३. काल

यदा कालद्धानमिच्चादिना‘मासमासते कोसं सयति’च्चादो अकम्मकेहिपि योगे कालभावद्धदेसानं परेहि कम्मत्तमनुञ्ञातन्ति च, यदात्विच्चादिना तु किरियाव सब्बेनसब्बं न सूयति, तथा सति कुतो च कम्मत्तन्ति तेहेव वुत्तन्ती च दस्सेति, गम्म मानकिरियायोगोपि न निस्सितो… मासमासतेच्चादीसु आसनादि [आसनादीसु (पोत्थके)] किरियानं मासादियोगो विय कल्याणित्तगुणादियोगो च लोकस्स पतीतिपथमुपयातीति, न सिज्झतीति किरिया न होन्ति गुणदब्बानीति किरियासम्बन्धाभावा कम्मत्ताभावोति न सिज्झति, गुळेन मिस्सा धाना भज्जितयवा गुळधाना. अज्झयनकिरियाय पब्बतेन च मासकोसानं साकल्लेन सम्बन्धाभावा अच्चन्तसंयोगाभावोति मासस्सातिआदीसु न दुतिया. पुब्बण्हे समयन्ति इमिना पुब्बण्हे समयोति सत्तमीआमादिसमासं दस्सेति, अच्चन्त मेवाति इमिना समयस्स साकल्लेन विहरणकिरियाय सम्बन्धमाह, यंसमयं करुणाविहारेन विहासि, तं एकंसमयन्ति सम्बन्धो, उपसङ्कमनकिरियायच्चन्तमेव युत्तोति इमिना निवासनविहरण किरियाहिपि पुब्बण्हसमयादीनमच्चन्तमेव युत्ततं उपलक्खेति, पकारन्तरेनापि सिद्धियमासङ्कमुब्भावयति ‘यदा त्वि’च्चादिना, विभत्तिया विपल्लासो यथापकतमतिक्कम्म अञ्ञथा भवनं, इध पन सत्तमि यम्पत्तायं सत्तम्यत्थे बाहुलकेन ‘‘कम्मे दुतिया’’च्चेव दुतियाप्पत्ति.

ततियाभिमताति ‘‘अपवग्गे ततिया’’ति (२-३-६) वचनेन पाणिनियानंपपञ्चत्तमभिमता, कथम्पन कालद्धानं करणत्तमिच्चासङ्किय करणत्तमेसम्पटिपादेन्तो आह-‘तथापि’च्चादि, तथापीति वुत्तक्कमेन करणत्तसम्भवा ततियाय विज्जमानायपि, सियाति ततिया सिया, तञ्चाति तं करणञ्च. कारकमज्झेति एत्थ छट्ठी समासो कारकसद्देन च सत्तिकारकं गहितन्ति (आह) ‘द्विन्नं कत्तुसत्तीनं मज्झे’ति, अभिन्नस्सापि हि एकस्स देवदत्तादिकत्तुनो भिन्नानं तंसमवेतानं कत्तुसत्तीनं मज्झे कालद्धानानि, सत्तिभेदमेव ब्यञ्जयमाह-‘तथाहि’च्चादि, एकत्थाति एकस्मिं देवदत्ते, द्वीहेतीते (भुञ्जिक्रिया) साधनन्ति सम्बन्धो, द्विन्नं अहानं समाहारो द्वीहं तस्मिं. इसुमसतीति वा, इसुम्हि आसो अस्सेति वा निप्फन्नेन इस्साससद्देन गम्ममानं किरियं दस्सेति ‘इस्वसने’ति, नन्विच्चादि चोद्यं, धनुपञ्चसतं कोसो, एवमञ्ञतेच्चादि परिहारो, छट्ठियासम्पत्तायन्ति कोसस्सेकदेसेति एवं छट्ठिया सम्पत्तायं, मुत्तसंसयेनेदं समानन्ति मुत्तो संसयो यस्मिं अवध्यादो तेनेतं तुल्यन्ति अत्थो. वुत्तियं अभिमताति ‘‘सत्तमी पञ्चमियो कारकमज्झे’’ति (२-३-७) वचनेन सत्तमीपञ्चमियो पपञ्चत्तमभिमता, द्वीहे भुञ्जिस्सतीति द्वीसु दिवसेसु गतेसु भुञ्जिस्सतीति अत्थो, ‘‘यब्भावो भावलक्खण’’न्ति (२-३६) सत्तमी, सकसककारकवचनिच्छायेवाति हि इदं बाहुल्लं निस्साय वुत्तं, द्वीहा भुञ्जिस्सति कोसा विज्झतीति द्वीहा निक्खम्म भुञ्जिस्सति, कोसा निक्खम्म ठितं लक्खं विज्झति उपात्तविसयो-यमवधि, कोसे विज्झतीति कोसे ठितं लक्खं विज्झतीति अत्थो.