेपि लक्खणत्तमस्स साधेन्तो साधम्मपयोगेनान्वयमाह-‘यं सकिम्पि’च्चादि, एत्थ हि लक्खणं सच्च किरियाति पटिञ्ञा, [पक्खो (पोत्थके)] सकिम्पि निमित्तताय कप्पनत्ताति हेतु, यं सकिम्पि निमित्तताय कप्पते तम्पि लक्खणं भवति, यथा’अपि भवं कमण्डलुपाणिं सिस्समद्दक्खी’ति साधम्मपयोगेनान्वयो दट्ठब्बो, कप्पतेति समत्थोति अत्थो, कमण्डलु पाणिम्हि अस्सेति कमण्डलुपाणी, अपीति पञ्हे, कदाचि केनचि कमण्डलुपाणीसिस्सो दिट्ठो सो तमेव दस्सनं लक्खणं कत्वा पुच्छति ‘अपि’त्यादिना, अथ यथा वुत्तेन हेतुनोपि लक्खणत्तमत्तु तथापि परविप्पटिसेधेन हेतुम्हि ततिया कस्मा न सियाति चोदयमाह ‘न न्वेवम्पि’च्चादि, पुब्बविप्पटिसेधेनाति अपवादपुब्बविप्पटिसेधेन, तथाहि छट्ठिया पवादो होति हेतुम्हि ततियाविधि… सम्बन्धछट्ठिया पत्ताय हेतुततियाविधानतो उपपदविभत्तिविधिपि छट्ठियापवादो… सम्बन्धविसेसाभिब्यत्तिहेतुनोपपदेन योगे तस्मिंयेव सम्बन्धे विधानतो, तत्थ हेतुततियावकासो ‘धनेन कुल’न्ति, उपपदविभत्तियावकासो ‘रुक्खमनुविज्जोतते’ति, सच्चकिरियमनु पावस्सीति तु हेतुम्हि लक्खणे-पवादविप्पटिसेधे सति पुब्बविप्पटिसेधेन दुतिया भवति.
११. सह
सहत्थे-नुनो वत्तने पब्बतेन योगो कथन्ति आह‘पब्बतेने’च्चादि.
१२. हीने
विसयभावेनातिआदिना हीनत्थेति विसयसत्तमित्तमाह, विजाननप्पकारमाह-‘हीने’च्चादि, तेनाति अनुना, कथं तेन युत्तत्तं उक्कट्ठस्साति हीनुक्कट्ठसम्बन्धमुखेन विभावेन्तो’तत्था’तिआदिमाह, तत्थाति हीनेच्चादिना वुत्ते तस्मिं, यतोति उक्कट्ठसारिपुत्तादिको, हीनोति पञ्ञवत्तादि(तो निक्कट्ठो, सो सारिपुत्तादिको उक्कट्ठो) हीनत्थविसयो जायते… तब्बिसये तस्स उक्कट्ठता पत्तितो, हीनुक्कट्ठसम्बन्धो पन अतिसायनादिकाय कायचि किरियाय कतोति दट्ठब्बं.
१४. सत्त
किन्तं आधिक्यमिच्चाह- ‘अधिकाधिकीसम्बन्धो’ति, अधिको अस्स अत्थीति अधिकी=खारी, अथाधिकीविनिमुत्ते अधिकाधिकिसम्बन्धो कथमवसीयते नह्यत्राधिकी कोचि सूयतिच्चाह-‘नविने’च्चादि, इति सद्दो हेतुम्हि यथावुत्तसम्बन्धसाधनो, तदोपसद्देनयोगोति तदा उपसद्देनाधिकिनोयोगोति अत्थो. द्विट्ठत्ता सम्बन्धस्स अधिकस्साप्युपसद्देन योगा ततोपि कस्मा न सत्तमीत्याह-‘अधिकम्हात्वि’च्चादि, यथा एकायेव विभत्तिया उभयगतस्सापि सम्बन्धस्स जोतितत्ता विज्जुसङ्खातलक्खिया सत्तम्यभावो, एवमिधा पीति पुब्बे वुत्तसमाधिमतिदिसन्तो आह-‘लक्खिता विय सत्तम्य भावो’ति, ‘‘माणिका चतुरोदोणा, खारित्थी चतुमाणिका’’.
१५. सामि
किन्तं सामित्तमिच्चाह-‘सस्सामिसम्बन्धो’ति, काय किरियाय जनितोति आह-‘परिपालनादिकिरियाय जनितो’ति, तञ्चाति सामित्तापेक्खो नपुंसकनिद्देसो, सम्बन्धस्सानेकविधत्ता आह‘सब्बत्थ सम्बन्धे’ति, आख्यायतेतीमस्स अत्थो विधीयते ञापीयतेति, दिट्ठन्तो-पनीतोत्थो सुखेन पटिपत्तुं सक्काति पसिद्धमनुवदियमानमप्पसिद्धञ्च विधीयमानं दिट्ठन्तमाह-‘यथा यो कुण्डली सो देवदत्तो’ति, कुण्डलित्तम्पसिद्धं, देवदत्तत्तमप्पसिद्धमिच्चाह-‘कुण्डलित्तानुवादेने’च्चादि. यथेवोभयाधिट्ठानत्तेप्युपसज्जनतोव छट्ठी ‘रञ्ञो पुरिसो’ति, न विसेस्सतो ‘पुरिसस्स राजा’ति, तथा सम्बन्धाभिब्यञ्जनकेनाधिना योगेपि विसेसनतोव भवति, नाञ्ञतोति आह-‘तत्था’तिआदि. ब्यतिरेकमापादीयतीति कारकछक्कतो ब्यतिरित्तत्ता सम्बन्धो ब्यतिरेको तं आपादीयति पापीयतीति अत्थो, उभयतोति संतो सामितो च, अधिब्रह्मदत्ते पञ्चालाति ब्रह्मदत्तस्स पञ्चाला सन्तका [सामिनो (पोत्थके)] ति अत्थो, सन्तका [सामिनो (पोत्थके)] हि पञ्चाला, न सामि [नसं (पोत्थके)], अधिपञ्चालेसु ब्रह्मदत्तोति पञ्चालानं ब्रह्मदत्तो सामीत्यत्थो.
१६. कत्तु
किं लक्खणो-यं कत्ताइच्चाह-‘कत्तरि’च्चादि, गच्छति देवदत्तोच्चादो कत्तरि पतिट्ठितं, पचत्योदनं देवदत्तोच्चादो कम्मे पतिट्ठितं किरियं करोतीति सम्बन्धो, करोतीति च इमिना अन्वत्थ ब्यपदेसोव सिद्धो-यं कत्तु वोहारोति ञापेति, केनचि पयुज्जमानोपि सके कम्मे सयमेव पधानत्तमनुभवतीति‘पयुत्तो वा पधानभावेना’ति वुत्तं होति चेत्थ-
पधानताय यो कत्तु, कम्मट्ठं कुरुते क्रियं;
सा कत्ता नामप्पयुत्तो, पयुत्तो वात्ययं द्विधाति.
तत्थ पुरिसेन कतन्ति अप्पयुत्तो, पुरिसेन करोति देवदत्तोति पयुत्तो, ननु किरिया-यमब्यवधानेन करणाधिकरणे हेव साध्यते कत्तारा तु दूरट्ठेन, तथासति कथमनेकसाधनसाधनीयं किरियं कत्ताव करोति मुख्यभावेनापरेत्वमुख्यभावेनाति वुच्चते-
कत्तुतोञ्ञेसमुब्भूत्या, विवित्तालोचनादिना [वविवेकेच दस्सनाति वाक्यपदीये, पविवेकेच कारकन्थरामभावेदिस्सभे कत्तरिक्रिया अत्थि भवति विज्जतिच्चादो तितटीका, ततियपाथानंपात १००, नंपात २४३];
दूरादप्युपकारित्ते, कत्तु वात्तप्पधानता.
अयमेत्थ अत्थो ‘‘कत्तुनो सकासा अञ्ञेसं करणादीनं उब्भूत्या सम्भवेनच, तथाहि पसिद्धकरणसभावोपि फरसु कत्तायत्तवुत्तितायाधिकरणम्भ वति‘फरसुम्हि ठपेत्वा छिन्दती’ति, विवित्तस्स करणादीहि पुथब्भूतस्स, कत्तुनो किरियाय आलोचनेन दस्सनेन च ‘देवदत्तो अत्थि भवति विज्जती’ति [वुथब्भूतस्सानेन आलोचनेन दस्सनेनच कत्तुनोदेवदत्तेनदेवदत्तं भवति विज्जतीति (पोत्थके)], आदिसद्देन करणादिनो (तदधीन) पवत्तिआदीनं गहणं, इमिना कारणेन दूरतो उपकारित्तेपि कत्तुयेव सप्पधानता सिया’’ति, पुनपि-
थाल्यादीनन्तु कत्तुत्तं, होतेवाचेतनानपि;
यतो सद्दस्स वुत्यत्थे, मिच्छात्यासेन-नादिना.
अयमेत्थ अत्थो ‘‘अचेतनानम्पि थालीअसिआदीनं कत्तुत्तम्भवति यथावण्णितसप्पधानत्तनिमित्ताभावेपि, कस्माति चे यतो कारणा अत्थे अत्तनो अभिधेय्येसद्दस्स वुत्ति पटिपत्ति अनादिना मिच्छाभ्यासेनभवति तस्मा थाल्यादीनन्तिआदि पकतं, किं वुत्तं होति ‘‘अञ्ञथा सद्दत्थो, अञ्ञथा सभावत्थो, न हि सद्दो बाह्ये वत्थुम्हि ब्यापारमापज्जति, तथाहि–
अञ्ञथे वाग्गि संसग्गा, दाहं दड्ढोति मञ्ञति;
अञ्ञथा दाहसद्देन, दाहत्थो सम्पतीयते.
बाह्यपदत्थस्स सभावो विय हुत्वा मिच्छाभ्यासेन अनादिना पन पवत्तेन बाह्ये वत्थूनि अविज्जमानेन करणभूतेन थाल्यादीनं कत्तुत्तं होती’’ति. अथ च पन–
वत्तिच्छादो पवत्तेहि, सप्पधानत्त हेतुहि;
कत्तुधम्मेहि वुत्तेहि, कत्ता सद्दाव ञायते.
एकस्सामुख्यवत्थाहि, भेदेन परिकप्पने;
कम्मत्तं करणत्तञ्च, कत्तुत्तं चोपजायते.
वुत्तेहीति ‘कत्तुतोञ्ञेसमुब्भूत्या’च्चादिना, सद्दावाति सद्दे तेधम्मा होन्तु वा मा वा कत्तुसम्बन्धियथावुत्तधम्मवचनिच्छाय सद्दतोव कत्ता पतीयते, नियमेन न वत्थुतोति अत्थो, अमुख्या वत्थाहीति बुद्धिया तदाकारताय परिणामावत्थाहि, हन्त्यत्त नावत्तानन्ति एकस्सेवात्तनो कम्मत्तादि जायते, अतोयेवाच्चन्तमसन्तोपि अङ्कुरो जननकिरियाय कत्ता भवति ‘अङ्कुरो जायते’ति, वुत्तं हि–
पुरासञ्जनितो [पुरासञ्जातितो] भावा, बुद्धयवत्थानि बन्धनो;
अवसिट्ठो सताञ्ञेन, कत्ता भवति जातियाइति.
सता अञ्ञेन देवदत्तादिना.
किन्तं करणं नामाति आह-‘यो पना’तिआदि, योति यो पदत्थो, इमिना इदं दीपेति ‘‘करणब्यपदेसाय सुत्तन्तराभावेपि करोत्यनेनेति करणन्त्यन्वत्थतो पसिद्धो-यं करणवोहारो’’ति, अत्रेदं पटिभानं–
यं वत्तुमिच्छितं कत्तु, क्रियायच्चन्तसाधनं;
करणन्तं द्विधा होति, बाह्यब्भन्तरभेदतोति.
तत्थ यंवत्तुमिच्छितंत्यादिना इदं दस्सेति-‘‘न वत्थुतो किञ्चि करणं नाम अत्थि, वचनिच्छावसेन पन पसिद्धकरणानम्पि फरसुआदीनं ‘फरसु छिन्दति, फरसुम्हि छिन्दती’ति कत्तुअधिकरणत्तस्सपि, पसिद्धाधिकरणानम्पि तदनुत्तादिविसेससम्भवे थाल्या पचती’ति करणत्तस्सपि दस्सनतो वचनिच्छातोयेव करणं कारकं विञ्ञेय्य’’न्ति, तञ्च दुविधन्ति आह-‘द्विधा होती’तिआदि, तत्थ असिना छिन्दतीति बाह्यं, चक्खुना पस्सतीत्यब्भन्तरं. किरियानिमित्तत्ता कारकन्ति इमिना कारकसद्दस्स निमित्तपरियायत्तमाह. पकति याभिरूपोच्चादो किरियायाविज्जमानत्ता सम्बन्धमत्तं विञ्ञायतीति सम्बन्धलक्खणा छट्ठी सिया, समेन धावतीत्यादो तु किरियाय विज्जमानत्तेपि कम्मत्तं वत्तुमिच्छितन्ति दुतिया सिया, समं धावति विसमं धावतीत्यत्थो, तथा द्विदोणेनाति द्वेदोणे किणातीत्यत्थो, पञ्चकेनाति पञ्च परिमाणस्स पञ्चको पञ्चकं वग्गं कत्वा पसवो किणाति पञ्चपञ्च कत्वा किणातीत्यत्थोति वात्तिककारेन ‘ततिया विधानायोपसङ्ख्यानं’कतं, तं दस्सेतुमाह- ‘पकतिआदीही’तिआदि, यत्थेसंकरणभावोति यस्सं किरियायमे सम्पकत्यादीनं करणत्तं, तं किरियं कथयतीति सम्बन्धो, सब्बस्सेव पदत्थस्स सत्ताब्यभिचारतो आह-‘भू’इच्चादि, पकतियाभिरूपोति सभावेनायमभिरूपो भवति, न तु वत्थालङ्कारादिनेत्यत्थो, करोतिस्स गम्ममानत्ते पन पकतियाभिरूपो कतोतिआदि, तदा कत्तरियेव ततिया, यं यस्मा अञ्ञगोत्तो गोतमो न होति अतोच गोतमो भवतीति सम्बन्धो, ननुच द्विदोण पञ्चका कयम्पटिच्च कम्मभूता होन्ति द्विदोणादिना केयत्ता ततो किमुच्चते‘कयम्पटिच्च द्विदोणपञ्चका करणानि भवन्ती’त्या सङ्कीयाह-‘तथाहि’च्चादि, इदं वुत्तं होति-‘‘द्विदोणादिसद्देन हि न गय्हुपगं वत्थुमुच्चति, तेहि पन द्विदोणाद्यत्थं मूलं तादत्थिया भिहितन्ति न वुत्तदोसावसरो’’ति.
१७. सह
यथाक्कममागमनकिरियाय थूलत्तगुणेन गोमन्तदब्बेन च सम्बन्धं दस्सेतुं ‘तं यथे’च्चादिमाह, उदाहरणमत्तं दस्सेन्तोपि इमिना अधिप्पायेनापि दस्सेतीति वुत्तं ‘सब्बत्थेव वा’तिआदि, पुत्तेन सहागतोतिआदीसु आगमनादिकिरियम्पटिच्च द्वे कत्तारो पधानाप्पधानवसेन, तेसु पधाने कारियसम्पच्चयञायेन वा बहुलंवचनेन वा पधाने कत्तरि पच्चयो, इतरे’कत्तरि ततिया’त्येव ततिया सिद्धा, ततो-यं वचनारम्भो-नत्थकोति मञ्ञमानोचो देति ‘नन्वि’च्चादिना, त्तेनाभिधीयते पितेति पधानकत्ता, तुल्योपि किरियासम्बन्धे पितापुत्तानं पितात्र पधानं सद्दचोदितत्ता, पुत्तो-प्पधानमसद्दचोदितत्ता, सद्दब्यापारापेक्खाय हि पधानाप्पधानाय ववत्थानं, पितुरेवात्रागतादिसद्दसामानाधिकरण्या आगमनकिरिया सम्बन्धो सद्देनोच्चते, नेतरस्स सद्दसत्तिसभावतो, तथा विधा हि सद्दस्स सत्ति यतो पितुरेवात्र किरिया सम्बन्धं सक्कोति पटिपादेतुं, न पुत्तस्स, एवञ्चागतोच्चादो एकवचनमुपज्जते, अञ्ञथा हि बहुवचनं सिया, ‘पिता पुत्ता आगता’ति. (यदि) वुत्तनयेन ततिया सिद्धा ‘सिद्धे सत्यारम्भो नियमाय वा विकप्पाय वा’ न चेत्थ नियमो, नापि विकप्पो, ततो किमनेन योगेना त्यासयेनाह-‘अप्पधानेयेव’च्चादि. नयिदमेवमिच्चादि परिहारो. सहभावमत्तं वत्तुमिट्ठं वाति योजना, सामत्थियाति भेदाधिट्ठानत्ता सहत्थयोगस्स पुत्तस्सापि किरियाभिसम्बन्धो विञ्ञायति कथमञ्ञथा सहत्थयोगो सियाति इमिना अत्थ बलेन. अत्थग्गहणन्ति सुत्ते ‘‘सहत्थेने’’ति अत्थग्गहणं. परियायत्थन्ति परितो अयन्ति अवगच्छन्ति अत्थमनेनेति परियायो अत्थो पयोजनं यस्साति विग्गहो, एत्थ च परियायत्थमेवाति नावधारणं, अतोयेव विनापि सहसद्दप्पयोगं तप्परियायप्पयोगं वा सहत्थेन योगे विधानतो असत्यपि सहादिसद्दप्पयोगे यत्थ तदत्थो गम्यते तत्थापि भवत्येव ततिया… गम्यमानेन सहत्थेन योगा, यथा‘‘स्यादि स्याने’’ति. (३-१) सह परियायेनाति सहसद्दस्स परियायतो. विसेसानुपादानतोति ‘‘सहयुत्ते-प्पधाने’’ति (२-३-१९) पाणिनीय सुत्ते विय अप्पधानेति विसेसस्सानुपादानतो.
१८. लक्खणे
लक्खीयत्यनेनाति लक्खणं सङ्केतो, किन्तं कमण्डलुप्पभुति, अत्थे कारियस्सासम्भवा तंवाचीहि विभत्तीति मञ्ञमानेन यंविवरणं कतं ‘लक्खणे वत्तमानतो’ति, तमुल्लङ्गियात्थं वदति ‘यो अत्थो’इच्चादि, वत्तमानतोति विञ्ञायति… नामस्मा पच्चयविधानप्प सङ्गतो, उपात्तोति गहितो. कञ्चिप्पणरमापन्नस्स लक्खणे ततिया यथा सिया ‘रुक्खम्पति विज्जोतन’मिच्चत्र लक्खणमत्ते मा भवीति पाणिनीयेहि ‘‘इत्थम्भूतलक्खणे’’ति (२-३-२१) इत्थम्भूतग्गहणं कतं, तम्मनसि निधाय चोदयमाह–‘नन्वि’च्चादि, इत्थम्भूतस्स लक्खणन्ति छट्ठीसमासो, आपन्नस्साति भूतस्स, सामञ्ञस्स भेदको विसेसो पकारो वुच्चते, तथाहि ‘तिदण्डकेन परिब्बाजकमद्दक्खी’ति मनुस्सत्तसामञ्ञस्स परिब्बाजकत्तम्पकारो, तम्परिब्बाजको पत्तो, तस्स तिदण्डकं लक्खणं. उपलक्खणत्तेति इमिना इत्थम्भूतस्स लक्खणत्ताभावमाह, उपलक्खणन्ति सङ्केतो. नयिदमत्थिच्चादि परिहारो, रुक्खम्पति विज्जोतनन्ति एत्थ कस्सचि इत्थम्भूतस्साभावा इत्थम्भूतग्गहणे पयोजनं न दिस्सति तन्निवत्तनतो, रुक्खम्पति विज्जोततेति एत्थतु इत्थम्भूतस्स विज्जुसङ्खातस्स अत्थस्स सब्भावा ततियाप्पत्तियं तंनिवत्तिया यथावुत्तं ञायमन्तरेन नाञ्ञं किञ्चि पटिसरणमत्थीति सञ्ञापयमाह-‘अवस्स’मिच्चादि, अञ्ञथाति एवमनब्भुपगम्म ‘इत्थम्भूतलक्खणे’ति वचने करीयमाने सति, इत्थम्भूतवादिनो उत्तरमासङ्कियाह-‘नचा’तिआदि, वत्तुन्ति वचनसेसो, चो-वधारणे, नेव सक्काति वुत्तं होति, दुतियाविधानसामत्थियाति ‘‘पतिपरीहि भागे चा’’ति (२-९) कस्मा न सक्काति आह-‘अत्थि’च्चादि, असति हि पयोजने सामत्थियन्ति भावो. अथ कमण्डलु पाणिम्हि अस्साति आदो ततिया कस्मा न सिया त्याह-‘कमण्डलु’इच्चादि, कमण्डलुस्स सेतस्स च उपलक्खण भावेनानुपादानतोति सम्बन्धो, इमिना उपादातुनो सवचसि सतन्ततमाह, विसिट्ठावयवाधेय्येनाति पाणि कमण्डलुना विसिट्ठोवयवो, तस्साधेय्यो कमण्डलु तेनाति अत्थो. येनाङ्गेन विकतेन अङ्गिनो विकारो लक्खीयते ततो ततिया यथासियाति परेहि ‘‘येनाङ्गविकारो’’ति (२-३-२०) आरद्धं, तदाह-‘येने’च्चादि, तत्थ यसद्देन विकतावयवो हेतुत्तेन निद्दिट्ठो अङ्गसद्दो च समुदायवचनो उपात्तो तेनाह-‘येनेच्चादि, ननुच काणादीनं नियतगुणीनमभिधायित्ता अक्खिसद्दस्स पयोगो न युत्तो ब्यावत्तियाभावाति, नेस दोसो, लोकियो-यं सद्दस्स वोहारो, लोकस्स च सद्दप्पयोगे गुरुलघुम्पत्यदयो नत्थि, तथाहि लोकेन ‘सीसपाति’पि वुच्चते, रुक्खो सीसपातिपि, यस्स तु तत्थादरो, सो-क्खिसद्दं पयुज्जतेव, अथवा सामञ्ञुपक्कमे विसेसो पयोगमरहति, अक्खि(नाति) हि वुत्ते सन्देहो सिया ‘किमस्स वत्तुमिच्छित’न्ति ततो काणोति वुच्चते, नाक्खिना निरूपयति सोभनोति, किञ्चरहि काणोति, अक्खिकाणमस्सेत्यादो कस्मा न सियाति आसङ्किय‘कमण्डलु पाणिम्हि अस्सा’त्यत्र यो वुत्तो परिहारो, त मेत्थोपदिसन्तो आह-‘हेट्ठा विय अप्पसङ्गो’ति.
१९. हेतु
किस्मिञ्चि फले दिट्ठसामत्थियेत्थे हेतु निरुळ्हो. एकत्र हि दिट्ठसामत्थियोत्थो तंयोग्गताय कारिय (म)करोन्तोपि हेतु वुच्चते सति सह कारिन्यसति च विधुरप्पच्चयो पपा(त) तो, तेन कारियस्स ब्यभिचारो, तेनेवाह- ‘अनिप्फादयन्तोपी’ति, कारणे ततियायाभावे कारणमाह- ‘तक्किरियायोग्गतामत्ते’च्चादि.
२१. गुणे
उपाधि विसेसनं, पराङ्गभूतेति परस्स बन्धत्ता(दिनो) विधाना याङ्गभूते जळत्तादिहेतुम्हीति अत्थो, इमिना गुणसद्दो यमप्पधानवचनोति वदति, यञ्चाप्पधानं तम्पराङ्गभूतन्ति गुणेतीमस्स ‘पराङ्गभूते’ति अत्थमाह, यञ्हि परत्थमुपादीयते तदप्पधानमनु वादरूपेनोपादीयमानत्ता, यथा ‘जळत्ता बद्धो, रुक्खो यं सीस पत्ता, अग्गि एत्थ धुमत्ते’च्चादि, तेनेवाह-‘परत्थरूपापन्न’न्ति, वाविधानन्ति ‘‘विभासा गुणे-थियं’’न्ति (२-३-२५) एवं विधानं, इत्थियन्तिआदिना पञ्चमीरूपस्सपि अभिमतभावं दस्सेति, तेनेवाह-‘उभयत्था’तिआदि, ननु ‘तो पञ्चम्या’’ति (४-९५) सुत्तेन तद्धितपच्चयन्तस्स कथं पञ्चम्यन्तता त्यासङ्कियाह-‘पञ्चमिनिद्देसे’ इच्चादि, इमिना सुत्तेन पञ्चमिया विनाति योजना, वा पञ्चमिया विधानतो ततियारूपेनपि भवितब्बन्ति चोदनमनसि निधाय पञ्चम्यु दाहरणेयेव कारणं ततियोदाहरणस्स च पठमोदाहरणानुसारेनानु मन्तब्बतञ्चदस्सेन्तो आह ‘पञ्चम्यायेवि’च्चादि, अभावेन सङ्खारनिरोधेनाति ततियन्तरूपानि.
२२. छट्ठी
सम्बन्धवचनिच्छायेवेत्थ छट्ठी सिद्धाति आसङ्कियाह-‘हेतुम्हि’च्चादि, हेतुमाह-‘तं योग्गता’ इच्चादि, सद्दसत्तिसामत्थियाति सद्दसत्तिसङ्खाताय सामत्थिया, तमेव फुटयति ‘यत्थ’इच्चादिना, हेत्वत्थवाचकेहि अन्तरेनाति सम्बन्धो, समानाधिकरणेहीति हेत्वत्थसमानाधिकरणेहि उदरादीहि, तज्जोतनायाति हेत्वत्थजोतनायालन्ति सम्बन्धो, ब्यतिरेकेन तु हेत्वत्थतो तप्पवत्तिमाह-‘यत्थ पनि’च्चादि, हेत्वत्थेहिपिच्चादिना सामत्थियमुपदस्सितं ‘वसे धम्मस्स हेतुनो’ति तत्थोदाहरणं.
२३. सब्बा
नामभूतेहीति सब्बादीसु केचि केसञ्चि यदि नामानि सियुं तेहि, अप्पधानभूतेहीति पियसब्बादीहि, किम्पयोजनन्तिआदो पयोजनसद्दो ‘‘पयोजनं कारियहेतूसु’’ति निघण्डुतो हेतुवचनो.
२४. चतु
यस्स सचेतनायाचेतनाय वा कस्सचि, पूजानुग्गहकामत्त मन्तरेन सम्मापदानं न सम्भवतीति आह-‘पूजा’ इच्चादि, तेनाति यथावुत्तेनत्थेन, चागङ्गन्ति ददातिनो दानकिरियाय कम्मेन सम्बज्झमानञ्चागकारणं, इदानि सम्पदानलक्खणं सप्पभेदमाविकातुकामो आह-‘तदिद’मिच्चादि, ननिराकरोतीत्य निराकरणं, आराधयतीत्याराधनं, अब्भनुजानातीत्यब्भनुञ्ञं, तेसं वसेन, इध सम्पदानन्तिधा वुत्तं कथितं, केतेति आह-‘रुक्खयाचकभिक्खवो’ति, रुक्खादिकं तं सम्पदानं विभागेन दस्सेतुमाह-‘तत्थ हि’च्चादि, अज्झेसनेनाराधनेन सम्पदानं भवतीति सम्बन्धो, अनुमतिया अब्भनुजानेन, विज्जमानेप्यनिराकरणे भिक्खुनो-धिकमनुमतन्त्यधिप्पायेनाह-‘सो’ इच्चादि.
२५. ताद
पयोजनपरियाये अत्थसद्दे सति इदन्ति पयोजनं परामट्ठुं सक्काति ‘तस्सेद’न्तिआदि वुत्तं, तसद्देनेत्थ विकतियातिसम्बन्धो, अत्थसद्देन तु पकतिया, अत्थ कथनमेतन्ति इमिना वचनिच्छाय मेतिस्सं नत्थि समासोति दीपेति, विग्गहे वास्मिमिमस्मायेव निपातना समासो दट्ठब्बो,सो विकतिसङ्खातो अत्थो, पकतित्वञ्ञपदत्थेनाक्खिपीयते, ततो तदत्थसद्दतो, कोयं तदत्थ भावो च्चाह-‘तदत्थभावो नामा’तिआदि, निमित्तं यूपादिविकति, निमित्तीदारुआदिपकति तसद्देनात्थसद्देन च गहिता, तेसं सम्बन्धो तदत्थसद्दस्स पवत्तिनिमित्तं तदत्थभावो नामाति अत्थो, हेतु हेतुमन्तभावलक्खणो सम्बन्धो नामाति वुत्तं होति, पधानावच्छेदगुणस्माति विधीयमानत्तेन पधानस्स पुरिसस्स आच्छेदका विसेसका गुणा, यञ्हि विधीयते ञापीयते तम्पधान, मितरमप्पधानमनुवज्जमानत्ता, यदा उपादीयतेति वत्वा उपादीयमानप्पकारं दिट्ठन्तेन फुटयितुमाह-‘यथा’इच्चादि, यूपो निमित्तं यस्स दारुनो तं तथा वुत्तं नाञ्ञनिमित्तन्ति यदा निमित्यवच्छेदकत्तेनुपादीयते तदा निमित्तसद्दतोव चतुत्थी सम्बन्धो, ततो अञ्ञनिमित्ततो, निमित्तनिमित्तीनं सम्बन्धस्स अभिमुखभावेन तत्थेव निमित्ते पवत्तीति सम्बन्धो, निमित्तसद्दतो हेतुततियापि नासङ्कनीयाति सम्बन्धो, कारणमाह-‘निमित्त’ [हेतु] इच्चादि. उभयत्थाति यूपाय पाकायाति उभयत्थ.
पिणियमाना किं सद्दादिवचनीया परो सादुआदिको यो-त्थो सो अञ्ञो कत्ता यस्स सो अञ्ञकत्तुको-भिलासो, अभिलासो रुचीति इमिना दित्याद्यनेकत्थन्तोपि रुचिसद्दो-भिलासे रुळ्होव गय्हतीति वदति, सा रुचि अत्थो-भिधेय्यो येसं भे तदत्था, तेसं सम्बन्धिनो पिणियमानस्स, इमिना च किञ्चापि रुचिरयं यस्सुप्पज्जतेयो वा तस्सा जनको, तेसमुभिन्नम्पि अत्थि, तथापि यस्सुप्पज्जते सोव तस्साधिकरणं, अजनकोपि सो ताय संसत्तोति तस्सेव पिणियमानस्स सम्पदानसञ्ञा, नतुजनकस्स तायासंसत्तस्साति दीपेति, इधाति इमिना सक्कते उदाहरणानमसमानरूपकं दस्सेति, इमिना च उदाहरणानमसमान रूपत्तमेव चतुत्थीविधाने कारणं, अञ्ञथा छट्ठीयेव तेहिपि विधीयेय्य कारणासम्भवा [कारणसब्भावा] हि दीपेति, ईदिसस्स पच्चुदाहरण(स्स) भावे कारणमाह-‘अनञ्ञकत्तु कत्ता-भिलासस्सा’ति, परेसमिदम्पच्चुदाहरणम्भवतु इध कथन्ति आह-‘इहत्वि’च्चादि, त्वन्ति अत्तमत्ते पठमायेव, सम्भवे कारणन्तरमाह-‘अथवा’तिआदि, नत्थि अञ्ञो कत्ता यस्सा सा अनञ्ञकत्तुका रुचि, भाय रुचिया सम्बन्धिनो पिणियमानस्स सम्पदानसञ्ञं ये पन इच्छन्तीति सम्बन्धो, ये पन आहु चातिसम्बन्धो, उप्पज्जनमुप्पत्ति, कस्स उप्पत्ति, रुचिया, उप्पत्तिया आधारो उप्पत्याधारो‘देवदत्ताय रोचते’च्चादो देवदत्तादिं उपलक्खेतीति उप्पत्याधारोपलक्खणं वचनं, एत्थ रुचिया उप्पत्याधारोपलक्खणमेव वचनन्ति सावधारण मत्थो दट्ठब्बो… सब्बेसं वाक्यानमवधारणफलत्ता, तेन पिणिय मानवचनमभिलासस्स अञ्ञकत्तुकतासन्दस्सनपरं न होतीति ब्यवच्छिन्नम्भवति, तेसं कच्चायनस्स चेहापि पसज्जतीति सम्बन्धो, इहापीति त्वमिति एत्थापि, अञ्ञथासिद्धत्ताति अत्थमत्ते पठमाय एव सिद्धत्ता, वचनस्साति उभिन्नम्पि चतुत्थीविधानवचनस्स, अतिप्पसङ्गोचाति ‘‘कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसी’’तिआदो तवाति अनभिमतट्ठानप्पत्तिच.
धारिप्पयोगेति धारिधातुनो पयोगे, उत्तमीणो अधमीणोति धनिकगहेतूनं रुळ्हीत्याह-‘उत्तमीणो धनसामी’ति, उत्तमीणमस्साति उत्तमीणो, धारयतीतिमस्सत्थमाह-‘वहती’ति, धारितोति धारंधातुतो. सुत्तन्तरेन (तं तं) नियमेन नियमितानं तेसंतेसं सम्पदानसञ्ञं विधाय चतुत्थी विहिता परेहि, तदाह ‘सिलाघ हनुट्ठासपान’मिच्चादि, सब्बत्थ योगसम्बन्धे छट्ठी, ञापेतुन्ति सिलाघादिके बोधेतुं, इच्छितोति अतिमतो. तदत्थवाचीनञ्च धातूनं सङ्गहणत्थं ‘कुधदुहिस्सोसूयत्थान’न्ति वुत्तं, यम्पति कोपोति इमिना कोपस्स विसयमाह, यस्साति इमिना यंकारकन्ति वुत्तमेव परामसति, यस्साति राजादिनो, पुच्छतीति पुच्छियते, तेनेव वक्खति-‘यस्स सम्बन्धिं सुभासुभं पुच्छति नेमित्तिको’ति, योचानुकूलत्तम्भ जतीति इमिना इदं दस्सेति ‘‘पतिपुब्बको आपुब्बकोच सुणोति अब्भुपगमे पटिजाननेच वत्तते, यदायमब्भुपगमो पत्थना पुब्बतो भवति तदा पत्थनाय कत्तु पत्थयितुनो चतुत्थी रूपम्भवति, यदात्वपत्थतम्पि केवलमानुकूल्येन वत्तमानंदिस्वा देय्यमब्भुपगच्छन्ति इदमिदं वोदस्सामाति [कोपिस्ससामाति (पोत्थके)] तदानुकूल्येन पवत्तनसङ्खाताय किरियाय कत्तुनो चतुत्थीरूपम्भवती’’ति, इमिना च पाणिनियवुत्तिकारस्स जयादिच्चस्समते ब्यभिचारमाह, सो हि ‘‘अब्भुपगमो नाम परेन पत्थितस्स भवति तत्थ पत्थयितुयेव चतुत्थीरूपम्भवती’’ति वदति, पुब्बस्साकिरियाय यो कत्ताति वेदवाक्येन विहितथुतिककरण सङ्खाताय उस्साहानुजाननतो पुब्बभूताय किरियाय यो कत्ता होता पोता च, सब्बत्थापि‘तस्सा’ति इदं ‘चतुत्थीयायदभिमतं रूप’न्तिइमिना सम्बन्धितब्बं, छट्ठिया सब्बब्यापिभावमालम्ब एवन्ति अतिदेसोति आह ‘एवन्ती’तिआदि, रूपसाम्यतो पन तादत्थियत्थसब्भावाच यथायोगं तादत्थ्ह चतुत्थीपि न विरुज्झति, वक्खति हि‘तादत्थ्ह वचनिच्छायन्तु ‘इच्चादिना, इच्छितो राजा, कम्म वचनिच्छाति इमिना वचनिच्छाय पधानत्तमाह… वचनिच्छाभिमुखत्ता सब्बेसं कारकानं, अप्पचुरप्पयोगत्ताति अबहुप्पयोगत्ता, हनुते अपनयति, उपतिट्ठते उपट्ठानं उपगमनं करोति, पिहयन्ति पत्थेन्ति, कुज्झ अमरिसं करोति, दुहनादयो कोपप्पभवा नानन्तरेन ते सम्भवन्तीति दूभादयोप्युदाहटा ‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’ति (१-३३) रस्से अपरज्झामि, इस्सयन्ति नसहन्ति, आरज्झति पुच्छितो नेमित्तिको उपपरिक्खति, भादत्थ्हं विभावेति ‘यस्से’च्चादिना, परिया लोचेति उपपरिक्खति, किं लक्खणो-यमनियमोच्चाह-‘नावस्स’मिच्चादि, याचितुस्मायेव [याचितुयेव (पोत्थके)] छट्ठीति नावस्समयन्नियमोति अत्थो, कुतोच्चाह-‘सम्बन्धे’च्चादि, अञ्ञस्मापीति अयाचितुतोअपि, थुतिकरणस्स कत्तुभूता होतापोतारो उस्साहनानुजाननानं कम्मं होतीति आह-‘पच्चनुपुब्बस्स गिणातिस्स कम्मे’ति. होतुपोतुसद्देहिच्चादिना पोतुसद्दस्सपि छट्ठिरूपं दस्सितं, वुत्तियन्तु ‘होतु पतिगिणाति’च्चेव पाठो दिस्सति, होत्वेवम्पित्यम्हाकमत्रोपेक्खा, उस्साहयतीत्यत्थे गिणाति अन्तोगतण्यत्थो. अनावादोति नावाअन्नादिवज्जिते. एत्थ पन तथा पटिसेधाभावेपि बहुलाधिकारतो ‘न तं नावम्मञ्ञे नतं अन्नम्मञ्ञे’च्चादि भवति, अत्थेव हि बहुलाधिकारतोवा तिप्पसङ्गाभावो, पठमन्तं रूपन्ति मञ्ञमानोति पठमन्तं रूपं, एत्थच यदा तिणादितोपि खिकंसीयते तदा निन्दावगमो, तत्थ च नियोगतोव नञ्पयोगो ञाथानुप पत्तियाति सप्पटिसेधमुदाहटं ‘न मञ्ञमानो’ति, अवधिम्हियेव पञ्चमीतिणाति, नञ्पयोगेव नियोगतो निन्दावगमा तिणन्ति कम्मेयेव दुतिया, अथवा सतीपि निन्दावगमे वचनिच्छातो सविसयेयेव दुतिया, सम्मुतिप्पयोगेति सम्मुतिसद्दस्स पयोगे, चतुत्थिं इच्छन्तीति मत्तायाति एत्थ चतुत्थिं इच्छन्ति, पुन रुत्तत्ते कारणमाह-‘अथ सोतिविज्जमानत्ता’ति, चण्डस्स कुक्कुरस्सातिआदिसुत्ते ‘‘अथ सो’’ति पाठस्स विज्जमानत्ता ‘भिय्योसो मत्ताया’ति एत्थ सोकारो पुनरुत्तोति अधिप्पायो, चग्गहणेनाति ‘‘सिलाघहनु…पे… सत्तम्यत्थेसुचा’’ति सुत्ते चग्गहणेन, चतुत्थीभिमताति ‘‘नमो योगादिस्वपिचा’’ति सुत्तेन.
२६. पञ्च
अवधीयते विसिलिस्सते एतस्मात्यवधि, अवपुब्बाय धाधातुतो अवधिम्हि‘‘दाधात्वी’’ति (५-४५) इ.
यतो-वधीयते किञ्चि, क्रियापुब्बं कुतोचिपि;
चलञ्चाचलमञ्ञञ्च, तं वदन्त्य वधिम्बुधा.
एत्थायमत्थो ‘‘यतोकुतोचिपि अत्थो किञ्चि वत्थुअवधीयते संयोगस्स वा किरियानिमित्तं गमनदानादिकिरियापुब्बं विसिलिस्सते सयं वा अपेति अञ्ञेन वा विसुं करीयते, तमेवंविधं चलञ्चा चलञ्च विसिलेसपरिच्छेदभूतं पदत्थमवधिं वदन्ति बुधा तब्बिदुनो’’ति, तं यथा धावतास्सा पुरिसो पतति, पुरिसं पातेति वा, रुक्खा पण्णं पतति, पण्णं पातेति वाति, सोच तिधाप्युच्चते विसयभेदेन, यथा–
निद्दिट्ठविसयो कोचि, उपात्तविसयो तथा;
अनुमेय्यविसयो चाति, तिधावधि समीरितोति.
तत्थ निद्दिट्ठा वचनोपनीता किरिया विसयो यत्थ सो निद्दिट्ठ विसयो वधि, यथा-‘गामस्मा आगतो’ति, उपात्ताज्झाहटा किरिया विसयो यत्थ सो उपात्तविसयो, यथा-‘वलाहका विज्जोतते’ति, वलाहका निक्खम्म विज्जोभतेति अत्थो, अनुमेय्या किरिया विसयो यत्थ सो अनुमेय्यविसयो, यथा‘माथुरा पाटलिपुत्तकेहि अभिरूपतरा’ति, एत्थ अभिरूपगुणेन उक्कंसनमनुमेय्यं, अतोयेवेत्थायमेव सञ्ञा परिप्फुटा विञ्ञायतीति न काचिदिह सञ्ञा परिभासीयते ब्यामोहकारिणी, अथावधिस्माति वुच्चमाने ‘पदत्थावधिस्मा’ति कुतो-वसीयते येनेवं विवरणं कतन्त्यासङ्कियाह-पदान’मिच्चादि. यथा गामस्मातिआदिना इदं दीपेति ‘‘न केवलं कायसंसग्गपुब्बकोव विसिलेसो, किञ्चरहि बुद्धिसंसग्गपुब्बकोपि, अत्थि चेह बुद्धिसंसग्ग पुब्बको, तथाहि चोरेहि भायतित्यादो यो (भय)पेक्खण सीलो भवति, सो यदि मं चोरा पस्सेय्युं, धुवं मे मरणन्ति विचारेन्तो ते बुद्धिया पप्पोति पप्पुय्य च ततो निवत्तते, तथा चोरेहि तायतित्यादो यो एकस्स मित्तो भवति सो यद्येतं चोरा पस्सेय्युं धुवमस्स मरणन्ति पस्सन्तो ते बुद्धिया पत्वा ततो निवत्तयतीत्यवधित्ता अवधिस्माव सब्बत्थ पञ्चमी’’ति, परेहि पन एतादिसेसु सब्बत्थ पटिपत्तुविसेसानुग्गहाय सुत्तेहेव पपञ्चो कतो, इध पन सामञ्ञवचनेनेव सिद्धत्ता तदनुग्गहाय उदाहरणेहेव पपञ्चितं, भीतिभायनत्थानन्ति भीति तायनानं अत्थो येसं ते भीतितायनत्था तेसन्ति अत्थो, ननु भीत्यत्थानं पयोगे भयहेतु सम्भवति नतु तायनत्थानन्ति, नेस दोसो, तायनञ्हि रक्खनमुच्चते [सायनाहि रक्खनमुप्पज्जभे (पोत्थके)] तञ्च भयहेतुतो वेत्याह-‘यो भयहेतु’तिआदि, इमिना च ‘‘भीत्यत्थानं भयहेतु’’ति (१-४-२५) पाणिनियानमपादानसञ्ञा सुत्तम्पटिक्खिपति, ततोति भयहेतुतो, तेसन्ति भयतायनानं, भयमनिट्ठपातसङ्का, उत्तासोत्यत्थो, तायन मनिट्ठपाततो परिरक्खनं, यथा दस्सनं होन्तेवातीमिना वचनिच्छायेव पधानत्तमाह, को हि लोकियं वचनिच्छमतिवत्तितुं सक्कोति, तथाहि सब्बेव दब्बादयो सब्बकारकसत्तियुत्ताव, तत्थायं कारकविभागो वचनिच्छावसेनेव, तं यथा ‘वलाहको विज्जोतते, वलाहकेन विज्जोतते, वलाहके विज्जोतते’ति. परापुब्बस्सातिआदिना ‘‘पराजिस्सासय्हो’’ति (१-४-२६) सञ्ञासुत्तं पच्चक्खाति, असय्हो अत्थोति सहितुं अभिभवितुमसमत्थो अत्थो, अज्झेनसकासाइच्चादिना उदाहरणत्थमाचिक्खति, ननुचेवमत्थं वदता यञ्ञदत्तस्सासय्हत्तं वुत्तं, तं कथं अज्झयनस्सासय्हत्तं, येनासय्हत्तस्सावधित्तं पटिपादयति त्यासङ्कियाह-‘यञ्ञदत्तानभिभवो’च्चादि, असय्होतीमस्स पच्चुदाहरणं पटिपादयति ‘यो पनि’च्चादि. ‘‘वारणत्थानमिच्छितो’’ति (१-४-२७) सुत्तितं, तदाह ‘वारणत्थान’मिच्चादि, वारणमत्थो येसं ते वारणत्था, अवधिमत्तवचनिच्छायन्ति विसेसतो विधानमन्तरेना वधिमत्त वचनिच्छायं, विसेसविधानेति इच्छितोति विसेसविधाने, चित्तस्सावधिवचनिच्छायम्पन चित्ततो पापं निवारयेति भवति. ‘‘रक्खनत्थानमिच्छित’’न्ति (२-६-३) सुत्तितं, तदाह-‘रक्खनत्थान’मिच्चादि, केसञ्चीति कच्चायनादिके दस्सेति. ‘‘अन्तरधाने येनादस्सनमिच्छती’’ति (१-४-२८) सञ्ञासुत्तमारद्धं, तदाह-‘अन्तरधाने’च्चादि, अयमुपज्झायो यदि मं पस्सतीति सम्बन्धो, दस्सने दोसं तक्केति ‘नुन’मिच्चादिना, पेसनमसक्कारपुब्बको नियोगो, अज्झेसनं सक्कारपुब्बको, मञ्ञमानो सिस्सा अहं कथन्नाम ब्यवहितो भवामीति अन्तरधाने ब्यवधान निमित्तं, येन अत्तनो अदस्सनमिच्छतीति सम्बन्धो, अन्तरधानेति निमित्तसत्तमीचायं, अतो आह-‘ब्यवधाननिमित्त’न्ति, ब्यवहितोति अन्तरहितो, मामं उपज्झायोत्यादिना उदाहरणत्थमाह, ब्यवधानत्थं ब्यवहितत्थं, ‘‘अन्तरधानेति किं चोरे न दिदिक्खती’’ति पच्चुदाहटं परेहि, तम्पटिपादयमाह-‘यत्थादस्सन’मिच्चादि, चोरे न दिदिक्खती (त्य), त्र हि यो चोरे न दिदिक्खति तेहि अत्तनो अदस्सनमिच्छतीति न अन्तरधाननिमित्तं, किन्तुपघातनिवत्यत्थं, किन्तुपघातनिवत्तियाति एवं मञ्ञते ‘‘नात्रान्तरधानमे (वावसेयं), किन्तु तन्निमित्तो पघातनिवत्तिपि, ‘उपज्झाया अन्तरधायती’त्यत्र विनाप्युपघातसम्भवमन्तरधानसम्पादनमेव सम्भवती’’ति. इच्छतिग्गहणं किमत्थं अदस्सनिच्छायं सति सत्यपि दस्सने यथासिया’’ति वुत्तं, (तं) पटिपादयमाह-‘अदस्सनिच्छायम्पनि’च्चादि, सतीपि दस्सनेति उपज्झायेन दस्सने सतीपि, ततोति उपज्झायतो, अवधिरूपता एवाति उपज्झायस्सावधिरूपता एव. ‘‘आख्यातो पयोगे’’ति (१-४-२९) परवचनं, तदाह ‘उपयोगे’च्चादि, नियमपुब्बकं विज्जागहणमुपयोगो त्राधिप्पेतो, उपयोगवचनसामत्थिया विज्जागहणत्थं सिस्सवत्तं नियमो, ततोति आख्यातुतो. ‘‘जनिकत्तुनो पकती’’ति (१-४-३०) सञ्ञासुत्तं कतं, तदाह-‘जन्यत्थस्सा’तिआदि, जनिनो अत्थो जन्यत्थो, किन्तं जननं, ततोति जनिकत्तुहेतुतो, पकतिसद्देन कारणमत्तं गहितंपरेहि ‘पुत्ता पमोदा जायते’च्चादो पुत्तादितोपि यथा सिया’ति, दुविधं (हि) कारणं उपादानकारणं सहकारिकारणञ्च, तत्थ कारियेनाभिन्नदेसो घटस्स मत्तिकापिण्डो उपादानकारणं, तस्सेव पन दण्डचक्कादि (कारियेन भिन्नदेसो) सहकारिकारणं, तेसूपादानकारणस्सेह गहणे’सिङ्गा सरो जायते’च्चत्रेव सिया, न तु ‘पुत्ता पमोदा जायते’च्चादो, कारकन्तरवचनिच्छायन्ति एत्थ कारकन्तरादिवचनिच्छायन्ति पाठेन भवितब्बं… एत्थन्तरे सम्बन्ध वचनिच्छायपि सम्भवतो, तत्र तिट्ठन्तीति तत्रट्ठा, तेसं, लोको-नञ्ञथावादी वोहारिकजनो, तत्थ भवा लोकिया, नवत्तु पटिबद्धाति लोकवचनिच्छमुल्लङ्गिय अहमेव वदामीति सकज्झासयेन वदन्तो वत्ता, तप्पटिबद्धा न होतीति अत्थो. ‘‘पभवो भवतिस्सा’’ति (१-४-३१) सुत्तितं, तदाह-‘भवतिस्सा’तिआदि, पठमतो उपलब्भतीति अत्थकथनेन जन्यत्थो-त्र न सम्भवतीति वदति, नहि हिमवा गङ्गाय कारणं, सा हि अञ्ञेहि एवकारणेहि उप्पन्ना, हिमवति तु केवलं पठमतो उपलब्भति. ‘‘जिगुच्छाविरामपमादत्थानुमुपसङ्ख्यानं’’ति (१-४-२४वा) वुत्तं, तदाह-‘विरमणत्थे’त्यादि, जिगुच्छापमादत्थधातुयोगे पन कम्माधिकरणवचनिच्छा दिस्सतीति वुत्तं, अवधिवचनिच्छापि पन दिस्सके ‘जिगुच्छति नाहिरिको पापा’ति, धम्मा पमज्जतीतिपि होतेव पटिसेधाभावा. ‘‘अञ्ञारादितररिते दिसासद्दाञ्चुत्तरपदाचाहि युत्ते’’ति (२-३-२९) सुत्तितं, तदाह-‘अञ्ञसद्दयोगे’च्चादि, यतोति देवदत्तादितो, ‘‘अञ्ञइत्यत्थग्गहणं, तेन परियायप्पयोगेपि भवती’’ति अञ्ञेहि ब्याख्यातत्ता आह-‘भिन्नो देवदत्ता’ति, आरासद्दस्स दूरत्थत्ता आसवक्खयतो आरा दूरो भवती(त्यत्थो उ) पादीयतेत्याह‘आरासद्दो दूरत्थो’ति, निद्दिस्समानपटियोगीति ‘देवदत्तो सूरो’ति निद्दिस्समानस्स कस्सचि यो सो दुतियो, सो पटियोगी. दिसादेसकालवुत्तीनं दिसासद्दत्तेन परिग्गहतो आह‘दिसा देसकालवाचीनं योगे’ति, पुब्बेव सम्बोधातिआदीनि कालवाचीयोगे उदाहरणानि, अञ्चुत्तरपदआचआहिपच्चययो गेत्विह नोदाहटं. ‘‘पञ्चमीविधाने ल्यप्लोपे कम्मन्युपसङ्ख्यानं ‘‘अधिकरणे चोपसङ्ख्यान’’मिति (२-३-२८-वा) वात्तिकं, तदाह‘यत्थ’च्चादि, ल्यप्पच्चयस्स यत्राप्पयोगो, तस्सत्थो चे गम्यते, सो ल्यप्लोपो, त्वालोपो ल्यपलोपोत्यविसेसो, पासाद मारुय्ह पेक्खति आसने उपविसित्वा पेक्खतीति इदं विसयो पदस्सनं पुब्बं यस्साति किरियाविसेसने समासो, वक्खमानसब्बदस्सनेसुपि पासादतो-पक्कमनलेससब्भावा पासादो (येवा) वधिरूपेन वत्तुमिट्ठोति दस्सेतुमाह-‘तथाहि’च्चादि, अपक्कमति ततो तं दस्सनन्ति ततो पासादतो तस्स दट्ठुनो दस्सनं चक्खुन्द्रियं अपक्कमत्यपयातीत्यत्थो, अवधिभावो पासादस्साति विञ्ञायति, येसन्ति वेसेसिकानं, ते ह्येवमाचिक्खन्ति ‘‘इन्द्रियेसु चक्खुन्द्रियं चक्खुगोळकतो-च्चन्तसुखुमभावेन निक्खम्म विसालीभवन्तं विसयदेसमुपगम्म सकलमत्तना दिट्ठं पस्सति रंसिरूपेन, यथा काहला मूले किसा अग्गेमहती, तथा ञाणिन्द्रियानी’’ति, अधिट्ठानदेसन्ति इन्द्रियाधिट्ठानभूतं चक्खुगोळकदेसं, विसयप्पवत्तीति गोचरे पवत्ति, सन्ततियाति इन्द्रियपबन्धस्स, अधिट्ठान मनिन्द्रियं नापज्जतेति सम्बन्धो, ततोति पासादतो, अपक्कन्त्याति अपगमनेन, यज्जपि चक्खुन्द्रियं चक्खुगोळकतो बहि निग्गच्छति, तथापिपासादट्ठस्सचक्खुगोळका निग्गच्छतीति पासादस्साप्यवधिभावो, येसन्तूति खणिकवादीनन्तु, इन्द्रियाधिट्ठानम्पत्ते विसये विञ्ञाणलक्खणं कारियं करोन्ति सीलेनाति पत्तकारीनि, अनिन्द्रियाधिट्ठानदोसो नेति सम्बन्धो, ततोति पासादतो, येसम्पनाति खणिकवादिनोव दस्सेति, अत्र हि चत्तारो पक्खा पत्तकारीनिन्द्रियानि, अप्पत्तकारीनि, चक्खुसोतानि अप्पत्तकारीनि सेसानि वुत्तविपरितानि, चक्खुयेव पत्तकारी सेसमञ्ञथेति, चतुस्वेव तेसु पठमपक्खद्वयमुपन्यस्य पटिपादितं… तप्पटिपादनेनेतरेसम्पि पटिपादितत्ता, सब्बसामयिकसाधारणत्तासद्दसत्थस्साति इदं अयुत्तमिव दिस्सति… सद्दसत्थस्सिमस्स बुद्धवचनोपयोगित्तेन सोगतसमयानुगुणप्पवत्तितो, खणिकवादिनो पन निस्सायेदं सुन्दरमेव, मनसिकारादीतिआदिसद्देन चक्खुतो [चक्खुना (पोत्थके)] अभेदो रूपापाथगमो च दस्सितो, योग्गदेसेति दस्सनयोग्गे पदेसे. ‘‘पुच्छनाख्यानेसु च पञ्चमी वत्तब्बा’’ति (२-३-२८वा) वुत्तं, तदाह-‘पुच्छनसद्दतो’च्चादि, पुच्छनाख्यानेसु सामञ्ञेन पञ्चमीविधाने-तिप्पसङ्गं दस्सेतुमाह-‘अवस्स’मिच्चादि, कस्साति पञ्हो, देवदत्तस्सेत्याख्यानं, कोसो यञ्ञ दत्तोति पञ्हो विधिरूपोवायं, यो-ङ्गदीत्याद्यनुवादरूपमाख्यानं, अङ्गदीकेयूरी. ‘‘यतोचाद्धकालनिम्मानं ततो पञ्चमी वत्तब्बा’’ति (२-३-२८वा) वुत्तं, तदाह-‘अद्ध’च्चादि, निमीयते परिच्छिज्जते येन तं निमानं, तदेव निम्मानं. ‘‘अद्धस्स पठमा सत्तमी च वत्तब्बा’’ति (२-३-२८) वुत्तं, तत्थायमत्थो ‘‘तं युत्ताति वत्तते, तं युत्ता पञ्चमियुत्था परस्साद्धस्स पठमा च सत्तमी च वत्तब्बा’’ति, पाटलिपुत्तस्माति पञ्चमि युत्तं, एतापि न वत्तब्बाति दस्सेतुमाह-‘सत्तयोजनानी’तिआदि, अत्र हि यदा राजगहस्स योजनञ्चाभेदो वत्तुमिच्छीयते, तदा पाटलिपुत्तस्मा राजगहं सत्तयोजनानीति, भेदवचनिच्छायन्तु ‘‘सब्भावो’’त्यादिना (२-३४) सत्तमी सिद्धा‘सत्तसु योजनेसु’ति. तथाहि पाटलिपुत्तस्मा सत्तसु योजनेसु सति राजगहंभवतीत्ययमत्थो पतीयते, सत्तयोजनसम्बन्धिभवनं राजगह (भवन)स्स लक्खणम्भवति. सम्बन्धे छट्ठीति इमिना ‘‘तं युत्ता काले सत्तमी वत्तब्बा’’ति (२-३-२८वा) वचनम्पटिक्खिपति. ‘‘करणेच थोकप्पकिच्छकतिपयस्सा सत्तवचनस्से’’ति (२-३-३३) सुत्तितं, तदाह-‘यदा इच्चादि, किच्छादयोतिआदिसद्देन थोकअप्पकतिपये सङ्गण्हाति, असत्तरूपन्ति अद्दब्बरूपं, गुणे हेतुम्हीति गुणपदत्थे हेतुभूते ‘‘गुणे’’ति (२-२१) पञ्चमीति अत्थो, यथावुत्तविधानेनेति ‘‘गुणे’’ति सुत्ते वुत्तविधानेन, ‘‘गुणे’’ति सुत्ते वुत्तविधानेन, यदात्विच्चादिना परेसं विय करणे विसुं विधाने पयोजनं नत्थीति दस्सेति. कत्तब्बरूपस्स चलनस्साति सम्बन्धो, समानाधिकरणत्तेन विसेसनन्ति योजना, समानाधिकरणत्तेनाति च ‘रञ्ञो पुरिसो’त्यादो असमानाधिकरणस्सापि विसेसनत्तदस्सनतो वुत्तं, समानाधिकरणत्तेन विसेसनभावो चास्स थोकगुणान्विते चलने वत्तमानो थोकसद्दो असत्तवचनोव विसेसनन्ति, तेनेवाख्यायते ‘थोकस्स कम्मत्ता कम्मे दुतिया’ति. पञ्चमीत्यनुवत्तमाने ‘‘दूरन्तिकत्थेहि छट्ठी वा’’ति (२-३-३४) वुत्तं, तदाह‘दूरन्ति कत्थेहि’च्चादि, अवधिसम्बन्धलक्खणाति अवधिसम्बन्धाव लक्खणं निमित्तमासं पञ्चमीछट्ठीनं ता तथा वुत्ता, वत्तुमिट्ठोति इमिना वचनिच्छायेव पधानत्तमाह, एवं चरहि तंतं कारकवचनिच्छायमञ्ञापि विभत्तियो कस्मा नप्पयुज्जेय्युन्ति आह-‘लोकिया चेत्था’तिआदि, एत्थ विभत्तीनं नियमे लोकिया एव वचनिच्छा निबन्धनं कारणन्ति अत्थो, पञ्चमीचात्यनुवत्तमाने ‘‘दूरन्ति कत्थेहि दुतिया चे’’ति (२-३-३५) वुत्तं, ‘‘पञ्चम्यधिकरणेच’’ (२-३-३६) इच्चत्र च कारेन दूरन्ति कत्थेहि सत्तमी च वुत्ता पाटि पदिकत्थे सारसङ्गहकारादीहि, तदक्खिप्प अञ्ञापदेसेन पटिक्खिपितुं केचित्यादि यं वुत्तं वुत्तियं, तं दस्सेतुमाह’केचीति सारसङ्गहादयो’तिआदि. दूरापादावसेचनन्ति अयं तेसम्पटिक्खेपन योति सम्बन्धो, इतिसद्दो पनेत्थ परिहीनो, नहितन्तिआदीसु तसद्देनासत्तरूपं दूरादि वत्तुमिच्छितन्त्यवसेयं, न हि तं गम्यते, न हि ततो गम्यते, न हि तेन गम्यते, न हि तस्मिं ठीयते’ति विसुं सम्बन्धो वसेयो. पतीयन्तेचाति चो वत्तब्बन्तरसमुच्चये, अतोचेति वक्खमानहेतुपरामासो, यन्ति यस्मा अत्थे निपातो, वाक्यकारो वररुचि, तंसामानाधिकरण्यतोति दूरादिसा मानाधिकरण्यतो, तंयुत्ततोपीति दूरादियुत्ता गामादिसद्दतोपि, पच्चक्खन्तोति वाक्यकारवचनं पच्चाचिक्खन्तो, तथाह्यत्रायं महाभास्स पाठो ‘‘दूरन्तिकत्थेहि पञ्चमीविधाने तंयुत्ता पञ्चमीपटिसेधो वत्तब्बो दूरा गामस्स, तत्रापि दस्सना अनत्थको-यम्पटिसेधो, तत्रापि हि पञ्चमी दिस्सति–
दूरस्मावसथा मुत्तं, दूरापादावसेचनं;
गुरुतो कुपिता दूरा,भाब्यं दूरा च दस्सुहिति.
अत्र दूरन्तिकेत्यादि वत्तब्बं वाक्यकारवचनं, दूरा गामस्साति तस्सोदाहरणं, तत्रापिच्चादि पच्चक्खानभास्सं, दूरस्मावसथाति आवसथस्स दूरेति अत्थोहि भास्सपदीपे केय्यटो, पठमो पुरिसो यस्स सो पठमपुरिसो भवति ‘‘दूरन्तिका’’दि (२-६-५) कच्चायनसुत्ते सुद्धादियोगोपि सङ्गहितो, तेनाह–‘सुद्धप्प मोचनविवित्तप्पमाणयोगे’ति, ‘‘धातुनामानमुपसग्गयोगादीस्वपिच’’ इति (२-६-२) सुत्ते चग्गहणतो पभुतियोगो च गहितो, तेनाह–‘पभुति योगेचा’ति, पभुतियोगेचाति इमिना पभुत्यत्थयोगोपि सङ्गहितो, तेनेव ‘यतोसरामि अत्तान’न्ति उदाहटं.
२७. अप
ननु फुटोव तेसं सालादीनं योगोति किमेत्थ पञ्हेन कस्स पनेतेहि योगो’त्यासङ्कियाह-‘वज्जनं हिच्चादि, वज्जनानन्ति कत्तरि अनो, वज्जने सम्बन्धे वत्तमानेहीति वज्जनसङ्खाते सम्बन्धे वत्त मानेहि अपपरीहि, युत्तस्माति युत्ततोव एकस्मा, नाञ्ञतो, किमेत्थ वत्तब्बन्ति इमिना अपपरीहि युत्तस्माव पञ्चमीभवने पसिद्धत्तमाह, पसिद्धम्पेतमाहरित्वा पकासेतुमाह-‘कत्तुनो’च्चादि, यदत्थोति योसालादि अत्थो पयोजनं यस्स वज्जनकिरिया रम्भस्स सो यदत्थो. ‘‘पञ्चम्यपापरीही’’ति (२-३-१०) आयुत्तेपि पञ्चमी विधीयते परेहि, तदाह-‘मरियादाय’मिच्चादि, अवधिमा एत्थ वस्सनं.