२६. पञ्च
अवधीयते विसिलिस्सते एतस्मात्यवधि, अवपुब्बाय धाधातुतो अवधिम्हि‘‘दाधात्वी’’ति (५-४५) इ.
यतो-वधीयते किञ्चि, क्रियापुब्बं कुतोचिपि;
चलञ्चाचलमञ्ञञ्च, तं वदन्त्य वधिम्बुधा.
एत्थायमत्थो ‘‘यतोकुतोचिपि अत्थो किञ्चि वत्थुअवधीयते संयोगस्स वा किरियानिमित्तं गमनदानादिकिरियापुब्बं विसिलिस्सते सयं वा अपेति अञ्ञेन वा विसुं करीयते, तमेवंविधं चलञ्चा चलञ्च विसिलेसपरिच्छेदभूतं पदत्थमवधिं वदन्ति बुधा तब्बिदुनो’’ति, तं यथा धावतास्सा पुरिसो पतति, पुरिसं पातेति वा, रुक्खा पण्णं पतति, पण्णं पातेति वाति, सोच तिधाप्युच्चते विसयभेदेन, यथा–
निद्दिट्ठविसयो कोचि, उपात्तविसयो तथा;
अनुमेय्यविसयो चाति, तिधावधि समीरितोति.
तत्थ निद्दिट्ठा वचनोपनीता किरिया विसयो यत्थ सो निद्दिट्ठ विसयो वधि, यथा-‘गामस्मा आगतो’ति, उपात्ताज्झाहटा किरिया विसयो यत्थ सो उपात्तविसयो, यथा-‘वलाहका विज्जोतते’ति, वलाहका निक्खम्म विज्जोभतेति अत्थो, अनुमेय्या किरिया विसयो यत्थ सो अनुमेय्यविसयो, यथा‘माथुरा पाटलिपुत्तकेहि अभिरूपतरा’ति, एत्थ अभिरूपगुणेन उक्कंसनमनुमेय्यं, अतोयेवेत्थायमेव सञ्ञा परिप्फुटा विञ्ञायतीति न काचिदिह सञ्ञा परिभासीयते ब्यामोहकारिणी, अथावधिस्माति वुच्चमाने ‘पदत्थावधिस्मा’ति कुतो-वसीयते येनेवं विवरणं कतन्त्यासङ्कियाह-पदान’मिच्चादि. यथा गामस्मातिआदिना इदं दीपेति ‘‘न केवलं कायसंसग्गपुब्बकोव विसिलेसो, किञ्चरहि बुद्धिसंसग्गपुब्बकोपि, अत्थि चेह बुद्धिसंसग्ग पुब्बको, तथाहि चोरेहि भायतित्यादो यो (भय)पेक्खण सीलो भवति, सो यदि मं चोरा पस्सेय्युं, धुवं मे मरणन्ति विचारेन्तो ते बुद्धिया पप्पोति पप्पुय्य च ततो निवत्तते, तथा चोरेहि तायतित्यादो यो एकस्स मित्तो भवति सो यद्येतं चोरा पस्सेय्युं धुवमस्स मरणन्ति पस्सन्तो ते बुद्धिया पत्वा ततो निवत्तयतीत्यवधित्ता अवधिस्माव सब्बत्थ पञ्चमी’’ति, परेहि पन एतादिसेसु सब्बत्थ पटिपत्तुविसेसानुग्गहाय सुत्तेहेव पपञ्चो कतो, इध पन सामञ्ञवचनेनेव सिद्धत्ता तदनुग्गहाय उदाहरणेहेव पपञ्चितं, भीतिभायनत्थानन्ति भीति तायनानं अत्थो येसं ते भीतितायनत्था तेसन्ति अत्थो, ननु भीत्यत्थानं पयोगे भयहेतु सम्भवति नतु तायनत्थानन्ति, नेस दोसो, तायनञ्हि रक्खनमुच्चते [सायनाहि रक्खनमुप्पज्जभे (पोत्थके)] तञ्च भयहेतुतो वेत्याह-‘यो भयहेतु’तिआदि, इमिना च ‘‘भीत्यत्थानं भयहेतु’’ति (१-४-२५) पाणिनियानमपादानसञ्ञा सुत्तम्पटिक्खिपति, ततोति भयहेतुतो, तेसन्ति भयतायनानं, भयमनिट्ठपातसङ्का, उत्तासोत्यत्थो, तायन मनिट्ठपाततो परिरक्खनं, यथा दस्सनं होन्तेवातीमिना वचनिच्छायेव पधानत्तमाह, को हि लोकियं वचनिच्छमतिवत्तितुं सक्कोति, तथाहि सब्बेव दब्बादयो सब्बकारकसत्तियुत्ताव, तत्थायं कारकविभागो वचनिच्छावसेनेव, तं यथा ‘वलाहको विज्जोतते, वलाहकेन विज्जोतते, वलाहके विज्जोतते’ति. परापुब्बस्सातिआदिना ‘‘पराजिस्सासय्हो’’ति (१-४-२६) सञ्ञासुत्तं पच्चक्खाति, असय्हो अत्थोति सहितुं अभिभवितुमसमत्थो अत्थो, अज्झेनसकासाइच्चादिना उदाहरणत्थमाचिक्खति, ननुचेवमत्थं वदता यञ्ञदत्तस्सासय्हत्तं वुत्तं, तं कथं अज्झयनस्सासय्हत्तं, येनासय्हत्तस्सावधित्तं पटिपादयति त्यासङ्कियाह-‘यञ्ञदत्तानभिभवो’च्चादि, असय्होतीमस्स पच्चुदाहरणं पटिपादयति ‘यो पनि’च्चादि. ‘‘वारणत्थानमिच्छितो’’ति (१-४-२७) सुत्तितं, तदाह ‘वारणत्थान’मिच्चादि, वारणमत्थो येसं ते वारणत्था, अवधिमत्तवचनिच्छायन्ति विसेसतो विधानमन्तरेना वधिमत्त वचनिच्छायं, विसेसविधानेति इच्छितोति विसेसविधाने, चित्तस्सावधिवचनिच्छायम्पन चित्ततो पापं निवारयेति भवति. ‘‘रक्खनत्थानमिच्छित’’न्ति (२-६-३) सुत्तितं, तदाह-‘रक्खनत्थान’मिच्चादि, केसञ्चीति कच्चायनादिके दस्सेति. ‘‘अन्तरधाने येनादस्सनमिच्छती’’ति (१-४-२८) सञ्ञासुत्तमारद्धं, तदाह-‘अन्तरधाने’च्चादि, अयमुपज्झायो यदि मं पस्सतीति सम्बन्धो, दस्सने दोसं तक्केति ‘नुन’मिच्चादिना, पेसनमसक्कारपुब्बको नियोगो, अज्झेसनं सक्कारपुब्बको, मञ्ञमानो सिस्सा अहं कथन्नाम ब्यवहितो भवामीति अन्तरधाने ब्यवधान निमित्तं, येन अत्तनो अदस्सनमिच्छतीति सम्बन्धो, अन्तरधानेति निमित्तसत्तमीचायं, अतो आह-‘ब्यवधाननिमित्त’न्ति, ब्यवहितोति अन्तरहितो, मामं उपज्झायोत्यादिना उदाहरणत्थमाह, ब्यवधानत्थं ब्यवहितत्थं, ‘‘अन्तरधानेति किं चोरे न दिदिक्खती’’ति पच्चुदाहटं परेहि, तम्पटिपादयमाह-‘यत्थादस्सन’मिच्चादि, चोरे न दिदिक्खती (त्य), त्र हि यो चोरे न दिदिक्खति तेहि अत्तनो अदस्सनमिच्छतीति न अन्तरधाननिमित्तं, किन्तुपघातनिवत्यत्थं, किन्तुपघातनिवत्तियाति एवं मञ्ञते ‘‘नात्रान्तरधानमे (वावसेयं), किन्तु तन्निमित्तो पघातनिवत्तिपि, ‘उपज्झाया अन्तरधायती’त्यत्र विनाप्युपघातसम्भवमन्तरधानसम्पादनमेव सम्भवती’’ति. इच्छतिग्गहणं किमत्थं अदस्सनिच्छायं सति सत्यपि दस्सने यथासिया’’ति वुत्तं, (तं) पटिपादयमाह-‘अदस्सनिच्छायम्पनि’च्चादि, सतीपि दस्सनेति उपज्झायेन दस्सने सतीपि, ततोति उपज्झायतो, अवधिरूपता एवाति उपज्झायस्सावधिरूपता एव. ‘‘आख्यातो पयोगे’’ति (१-४-२९) परवचनं, तदाह ‘उपयोगे’च्चादि, नियमपुब्बकं विज्जागहणमुपयोगो त्राधिप्पेतो, उपयोगवचनसामत्थिया विज्जागहणत्थं सिस्सवत्तं नियमो, ततोति आख्यातुतो. ‘‘जनिकत्तुनो पकती’’ति (१-४-३०) सञ्ञासुत्तं कतं, तदाह-‘जन्यत्थस्सा’तिआदि, जनिनो अत्थो जन्यत्थो, किन्तं जननं, ततोति जनिकत्तुहेतुतो, पकतिसद्देन कारणमत्तं गहितंपरेहि ‘पुत्ता पमोदा जायते’च्चादो पुत्तादितोपि यथा सिया’ति, दुविधं (हि) कारणं उपादानकारणं सहकारिकारणञ्च, तत्थ कारियेनाभिन्नदेसो घटस्स मत्तिकापिण्डो उपादानकारणं, तस्सेव पन दण्डचक्कादि (कारियेन भिन्नदेसो) सहकारिकारणं, तेसूपादानकारणस्सेह गहणे’सिङ्गा सरो जायते’च्चत्रेव सिया, न तु ‘पुत्ता पमोदा जायते’च्चादो, कारकन्तरवचनिच्छायन्ति एत्थ कारकन्तरादिवचनिच्छायन्ति पाठेन भवितब्बं… एत्थन्तरे सम्बन्ध वचनिच्छायपि सम्भवतो, तत्र तिट्ठन्तीति तत्रट्ठा, तेसं, लोको-नञ्ञथावादी वोहारिकजनो, तत्थ भवा लोकिया, नवत्तु पटिबद्धाति लोकवचनिच्छमुल्लङ्गिय अहमेव वदामीति सकज्झासयेन वदन्तो वत्ता, तप्पटिबद्धा न होतीति अत्थो. ‘‘पभवो भवतिस्सा’’ति (१-४-३१) सुत्तितं, तदाह-‘भवतिस्सा’तिआदि, पठमतो उपलब्भतीति अत्थकथनेन जन्यत्थो-त्र न सम्भवतीति वदति, नहि हिमवा गङ्गाय कारणं, सा हि अञ्ञेहि एवकारणेहि उप्पन्ना, हिमवति तु केवलं पठमतो उपलब्भति. ‘‘जिगुच्छाविरामपमादत्थानुमुपसङ्ख्यानं’’ति (१-४-२४वा) वुत्तं, तदाह-‘विरमणत्थे’त्यादि, जिगुच्छापमादत्थधातुयोगे पन कम्माधिकरणवचनिच्छा दिस्सतीति वुत्तं, अवधिवचनिच्छापि पन दिस्सके ‘जिगुच्छति नाहिरिको पापा’ति, धम्मा पमज्जतीतिपि होतेव पटिसेधाभावा. ‘‘अञ्ञारादितररिते दिसासद्दाञ्चुत्तरपदाचाहि युत्ते’’ति (२-३-२९) सुत्तितं, तदाह-‘अञ्ञसद्दयोगे’च्चादि, यतोति देवदत्तादितो, ‘‘अञ्ञइत्यत्थग्गहणं, तेन परियायप्पयोगेपि भवती’’ति अञ्ञेहि ब्याख्यातत्ता आह-‘भिन्नो देवदत्ता’ति, आरासद्दस्स दूरत्थत्ता आसवक्खयतो आरा दूरो भवती(त्यत्थो उ) पादीयतेत्याह‘आरासद्दो दूरत्थो’ति, निद्दिस्समानपटियोगीति ‘देवदत्तो सूरो’ति निद्दिस्समानस्स कस्सचि यो सो दुतियो, सो पटियोगी. दिसादेसकालवुत्तीनं दिसासद्दत्तेन परिग्गहतो आह‘दिसा देसकालवाचीनं योगे’ति, पुब्बेव सम्बोधातिआदीनि कालवाचीयोगे उदाहरणानि, अञ्चुत्तरपदआचआहिपच्चययो गेत्विह नोदाहटं. ‘‘पञ्चमीविधाने ल्यप्लोपे कम्मन्युपसङ्ख्यानं ‘‘अधिकरणे चोपसङ्ख्यान’’मिति (२-३-२८-वा) वात्तिकं, तदाह‘यत्थ’च्चादि, ल्यप्पच्चयस्स यत्राप्पयोगो, तस्सत्थो चे गम्यते, सो ल्यप्लोपो, त्वालोपो ल्यपलोपोत्यविसेसो, पासाद मारुय्ह पेक्खति आसने उपविसित्वा पेक्खतीति इदं विसयो पदस्सनं पुब्बं यस्साति किरियाविसेसने समासो, वक्खमानसब्बदस्सनेसुपि पासादतो-पक्कमनलेससब्भावा पासादो (येवा) वधिरूपेन वत्तुमिट्ठोति दस्सेतुमाह-‘तथाहि’च्चादि, अपक्कमति ततो तं दस्सनन्ति ततो पासादतो तस्स दट्ठुनो दस्सनं चक्खुन्द्रियं अपक्कमत्यपयातीत्यत्थो, अवधिभावो पासादस्साति विञ्ञायति, येसन्ति वेसेसिकानं, ते ह्येवमाचिक्खन्ति ‘‘इन्द्रियेसु चक्खुन्द्रियं चक्खुगोळकतो-च्चन्तसुखुमभावेन निक्खम्म विसालीभवन्तं विसयदेसमुपगम्म सकलमत्तना दिट्ठं पस्सति रंसिरूपेन, यथा काहला मूले किसा अग्गेमहती, तथा ञाणिन्द्रियानी’’ति, अधिट्ठानदेसन्ति इन्द्रियाधिट्ठानभूतं चक्खुगोळकदेसं, विसयप्पवत्तीति गोचरे पवत्ति, सन्ततियाति इन्द्रियपबन्धस्स, अधिट्ठान मनिन्द्रियं नापज्जतेति सम्बन्धो, ततोति पासादतो, अपक्कन्त्याति अपगमनेन, यज्जपि चक्खुन्द्रियं चक्खुगोळकतो बहि निग्गच्छति, तथापिपासादट्ठस्सचक्खुगोळका निग्गच्छतीति पासादस्साप्यवधिभावो, येसन्तूति खणिकवादीनन्तु, इन्द्रियाधिट्ठानम्पत्ते विसये विञ्ञाणलक्खणं कारियं करोन्ति सीलेनाति पत्तकारीनि, अनिन्द्रियाधिट्ठानदोसो नेति सम्बन्धो, ततोति पासादतो, येसम्पनाति खणिकवादिनोव दस्सेति, अत्र हि चत्तारो पक्खा पत्तकारीनिन्द्रियानि, अप्पत्तकारीनि, चक्खुसोतानि अप्पत्तकारीनि सेसानि वुत्तविपरितानि, चक्खुयेव पत्तकारी सेसमञ्ञथेति, चतुस्वेव तेसु पठमपक्खद्वयमुपन्यस्य पटिपादितं… तप्पटिपादनेनेतरेसम्पि पटिपादितत्ता, सब्बसामयिकसाधारणत्तासद्दसत्थस्साति इदं अयुत्तमिव दिस्सति… सद्दसत्थस्सिमस्स बुद्धवचनोपयोगित्तेन सोगतसमयानुगुणप्पवत्तितो, खणिकवादिनो पन निस्सायेदं सुन्दरमेव, मनसिकारादीतिआदिसद्देन चक्खुतो [चक्खुना (पोत्थके)] अभेदो रूपापाथगमो च दस्सितो, योग्गदेसेति दस्सनयोग्गे पदेसे. ‘‘पुच्छनाख्यानेसु च पञ्चमी वत्तब्बा’’ति (२-३-२८वा) वुत्तं, तदाह-‘पुच्छनसद्दतो’च्चादि, पुच्छनाख्यानेसु सामञ्ञेन पञ्चमीविधाने-तिप्पसङ्गं दस्सेतुमाह-‘अवस्स’मिच्चादि, कस्साति पञ्हो, देवदत्तस्सेत्याख्यानं, कोसो यञ्ञ दत्तोति पञ्हो विधिरूपोवायं, यो-ङ्गदीत्याद्यनुवादरूपमाख्यानं, अङ्गदीकेयूरी. ‘‘यतोचाद्धकालनिम्मानं ततो पञ्चमी वत्तब्बा’’ति (२-३-२८वा) वुत्तं, तदाह-‘अद्ध’च्चादि, निमीयते परिच्छिज्जते येन तं निमानं, तदेव निम्मानं. ‘‘अद्धस्स पठमा सत्तमी च वत्तब्बा’’ति (२-३-२८) वुत्तं, तत्थायमत्थो ‘‘तं युत्ताति वत्तते, तं युत्ता पञ्चमियुत्था परस्साद्धस्स पठमा च सत्तमी च वत्तब्बा’’ति, पाटलिपुत्तस्माति पञ्चमि युत्तं, एतापि न वत्तब्बाति दस्सेतुमाह-‘सत्तयोजनानी’तिआदि, अत्र हि यदा राजगहस्स योजनञ्चाभेदो वत्तुमिच्छीयते, तदा पाटलिपुत्तस्मा राजगहं सत्तयोजनानीति, भेदवचनिच्छायन्तु ‘‘सब्भावो’’त्यादिना (२-३४) सत्तमी सिद्धा‘सत्तसु योजनेसु’ति. तथाहि पाटलिपुत्तस्मा सत्तसु योजनेसु सति राजगहंभवतीत्ययमत्थो पतीयते, सत्तयोजनसम्बन्धिभवनं राजगह (भवन)स्स लक्खणम्भवति. सम्बन्धे छट्ठीति इमिना ‘‘तं युत्ता काले सत्तमी वत्तब्बा’’ति (२-३-२८वा) वचनम्पटिक्खिपति. ‘‘करणेच थोकप्पकिच्छकतिपयस्सा सत्तवचनस्से’’ति (२-३-३३) सुत्तितं, तदाह-‘यदा इच्चादि, किच्छादयोतिआदिसद्देन थोकअप्पकतिपये सङ्गण्हाति, असत्तरूपन्ति अद्दब्बरूपं, गुणे हेतुम्हीति गुणपदत्थे हेतुभूते ‘‘गुणे’’ति (२-२१) पञ्चमीति अत्थो, यथावुत्तविधानेनेति ‘‘गुणे’’ति सुत्ते वुत्तविधानेन, ‘‘गुणे’’ति सुत्ते वुत्तविधानेन, यदात्विच्चादिना परेसं विय करणे विसुं विधाने पयोजनं नत्थीति दस्सेति. कत्तब्बरूपस्स चलनस्साति सम्बन्धो, समानाधिकरणत्तेन विसेसनन्ति योजना, समानाधिकरणत्तेनाति च ‘रञ्ञो पुरिसो’त्यादो असमानाधिकरणस्सापि विसेसनत्तदस्सनतो वुत्तं, समानाधिकरणत्तेन विसेसनभावो चास्स थोकगुणान्विते चलने वत्तमानो थोकसद्दो असत्तवचनोव विसेसनन्ति, तेनेवाख्यायते ‘थोकस्स कम्मत्ता कम्मे दुतिया’ति. पञ्चमीत्यनुवत्तमाने ‘‘दूरन्तिकत्थेहि छट्ठी वा’’ति (२-३-३४) वुत्तं, तदाह‘दूरन्ति कत्थेहि’च्चादि, अवधिसम्बन्धलक्खणाति अवधिसम्बन्धाव लक्खणं निमित्तमासं पञ्चमीछट्ठीनं ता तथा वुत्ता, वत्तुमिट्ठोति इमिना वचनिच्छायेव पधानत्तमाह, एवं चरहि तंतं कारकवचनिच्छायमञ्ञापि विभत्तियो कस्मा नप्पयुज्जेय्युन्ति आह-‘लोकिया चेत्था’तिआदि, एत्थ विभत्तीनं नियमे लोकिया एव वचनिच्छा निबन्धनं कारणन्ति अत्थो, पञ्चमीचात्यनुवत्तमाने ‘‘दूरन्ति कत्थेहि दुतिया चे’’ति (२-३-३५) वुत्तं, ‘‘पञ्चम्यधिकरणेच’’ (२-३-३६) इच्चत्र च कारेन दूरन्ति कत्थेहि सत्तमी च वुत्ता पाटि पदिकत्थे सारसङ्गहकारादीहि, तदक्खिप्प अञ्ञापदेसेन पटिक्खिपितुं केचित्यादि यं वुत्तं वुत्तियं, तं दस्सेतुमाह’केचीति सारसङ्गहादयो’तिआदि. दूरापादावसेचनन्ति अयं तेसम्पटिक्खेपन योति सम्बन्धो, इतिसद्दो पनेत्थ परिहीनो, नहितन्तिआदीसु तसद्देनासत्तरूपं दूरादि वत्तुमिच्छितन्त्यवसेयं, न हि तं गम्यते, न हि ततो गम्यते, न हि तेन गम्यते, न हि तस्मिं ठीयते’ति विसुं सम्बन्धो वसेयो. पतीयन्तेचाति चो वत्तब्बन्तरसमुच्चये, अतोचेति वक्खमानहेतुपरामासो, यन्ति यस्मा अत्थे निपातो, वाक्यकारो वररुचि, तंसामानाधिकरण्यतोति दूरादिसा मानाधिकरण्यतो, तंयुत्ततोपीति दूरादियुत्ता गामादिसद्दतोपि, पच्चक्खन्तोति वाक्यकारवचनं पच्चाचिक्खन्तो, तथाह्यत्रायं महाभास्स पाठो ‘‘दूरन्तिकत्थेहि पञ्चमीविधाने तंयुत्ता पञ्चमीपटिसेधो वत्तब्बो दूरा गामस्स, तत्रापि दस्सना अनत्थको-यम्पटिसेधो, तत्रापि हि पञ्चमी दिस्सति–
दूरस्मावसथा मुत्तं, दूरापादावसेचनं;
गुरुतो कुपिता दूरा,भाब्यं दूरा च दस्सुहिति.
अत्र दूरन्तिकेत्यादि वत्तब्बं वाक्यकारवचनं, दूरा गामस्साति तस्सोदाहरणं, तत्रापिच्चादि पच्चक्खानभास्सं, दूरस्मावसथाति आवसथस्स दूरेति अत्थोहि भास्सपदीपे केय्यटो, पठमो पुरिसो यस्स सो पठमपुरिसो भवति ‘‘दूरन्तिका’’दि (२-६-५) कच्चायनसुत्ते सुद्धादियोगोपि सङ्गहितो, तेनाह–‘सुद्धप्प मोचनविवित्तप्पमाणयोगे’ति, ‘‘धातुनामानमुपसग्गयोगादीस्वपिच’’ इति (२-६-२) सुत्ते चग्गहणतो पभुतियोगो च गहितो, तेनाह–‘पभुति योगेचा’ति, पभुतियोगेचाति इमिना पभुत्यत्थयोगोपि सङ्गहितो, तेनेव ‘यतोसरामि अत्तान’न्ति उदाहटं.