४. गति
कतचत्थसमासाति कतो चत्थसमासो येसु ते तथा वुत्ता, अञ्ञपदत्थवुत्तयोति अञ्ञपदत्थे वुत्ति येसन्ति ब्यधिकरणञ्ञपदत्थसमासो, चत्तसमासे गत्यादीनं विसुंविसुं पधानत्ता तेहि परं पयुज्जमानो अत्थसद्दो गत्यादीहि पच्चेकमभिसम्बज्झतीति मञ्ञते, अथ सुत्ते ‘पयोज्जे’इच्चेतावत्युच्चमाने पयोज्जो सयं कत्ताति कथं विञ्ञायति येन ‘पयोज्जे कत्तरी’ति विवरणं कतमिच्चासङ्कियाह-‘गत्याद्यत्थ’मिच्चादि, आदिसद्देन बोधा दीनं गहणं, तक्किरियासमत्थोवाति तस्सा गत्यादिकाय किरियाय समत्थो एव नियुज्जतेति सम्बन्धो, किरियाकरणे समत्थो नाम कत्तावाति आह-‘सोच कत्ता’ति. दुतियाय सिद्धायाति वक्खमाननयेन पयोज्जस्स कत्तुनो कम्मत्तसिद्धिया ‘‘कम्मे दुतिया’’ति सुत्तेनेव कम्मे दुतियाय सिद्धाय. किं लक्खणो-यं नियमो यदत्थमि दमारभीयतिच्चाह-‘गत्याद्यत्थान’मिच्चादि, पच्चुदाहरीयिस्सते ‘एतेसमेवे’च्चादिना, तथाचाब्भुपगमे, पयोज्जो कत्ता न कम्मं त्यब्भुपगम्म पयोज्जे कत्तरी’ति विवरितन्ति अत्थो, सामत्थियम्पनइच्चादिना सामत्थियसरूपमाह, गति आद्यत्थानन्ति पदच्छेदो, नियुज्जमानो पयोजकब्यापारसङ्खाताय किरियाय सम्बन्धीयमानत्ता कम्मभूतोव भवतीति अत्थो, अयमेत्थाधिप्पायो ‘‘गमनादिकिरियाय साधनत्ता यदिपि पयोज्जो कत्ता, तथापि सो पयोजकेन गमनादीसु ब्यापारियमानो पयोजकस्स ब्यापारलक्खणाय किरियाय सम्बन्धीयमानो यदि कम्मं न होति अञ्ञथा किं होतीति अञ्ञथानुपपत्तिलक्खणेन सामत्थियेन कम्मभूतोव होती’’ति [(अत्थो) (पोत्थके)] ( ), पतीयतेति इमिना पतीतिवसेनेवास्स कम्मता, सभावतो तु पयोज्जो कत्तावातिपि ञापेति, पयोजकोति सब्बत्थ देवदत्तादिको विञ्ञेय्यो, अत्थगहणस्साति ‘‘सद्दाकम्मकभज्जादीन’’न्ति अवत्वा ‘‘सद्दत्थाकम्मकभज्जादीन’’न्ति अत्थग्गहणस्स, बोधत्थस्स उदाहरणन्ति सेसो, ननु वचनप्पयोजनं दस्सयता वचनमेवोपदस्सिय पञ्हो कातब्बो, अथ ‘एतेसमेवा’त्यविज्जमानेनेव कथं त्यासङ्कियाह ‘एतेसमेवे’च्चादि, हेट्ठा वुत्तक्कमेन नियमत्थत्ता वचनस्स एवकारो लब्भति, सम्बन्धिवचनत्ता एतसद्दस्स तेन यथापठिता गत्यादयोव विसेस्सभूता सङ्खेपेन परामसीयन्तीति एते समेवाति कतन्ति मञ्ञते [एवोसञ्चाति मञ्ञते (पोत्थके)], (गच्छति देवदत्तोति…पे… नहोतीति) इमिना इममत्थञ्च जोतेति ‘‘यदिपि किरियाभिसम्बन्धा पयोज्जस्स विय कत्तुनोपि कम्मत्तम्पसज्जति, तथापि पयोज्जेति वुत्तत्ता कत्तरि देवदत्ते दुतिया नप्पसज्जती’’ति, अभिमताति ‘‘गतिबुद्ध्या’’दि (१-४-५२) सुत्तेन पयोज्जस्स कत्तुनो कम्मसञ्ञं विधाय तस्मिं पयोज्जेदुतियाभिमता, चरहिसद्दो पुच्छायं, पयोजेतीति अस्मिं उद्देसे तदा कथं भवितब्बन्ति सेसोति यदाचरहिच्चादिवाक्यस्सावसाने पयोजेतीति अस्मिं उद्देसे वचनसमीपे’तदा कथम्भवितब्ब’न्ति पाठसेसो होतीति अत्थो वेदितब्बो, यावताति ततियन्तपटीरूपको निपातो, यस्मा दत्थो वत्तते, यस्मा दुतिया पप्पोति तस्मा ‘यञ्ञदत्तेने’ति भवितब्बन्ति सम्बन्धो.