२. कम्मे
वुत्तियं कत्तुकिरियायाति कत्तुसाद्यताय तं सम्बन्धिनिया कत्तुकम्मट्ठायपि दुविधाय किरियाय, अनेकत्थत्ता धातूनं करोति एत्थ सम्बन्धनत्थोति आह-‘करीयति अभिसम्बन्धीयती’ति, यंकिञ्चि पदत्थरूपं सम्बज्झतीति अत्थो, इमिना चान्वत्थवसेनेवायं कम्मवोहारो सिद्धोति दस्सेति, सब्बकारकानम्पि पन किरियासम्बन्ध सब्भावेपि किरियाभिसम्बन्धीयमानत्तेनेव यं वत्तुमिच्छितं तदेव कम्मं विञ्ञेय्यं, कत्तादि कत्तु किरियायाभिसम्बन्धीयमानत्तेपि कत्तादित्तवचनिच्छायेव कम्मं न होति… यस्मा वचनिच्छायेव कारकानि भवन्ति, एवं सब्बकारकानम्पि कारकन्तरप्पत्तियं तदभावो यथायोगं वत्तब्बो, वाक्येकदेसेनेत्यनेन ‘‘द्वेद्वेका’’दिनो वाक्यस्स ‘‘कम्मे दुतिया’’इच्चादिनो च एकवाक्यत्तं सूचेति, पकरणस्स महावाक्यरूपत्ता विप्पकट्ठानिपि वाक्यानि आकङ्खादिसभावे अञ्ञमञ्ञसम्बन्धानुभवनेनेकवाक्यभावम्पटीपज्जन्ते, वुत्ती हि–
‘‘आकङ्खायोग्गता सत्ता, बीजं सन्निधिनो यतो;
विप्पकट्ठानि वाक्यानि, महावाक्यं करोन्त्यतोति.
सामञ्ञेनाति कम्माद्यविसेसेन, पुब्बाचरियसमञ्ञावसेनाह ‘दुतियादिका’ति, तेन यद्यपि त्यादिनोपि द्विन्नं पूरणिया दुतियाति सक्का वोहरितुं, तथापि स्यादीनं दुकेयेव दुतियाततिया रुळ्हीति नत्यादीनं दुकानि दुतियादिसद्देन गय्हन्ति, विसिट्ठेसूति कम्मादिना विसेसितेसु, तिविधं कम्मन्ति सकसमयप्पसिद्धिया कम्मस्स तिविधत्तमाह, अञ्ञे तु सत्तविधमिच्छन्ति, कथं–
निब्बत्तिविकतिप्पत्ति, भेदेन तिविधं मतं,
तत्थेच्छिततमं कम्मं, कम्मंत्वञ्ञं चतुब्बिधं;
इच्छितञ्चानिच्छितञ्च, नेविच्छितमनिच्छितं,
तथाञ्ञपुब्बं नाञ्ञपुब्बन्ति, एवमञ्ञं चतुब्बिधन्ति.
तत्थ इच्छितादीनि उपरियेवापि भविस्सन्ति, तत्रेच्चादिना तिविधं कम्मं सरूपतो दस्सेति, तत्थ निब्बत्तिकम्ममेके-नेकधा परिकप्पेन्ति, तदिह पकासयिस्साम–
सती-सती वा पकति, न यत्थ परिणामिनी,
निस्सीयते तं निब्बत्ति, कम्ममञ्ञेसमञ्ञथा;
असन्तं जायते यं वा, यं सन्तमप्पकासति,
उप्पत्या-भिब्यत्तिया वा, तन्निब्बत्तीति वुच्चतीति.
अयमेत्थ अत्थो ‘‘कटविकारस्स काससङ्खाता विज्जमाना पकति परिणामिनी कटविकारम्पति परिणमन्ती यत्थप्पयोगे न निस्सीयते… कटं करोतीतेत्थ केवलमत्थावगममत्तस्स वत्तुमिच्छितत्ता कासेति असुय्यमानत्ता च, पकतिया तु सुय्य मानत्ते विकारियं सिया, तेनेव कासे कटं करोति, तण्डुले ओदनं पचतीति द्वयत्थो करोति पचति च, तस्मा कासे करोति तण्डुले पचतीति विकारीयति, कटं करोति ओदनम्पचतीति निब्बत्ती यतीति अत्थो, असती वा पकति अविज्जमानत्तायेव यत्थ न निस्सीयते… [(यथा) (पोत्थके)] ( ) संयोगं जनयति विभागमुप्पादयतीति संयोगविभागानं कस्सापि पकतिया अविकारत्ता संयोगविभागवन्ते ह्यविकतेहेव तेसं जननतो, तमेवम्भूतमनिस्सितपकतिकं अविज्जमान (पकति) कं वा कारियं निब्बत्तिकम्मं नामाति एको, अञ्ञेसमञ्ञथाति वत्वा तन्दस्सेति ‘असन्त’मिच्चादिना, यं असन्तमविज्जमानं जायते, तन्निब्बत्तिकम्मं, यथा सुखं जनयति बुद्धिमुप्पादयतीति, सन्तं विज्जमानमेव वा केवलमप्पकासितपुब्बं यं उप्पत्तिया अभिब्यत्तिया वा पकासति, तम्पि निब्बत्तिकम्मं, यथा पुत्तं विजायतिसामञ्ञमभिब्यञ्जयती’’ति, तदेवं केसञ्चि मतेन अनिस्सितपकतिकं अविज्जमानपकतिकन्ति दुविधं निब्बत्तिकम्मम्पि अञ्ञेसम्मतेन असन्तं जायमानं सन्तमप्पकासमानन्ति दुविधं निब्बत्तिकम्मम्पीतिसब्बम्पि अट्ठितपुब्बमेव जायतीत्यसतो जानना न ब्यतिरिच्चतिच्चाह-‘असतो जननं करीयती’ति, अवत्थन्तरन्ति ओदनादिनो क्लेदनादिलक्खणमञ्ञमवत्थं.
पकत्युच्छेदसम्भूतं, विकारियं किञ्चि किञ्चि तु;
गुणन्तरसमुप्पत्या, एवं सा विकति द्विधा.
किञ्चि विकारियं कम्मं पकतिया कारणस्स उच्छेदेन सम्भूतं, यथा कट्ठं भस्मं करोतीति कट्ठस्साच्चन्तपरावत्ति [परावत्तिया (पोत्थके)], किञ्चि पन गुणन्तरानमुप्पत्तिया, यथा सुवण्णं कटकं केयुरं वा करोतीति एवं द्वीधा सा विकति होतीति अत्थो, न विभावीयन्तेति न गम्यन्ते, सा पत्ति‘पापीयति विसयीकरीयती’ति कत्वा.
यत्र क्रियाकतो कोचि, विसेसो नावगम्यते;
दस्सना वानुमाना वा, सा पत्तीति पकित्तिता.
यत्थ किरियाकतो किरियासम्पादितो विसेसो अतिसयो कोचि नावगम्यते नप्पतीयते दस्सना वा पच्चक्खप्पमाणेन अनुमानप्पमाणेन वा यथा निब्बत्तिविकतीनमतिसयो पच्चक्खानुमाना वगमनीयो, तत्र हि निब्बत्तियं विसेससिद्धिरतिपसिद्धा… अत्थलाभाख्यस्स विसेसस्साविज्जमानस्स किरियाकत्ता, विकारिये ( ) [(एव) (पोत्थके)] तु क्वचि पच्चक्खविसयो… कट्ठं डहतीति कण्हत्तादिभावस्स पच्चक्खेनेवोपलब्भनतो, क्वचिदनुमानगम्मो… देवदत्तं रोसेति पसादयति वेति विसिट्ठमुखवण्णादिकारियानुमेय्यत्ता रोसादिनो, एवं यत्थ न विसेससिद्धि अपि तु पत्तिमत्तं, सा पत्तीति पकित्तिता कथिता, आदिच्चम्पस्सति धम्ममज्झेतीति अयमेत्थ अत्थो, कथञ्चरहि असन्तस्स [सन्तस्स (पोत्थके)] पत्तिकम्मस्स किञ्चि (अकरोन्त)स्स कारकत्तं, न हि किञ्चि अकरोन्तं कारकम्भवितुमरहतीति उच्चते-
दस्सनक्खमताभासो, पगमब्यत्तिआदयो;
विसेसा पत्तिकम्मस्स, क्रियासिद्धियमिच्छिता.
अत्र दट्ठुं सक्का इति दस्सने खमता आभासोपगमो विसयत्तोपगमो विसयत्तोपगमनं ब्यत्ति चेति एवमादयो विसेसा यथायोगं पत्तिकम्मस्स किरियानिप्फत्तियं इच्छिता, ततो तस्स कारकत्तन्ति अत्थो, आदिच्चं पस्सतीति एत्थ हि आदिच्चो दट्ठुं सक्का, ततोव सो दिस्सति अभिब्यत्तिञ्चोपयातीति दस्सनकिरियानिप्फादकत्थेनास्स कारकत्तमुपपज्जते, तथा ञ्ञत्राप्यादिसद्दगहितविसेसवसेन किरियासिद्धितो कारकत्तं वेदितब्बं, ननु विकारियम्पि निब्बत्तिकम्ममेव… तेन रूपेनासतोयेव जननतो, पत्तिकम्मम्पि किरियासम्बन्धरूपेनासन्तमेव पच्छा तथा भवतीति निब्बत्तियेवाति सच्चं-
अत्थेसा वत्थुट्ठिति, सुखुमबुद्धिगोचरपतीत्यनुरोधेन,
तत्र यम्पेतं घटते, यथा पतीति सद्दत्थावत्तानतो.
विसेसानुपादानतोति ‘‘कम्मे दुतिया’’ति सामञ्ञेन वुत्तत्ता वुत्तं. करीयति कटो, कतो कटो च्चेवमादीसु त्यादिप्पभुतीहि अतिहितकम्मादिनिस्सयेसुपि एकत्तादीसु दुतियादयो पप्पोन्ति नियमाभावा, तथाहि पञ्चके नामत्थे कटादिवचनीयस्स सम्बन्धी कम्माद्यत्थो, त्यादिप्पभुतीति अनभि हितस्स सङ्ख्याख्यस्सापरस्स विभत्यत्थस्साभिधानाय अभिहितेसुपि कटादीसु कम्मादीसु दुतियादयो सियुन्ति पाणिनिया ‘‘कम्मे दुतिया’’च्चादीसु (२-३-२) ‘‘अनभिहिते’’ति (२-३-१) वचनमधिकरोन्ति, वेय्यत्तियायेव दुतियादीनप्पसङ्गेपि तन्निस्सयभूते-कत्ताद्यत्थे जोतनायाभिहितेसु दुतियादयो सियुं, तिके पन सङ्ख्याकम्मादयो विभत्ति वचनीया, तत्थ यज्जपि कम्मादिनो पच्चयेनाभिधानं, तथाप्येकत्तादयो नाभिहिताति तस्स सङ्ख्याख्यस्सापरस्स विभत्यत्थस्साति धानाय अभिहितेसुपि कम्मादीसु दुतियादयो सियुन्ति पाणिनिया ‘‘कम्मे दुतिया’’ति ‘‘अनभिहिते’’ति वचनमधिकरोन्ति, तमुपदस्सेन्तो आह-‘तत्रिदं सिया’तिआदि, तत्र तस्मिं दुतियादि विभत्तिविधाने इदं चोद्यं सिया, किन्ति आह-‘पञ्चके’इच्चादि, अनभिहितकम्मादिनिस्सयेसुति अनभिहिता कम्मादयो निस्सया येसमेकत्तादीनं, तेसूत्यत्थो, दुतियादयो विभत्तियो यथा सियुन्ति जोतनायाभिधानाय चाति युज्जमानवसेन अत्थो वेदितब्बो, अभिहितकम्मादिनिस्सयेसुपीति अपिसद्देन अनभिहितकम्मादिनिस्सयमेकत्तादिं समुच्चिनोति, आसङ्कियाति पुब्बकिरियाय वुत्तन्ति अपरकिरिया वेदितब्बा, पञ्चके तिके चा भिहितकम्मादिनिस्सये सेकत्तादीसु दुतियादिप्पत्तिमासङ्कावसेन दस्सेत्वा चतुक्कवादीनम्पि पक्खमुब्भाविय परिहरितुं ‘यदिच्चा’दिमाह, अयन्तेसमधिप्पायो ‘‘यदेसा सङ्ख्या पाटिपदिकत्थो तप्पटिपज्जने कम्मादयो विभत्तिवचनीया, तदा ‘अनभिहिते कम्मे’तिआदिना अनभिहितग्गहणं कम्मादिविसेसानमनुभवन्तमनत्थकं… अभिहिते विभत्तिवाच्चाभावतो, यदा पनायं पक्खो ‘सङ्ख्या विभत्तिवचनीया’ति तदा ‘‘कम्मे दुतिया’’ त्येवमादयो निद्देसा विसयसन्दस्सनमत्तायेव वेदितब्बा’’ति, सब्बथाति पञ्चकतिकवादीनं चतुक्कवादीनञ्च मतवसेन सब्बप्पकारेन, सद्दत्थाब्यतिरित्तत्थमत्तोयेवाति ब्यतिरेको ब्यतिरित्तं, नपुंसके भावे क्तो, न विज्जते ब्यतिरित्तं ब्यतिरेको भेदो यस्स तं अब्यतिरित्तं, अब्यतिभिन्नन्ति अत्थो, सद्दत्थतो सकत्थतो अब्यतिरित्तं अत्थमत्तं अत्थसामञ्ञं यस्स ओदनादिसद्दस्स सो तथा वुत्तो.
किञ्चापि वुत्तियं तब्बादिणादिसमासेहि अभिहितमवुत्तं, तथापि तेहि अभिहितेप्येवमेव दट्ठब्बन्ति निदस्सेन्तो आह-‘एव’मिच्चादि, कर-करणे करीयित्थाति कतो‘क्तो भावकम्मेसु’ति (५-५६) कम्मे क्तो, सतिकोति एत्थ कीतोति कम्मत्थे ‘‘दिस्सन्तञ्ञेपि पच्चया’’ति (४-१२०) इको, कम्मतागम्यते कितप्पच्चयादीनं कम्मे विहितत्ता, एवञ्च धुहि किमेकमुदाहरणं दत्तमाचरियेने त्यतो आह- ‘उदाहरण’इच्चादि, अनभिहितेति वचनं विनापीति वचनं विना एवाति अवधारणे-अपिसद्दो, सम्भावनेवा, यद्यभिहितेहि वचनं विनापि दुतियादीनमप्पवत्ति भवेय्य, वचनसब्भावे तु कथायेव नत्थीति अत्थो, एवञ्च पनेत्थ दुतियादीनमभिहिते पसङ्गाभावो जानितब्बो ‘‘पच्चते ओदनो, कतो कटोच्चादोपि यदि दुतियादयो सियुं पठमाविधानस्सावकासो न भवेय्य ततो सामत्थियानभिहितेयेव कम्मादो दुतियादयो सकिरिया (यं तद)भिब्यत्तिया भविस्सन्ति, पठमेवत्वभिहिते’’ति, न नुच पठमायाकारकमवकासो रुक्खो पिलक्खोति [रुक्खो पिलक्खोति क्रियापदं न सूयतेति विभत्यन्तरस्सप्पत्ति मञ्ञतेभस्सापदीप] किमिदमुच्चते अकारकन्ति यद्य कारकं नेदम्पयोगमरहति ततो यत्थ विसेसकिरियान मस्सवनं तत्थ पदत्थसहचरिताय सत्ताय पतीतिया ‘रुक्खो अत्थि पिलक्खो अत्थी’ति अपेक्खीयतीति कारकत्तं रुक्खादीन मत्थेवेति [अत्थेवेति ञ्ञतं वत्थुं परं पतिपादयितुं सद्दो पयुज्जते ञ्ञणञ्च सतोइति यत्र क्रियापदन्तरस्स अप्पयोगो तत्र उस्सग्गतो सत्ता पतीतितुत्थीति क्रियापदानुसङ्गर कत्तरि ततियप्पसङ्गरनवकासा पठमा त्यत्थो-भस्सपदीप], न च उच्चं नीचंत्यधिकरणवाचित्ते [वाचिका] निपातस्स अत्थीत्यनेन नत्थि सम्बन्धोति उच्चमत्थीत्याधेय्यस्सेव कत्तुत्तं नाधारस्सात्य कारकत्तमाधारस्सात्यवकासो-त्थि पठमायाति ‘‘पठमाविधा नस्सावकासो न भवेय्या’’ति यथावुत्तो-यं हेतु असिद्धोति च सक्का वत्तुं, असङ्ख्यतो पठमात्यवत्वा ‘‘पठमात्थ मत्ते’’ति (२.३९) सामञ्ञविधानतो सिद्धोयेव, यं हेतुत्तानभिहितवचनमनत्थकमिच्चेव ठितं.
यञ्चाति चसद्दो वत्तब्बन्तरसमुच्चये अपरम्पि किञ्चि वत्तब्बमत्थीति अत्थो, यञ्च फलं मञ्ञतेति सम्बन्धो, यदेत्थान भिहिताधिकारो नत्थि तदा यथा ‘कतो कटो’च्चत्रत्तेन कम्मस्साभिहितत्ता दुतिया न होति तथा ‘कटं करोति विपुलं दस्सनीय’न्ति कटसद्दतो उप्पन्नाय दुतियाय (विपुलादिगतस्स) कम्मस्सा भिहितत्ता विपुलादीहि विसेसनेहि दुतिया न सिया, ततो त्यादि तब्बादिणादिसमासेहि कम्मस्सान भिहितत्तमत्तेवाति विपुलादीहिपि दुतियाविधानसङ्खातं अनभिहिते’’ति (२-३-१) अनभिहित वचनस्स अधिकारे यञ्च फलं चिन्तयतीति अत्थो, युत्तस्सातिमस्स अत्थो सम्बन्धस्साति, पच्चेकं करोत्यभिसम्बन्धतायाति ‘कटं करोति विपुलं करोति दस्सनीयं करोति’च्चेवं पच्चेकं पच्चेकं करोतिस्साभिसम्बन्धतायाति अत्थो, कम्मता अत्थीति सेसो, एवं मञ्ञते-‘‘कटं करोमीति पवत्तो विपुलं करोमी दस्सनियं करोमीति च पवत्तोवाति विपुलादीनम्पि पच्चेकं कम्मता अत्थेव, तत्थेकस्साभिधाने परेकस्स सुखमवलोकयन्तीति तदभिधानायपि दुतिया भविस्सती’’ति, पकारन्तरावतारो नाचरिये नोपरोधितोति तम्पि पनेत्थ दस्सयिस्साम-‘‘कटसद्दा उप्पज्जमाना दुतिया कटजाति कम्ममभिहितवती, न विपुलादिगुणकम्मं, ततो तदभिधानाय च दुतियायेव भवति, अथवा कटोव कम्मं, तं सामानाधिकरण्येन विपुलादीहिपि दुतिया भविस्सति, कटं करोति विपुलो दस्सनीयोति हि वुच्चमाने विपुलादयो कत्तुसमानाधिकरणतायेव पतीयेय्युं तस्मा कटसद्दसामानाधिकरण्यम्पटिपादयता वस्समेत्थ दुतिया करणीया’’ति. नन्वेमिच्चादिचोद्यं, एवन्ति एवं गुणयुत्तस्स कम्मताय सति, पप्पोतीति कट कम्मे-भिधानिये (कतो) ति क्तप्पच्चयस्स कतत्ता उदारादितो करोत्यभिसम्बन्धा दुतिया पप्पोतीति अत्थो, एवं मञ्ञतेच्चादि परिहारो, अवयवेन कम्मं न वदतीति सम्बन्धो, अवयवेनाति विसुंविसुं, किञ्चरहीति आह-‘सभावतो सब्बं कम्मं वदती’ति. होतु कामं उदारादितोपि वुत्तेन विधिना पठमा, कतसद्दतो का पवत्ततीति आह-‘कतसद्दतो पि’च्चादि, अन्तोभूतो अन्तोगधो नामस्स सद्दस्स अत्थो यस्मिं कम्मलक्खणत्थेसो अत्थो कम्मलक्खणो अभिहितो कथितो सम्पन्नो सम्पज्जतीति अत्थो, ननु ‘कतो कटो’च्चादो सभावतो सब्बकम्मवुत्तिया अन्तोभूतनामत्थवुत्तिया चात्थमत्ते होति सब्बत्थ पठमाति ‘कटं करोति उळारं सोभनं दस्सनीय’न्ति कटादितोपि उप्पन्नाय दुतियाय कम्मस्साभिहितत्ता उळारादीहि पठमाप्पसङ्गो सियाति अभिहिताभिधानप्पसङ्गोपगतं चोदनं मनसि निधायाह-‘कटादिसद्दो त्वि’च्चादि, सामञ्ञेनाति विसुं विसुं कटादिसामञ्ञेन.
‘‘कत्तुरिच्छिततम’’न्त्यनेन (१-४-४९) कत्तुनो किरियाय सम्बन्धि तुमिट्ठतमं तस्मिं इच्छिततमे कम्मसञ्ञं विधाय निब्बत्यादिकेसुतीसु कम्मेसु दुतिया विधीयते पाणिनीयेहि, इच्छिततमत्तञ्च तदत्थत्ता किरियाय, ओदनं पचति गावुम्पयो दोहतित्यादो(हि) ओदनाद्यत्था पचनादिकिरियारब्भतेति ओदनपयादीनमिच्छिततमत्तं, तदुपदस्सेन्तो आह-‘यं कत्तु’च्चादि, विभत्तिं विधाय दुतियाभिमताति सम्बन्धो, पुन पयादिनिप्फत्तिनिमित्तं यंकिञ्चि दोहनादिकिरिया युत्तं करणादिरूपेन अकथितं गवादिकमिच्छितं कारकं, तत्थापि ‘‘अकथितञ्चा’’ति (१-४-५१) कम्मसञ्ञं विधाय तेनेव दुतिया विधीयते, तदुपदस्सेतुमाह-‘उपयुज्जमाने’च्चादि, अत्र चेवमकथितनियमो कतो वात्तिककारेन-
पुच्छिचिभिक्खीनं दुहि,याचीनं निमित्तमुपयोगे;
पुब्बविधिम्हि-कथितं, ब्रूसासीनञ्च गुणासत्तन्ति.
उपयुज्जते इट्ठत्थसिद्धियं ब्यापारीयतीत्युपयोगो-पयोप्पभुति, तस्मिं, निमित्तं गवादि, अपुब्बविधिम्हि अपादानाधिकरणादि पुब्बसञ्ञा विधानाभावे, विधाने हि माणवका मग्गं पुच्छति, रुक्खा फलान्यवचिनात्यादि यथारहं भवति, गुणासत्तन्ति गुणेन सत्तं सम्बन्धी, गुणसद्देनेत्थ पधानसाधनं धम्मादिकं वत्तुमिच्छितं पधानसाधनञ्हि किरियायोपकारकमुपकारियं पधानभूतं किरियमपेक्खिय गुणो भवति, चो-नुत्तसमुच्चये, पधानन्तु धम्मादिनो पवत्तिया तदत्थत्ता, उपयुज्जमानञ्च तं पयोपभुतिचेति विसेसनसमासं कत्वा उपयुज्जमानपयोप्पभुतिनो निमित्तन्ति छट्ठीसमासो, पभुति सद्देन गवादिनो गहणं, आदिसद्देन गोमन्तादिनो, दुतियेनादि सद्देन अधिकरणादिनो, चतुत्थेन विनयादिनो, विधानन्ति दुतिया विधानं, दुतियाविधानमभिमतन्ति योजनीयं. पाणिनियेहि ‘‘तथा युत्तञ्चानिच्छितं’’ (१-४-५०) इच्चनेन कम्मसञ्ञं विधाय ‘‘कम्मे दुतिया’’ (२-३-२) त्यनेनेव दुतिया विधीयते, तन्दस्सेतुमाह-‘येने’च्चादि, ‘‘तथा युत्तञ्चानिच्छित’’न्तीमस्स अत्थो येनेवेच्चादिपञ्चिकापाठानुसारेन वेदितब्बो, युज्जतेति किरियाभिसम्बज्झते, युत्तन्ति किरियाभिसम्बन्धं, अत्र तु–
यद्यबुद्ध्याहिलङ्घादि, तदाह्यादिमनिच्छितं;
यदा लज्जाभयादीहि, तदेच्छि ततमं मतं.
‘‘तथा युत्तञ्चानिच्छित’’न्ति सुत्तेनस्स परियुदासवुत्तितो इच्छिता अञ्ञमनिच्छितमनभिमतमितरञ्च, ततोयेव‘गामं गच्छन्तो रुक्खमूलमुपसप्पती’त्यत्र नेविच्छितनानिच्छितस्सपि रुक्खमूलस्स कम्म सञ्ञा सिद्धाति तत्थ ‘‘कम्मे दुतिया’’ति दुतिया विधीयते, तन्दस्सेति’नेविच्छितनानिच्छितस्मा’इच्चादि, रुक्खमूलं नेविच्छितं पुब्बमनभिमतत्ता, नाप्यनिच्छितं अप्पटिकूलत्ता, गामगमेन ह्यस्स तप्परता, रुक्खमूलोपसप्पनन्तु पसङ्गागतन्ति रुक्खमूलानम्पि किरियाभिसम्बन्धो अत्थेव, अत्रापि-
नेविच्छितानिच्छितन्तु, मबुद्धियुपसप्पने;
मूलं विस्समनत्थन्तु, तमिच्छिततमं सिया.
ब्रूसासिनञ्चाति चसद्दोपसङ्गहिते दस्सेतुमाह-‘एव’मिच्चादि, एत्थ गामदेवदत्तगग्गानमकथितसञ्ञा, अजादयो त्विच्छिततमा, आदिसद्देन ‘पत्थेति गावुं पुरिसं द्विजो’त्यादयो सङ्गहिता, नयतिनी=पापुणने, वहति वह=पापुणने, हरति हर=हरणे, जयतिजि=जये, सब्बत्थलेच एत्ते अयादेसे च रूपं, दण्ड=दण्डने चुरादित्ता णिम्हि रूपं, अथ ‘‘अधिसीट्ठासानं कम्मं’’त्यादिना (१-४-४६) तेन तेन कम्मसञ्ञं विधाय ‘पठविं अधिसेस्सती’ति आदो (तत्थ) तत्थ ‘‘कम्मे दुतिया’’ति (२-३-२) दुतिया विधीयते तेहि तेहि सत्थ कारेहि, सब्बत्थेवेत्थ लोकस्स कम्मवचनिच्छाति कमेनेतंञ्ञसञ्ञापुब्बकं कम्ममुपदस्सेन्तो आह-‘अधिपुब्ब’इच्चादि, याय वत्तिच्छाय दुतिया सिया ताय वत्तिच्छाय कम्मता कथंहिनामाति सम्बन्धो, नेव उपलब्भन्तीति कदाचिकस्सचि सियाति सम्बन्धो, पयतितब्बन्ति सुत्तन्तरमारब्भनीयं, तत्थेवं किं भवतो मनसि दोसधिजम्भनेनाति अत्थो, धम्मेति एत्थापि एवं सद्दं योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो, यथा आधारे कम्मवचनिच्छा, तथेहापि आधारवचनिच्छाति अत्थो, तेनेवाह-‘धम्मेति आधारवचनिच्छा’ति, धम्मे अभिनिविसतेति सम्बन्धो, एवंसद्दसमानत्थत्ता तथा सद्दस्स तदत्थानुसारेनेव विञ्ञायतीति तथासद्दस्स अत्थो विसुं न वुत्तो, पानञ्च आचारोच पानाचारं, तंपानाचारमस्स आधारस्स तस्मिं तप्पानाचारे, पानत्थाचारत्थधातुसम्बन्धी यो नद्यादि को आधारो सो पानाचारवायेवाति आह- ‘पानत्थाचारत्थानं धातूनमाधारे’ति, केसञ्चीति अनियमेन केसञ्चि सद्दसत्थकारानं, एत्थाति एतस्मिं आधारवचनिच्छापक्खे, पतिपरीहि भागेचेत्यवसिद्धाति इमिना पतिसद्दस्स धातुना अयुत्ततं दस्सेति… यदि युज्जेय्य छट्ठियाभावा, तेनाह-‘यदात्वि’च्चादि, वुत्तियं तेनाति तसद्देन, अपिसद्दोपसङ्गहितं ततियम्पि गहेत्वा वाचाति बहुवचननिद्देसो.