२५. ताद
पयोजनपरियाये अत्थसद्दे सति इदन्ति पयोजनं परामट्ठुं सक्काति ‘तस्सेद’न्तिआदि वुत्तं, तसद्देनेत्थ विकतियातिसम्बन्धो, अत्थसद्देन तु पकतिया, अत्थ कथनमेतन्ति इमिना वचनिच्छाय मेतिस्सं नत्थि समासोति दीपेति, विग्गहे वास्मिमिमस्मायेव निपातना समासो दट्ठब्बो,सो विकतिसङ्खातो अत्थो, पकतित्वञ्ञपदत्थेनाक्खिपीयते, ततो तदत्थसद्दतो, कोयं तदत्थ भावो च्चाह-‘तदत्थभावो नामा’तिआदि, निमित्तं यूपादिविकति, निमित्तीदारुआदिपकति तसद्देनात्थसद्देन च गहिता, तेसं सम्बन्धो तदत्थसद्दस्स पवत्तिनिमित्तं तदत्थभावो नामाति अत्थो, हेतु हेतुमन्तभावलक्खणो सम्बन्धो नामाति वुत्तं होति, पधानावच्छेदगुणस्माति विधीयमानत्तेन पधानस्स पुरिसस्स आच्छेदका विसेसका गुणा, यञ्हि विधीयते ञापीयते तम्पधान, मितरमप्पधानमनुवज्जमानत्ता, यदा उपादीयतेति वत्वा उपादीयमानप्पकारं दिट्ठन्तेन फुटयितुमाह-‘यथा’इच्चादि, यूपो निमित्तं यस्स दारुनो तं तथा वुत्तं नाञ्ञनिमित्तन्ति यदा निमित्यवच्छेदकत्तेनुपादीयते तदा निमित्तसद्दतोव चतुत्थी सम्बन्धो, ततो अञ्ञनिमित्ततो, निमित्तनिमित्तीनं सम्बन्धस्स अभिमुखभावेन तत्थेव निमित्ते पवत्तीति सम्बन्धो, निमित्तसद्दतो हेतुततियापि नासङ्कनीयाति सम्बन्धो, कारणमाह-‘निमित्त’ [हेतु] इच्चादि. उभयत्थाति यूपाय पाकायाति उभयत्थ.
पिणियमाना किं सद्दादिवचनीया परो सादुआदिको यो-त्थो सो अञ्ञो कत्ता यस्स सो अञ्ञकत्तुको-भिलासो, अभिलासो रुचीति इमिना दित्याद्यनेकत्थन्तोपि रुचिसद्दो-भिलासे रुळ्होव गय्हतीति वदति, सा रुचि अत्थो-भिधेय्यो येसं भे तदत्था, तेसं सम्बन्धिनो पिणियमानस्स, इमिना च किञ्चापि रुचिरयं यस्सुप्पज्जतेयो वा तस्सा जनको, तेसमुभिन्नम्पि अत्थि, तथापि यस्सुप्पज्जते सोव तस्साधिकरणं, अजनकोपि सो ताय संसत्तोति तस्सेव पिणियमानस्स सम्पदानसञ्ञा, नतुजनकस्स तायासंसत्तस्साति दीपेति, इधाति इमिना सक्कते उदाहरणानमसमानरूपकं दस्सेति, इमिना च उदाहरणानमसमान रूपत्तमेव चतुत्थीविधाने कारणं, अञ्ञथा छट्ठीयेव तेहिपि विधीयेय्य कारणासम्भवा [कारणसब्भावा] हि दीपेति, ईदिसस्स पच्चुदाहरण(स्स) भावे कारणमाह-‘अनञ्ञकत्तु कत्ता-भिलासस्सा’ति, परेसमिदम्पच्चुदाहरणम्भवतु इध कथन्ति आह-‘इहत्वि’च्चादि, त्वन्ति अत्तमत्ते पठमायेव, सम्भवे कारणन्तरमाह-‘अथवा’तिआदि, नत्थि अञ्ञो कत्ता यस्सा सा अनञ्ञकत्तुका रुचि, भाय रुचिया सम्बन्धिनो पिणियमानस्स सम्पदानसञ्ञं ये पन इच्छन्तीति सम्बन्धो, ये पन आहु चातिसम्बन्धो, उप्पज्जनमुप्पत्ति, कस्स उप्पत्ति, रुचिया, उप्पत्तिया आधारो उप्पत्याधारो‘देवदत्ताय रोचते’च्चादो देवदत्तादिं उपलक्खेतीति उप्पत्याधारोपलक्खणं वचनं, एत्थ रुचिया उप्पत्याधारोपलक्खणमेव वचनन्ति सावधारण मत्थो दट्ठब्बो… सब्बेसं वाक्यानमवधारणफलत्ता, तेन पिणिय मानवचनमभिलासस्स अञ्ञकत्तुकतासन्दस्सनपरं न होतीति ब्यवच्छिन्नम्भवति, तेसं कच्चायनस्स चेहापि पसज्जतीति सम्बन्धो, इहापीति त्वमिति एत्थापि, अञ्ञथासिद्धत्ताति अत्थमत्ते पठमाय एव सिद्धत्ता, वचनस्साति उभिन्नम्पि चतुत्थीविधानवचनस्स, अतिप्पसङ्गोचाति ‘‘कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसी’’तिआदो तवाति अनभिमतट्ठानप्पत्तिच.
धारिप्पयोगेति धारिधातुनो पयोगे, उत्तमीणो अधमीणोति धनिकगहेतूनं रुळ्हीत्याह-‘उत्तमीणो धनसामी’ति, उत्तमीणमस्साति उत्तमीणो, धारयतीतिमस्सत्थमाह-‘वहती’ति, धारितोति धारंधातुतो. सुत्तन्तरेन (तं तं) नियमेन नियमितानं तेसंतेसं सम्पदानसञ्ञं विधाय चतुत्थी विहिता परेहि, तदाह ‘सिलाघ हनुट्ठासपान’मिच्चादि, सब्बत्थ योगसम्बन्धे छट्ठी, ञापेतुन्ति सिलाघादिके बोधेतुं, इच्छितोति अतिमतो. तदत्थवाचीनञ्च धातूनं सङ्गहणत्थं ‘कुधदुहिस्सोसूयत्थान’न्ति वुत्तं, यम्पति कोपोति इमिना कोपस्स विसयमाह, यस्साति इमिना यंकारकन्ति वुत्तमेव परामसति, यस्साति राजादिनो, पुच्छतीति पुच्छियते, तेनेव वक्खति-‘यस्स सम्बन्धिं सुभासुभं पुच्छति नेमित्तिको’ति, योचानुकूलत्तम्भ जतीति इमिना इदं दस्सेति ‘‘पतिपुब्बको आपुब्बकोच सुणोति अब्भुपगमे पटिजाननेच वत्तते, यदायमब्भुपगमो पत्थना पुब्बतो भवति तदा पत्थनाय कत्तु पत्थयितुनो चतुत्थी रूपम्भवति, यदात्वपत्थतम्पि केवलमानुकूल्येन वत्तमानंदिस्वा देय्यमब्भुपगच्छन्ति इदमिदं वोदस्सामाति [कोपिस्ससामाति (पोत्थके)] तदानुकूल्येन पवत्तनसङ्खाताय किरियाय कत्तुनो चतुत्थीरूपम्भवती’’ति, इमिना च पाणिनियवुत्तिकारस्स जयादिच्चस्समते ब्यभिचारमाह, सो हि ‘‘अब्भुपगमो नाम परेन पत्थितस्स भवति तत्थ पत्थयितुयेव चतुत्थीरूपम्भवती’’ति वदति, पुब्बस्साकिरियाय यो कत्ताति वेदवाक्येन विहितथुतिककरण सङ्खाताय उस्साहानुजाननतो पुब्बभूताय किरियाय यो कत्ता होता पोता च, सब्बत्थापि‘तस्सा’ति इदं ‘चतुत्थीयायदभिमतं रूप’न्तिइमिना सम्बन्धितब्बं, छट्ठिया सब्बब्यापिभावमालम्ब एवन्ति अतिदेसोति आह ‘एवन्ती’तिआदि, रूपसाम्यतो पन तादत्थियत्थसब्भावाच यथायोगं तादत्थ्ह चतुत्थीपि न विरुज्झति, वक्खति हि‘तादत्थ्ह वचनिच्छायन्तु ‘इच्चादिना, इच्छितो राजा, कम्म वचनिच्छाति इमिना वचनिच्छाय पधानत्तमाह… वचनिच्छाभिमुखत्ता सब्बेसं कारकानं, अप्पचुरप्पयोगत्ताति अबहुप्पयोगत्ता, हनुते अपनयति, उपतिट्ठते उपट्ठानं उपगमनं करोति, पिहयन्ति पत्थेन्ति, कुज्झ अमरिसं करोति, दुहनादयो कोपप्पभवा नानन्तरेन ते सम्भवन्तीति दूभादयोप्युदाहटा ‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’ति (१-३३) रस्से अपरज्झामि, इस्सयन्ति नसहन्ति, आरज्झति पुच्छितो नेमित्तिको उपपरिक्खति, भादत्थ्हं विभावेति ‘यस्से’च्चादिना, परिया लोचेति उपपरिक्खति, किं लक्खणो-यमनियमोच्चाह-‘नावस्स’मिच्चादि, याचितुस्मायेव [याचितुयेव (पोत्थके)] छट्ठीति नावस्समयन्नियमोति अत्थो, कुतोच्चाह-‘सम्बन्धे’च्चादि, अञ्ञस्मापीति अयाचितुतोअपि, थुतिकरणस्स कत्तुभूता होतापोतारो उस्साहनानुजाननानं कम्मं होतीति आह-‘पच्चनुपुब्बस्स गिणातिस्स कम्मे’ति. होतुपोतुसद्देहिच्चादिना पोतुसद्दस्सपि छट्ठिरूपं दस्सितं, वुत्तियन्तु ‘होतु पतिगिणाति’च्चेव पाठो दिस्सति, होत्वेवम्पित्यम्हाकमत्रोपेक्खा, उस्साहयतीत्यत्थे गिणाति अन्तोगतण्यत्थो. अनावादोति नावाअन्नादिवज्जिते. एत्थ पन तथा पटिसेधाभावेपि बहुलाधिकारतो ‘न तं नावम्मञ्ञे नतं अन्नम्मञ्ञे’च्चादि भवति, अत्थेव हि बहुलाधिकारतोवा तिप्पसङ्गाभावो, पठमन्तं रूपन्ति मञ्ञमानोति पठमन्तं रूपं, एत्थच यदा तिणादितोपि खिकंसीयते तदा निन्दावगमो, तत्थ च नियोगतोव नञ्पयोगो ञाथानुप पत्तियाति सप्पटिसेधमुदाहटं ‘न मञ्ञमानो’ति, अवधिम्हियेव पञ्चमीतिणाति, नञ्पयोगेव नियोगतो निन्दावगमा तिणन्ति कम्मेयेव दुतिया, अथवा सतीपि निन्दावगमे वचनिच्छातो सविसयेयेव दुतिया, सम्मुतिप्पयोगेति सम्मुतिसद्दस्स पयोगे, चतुत्थिं इच्छन्तीति मत्तायाति एत्थ चतुत्थिं इच्छन्ति, पुन रुत्तत्ते कारणमाह-‘अथ सोतिविज्जमानत्ता’ति, चण्डस्स कुक्कुरस्सातिआदिसुत्ते ‘‘अथ सो’’ति पाठस्स विज्जमानत्ता ‘भिय्योसो मत्ताया’ति एत्थ सोकारो पुनरुत्तोति अधिप्पायो, चग्गहणेनाति ‘‘सिलाघहनु…पे… सत्तम्यत्थेसुचा’’ति सुत्ते चग्गहणेन, चतुत्थीभिमताति ‘‘नमो योगादिस्वपिचा’’ति सुत्तेन.