१६. कत्तु
किं लक्खणो-यं कत्ताइच्चाह-‘कत्तरि’च्चादि, गच्छति देवदत्तोच्चादो कत्तरि पतिट्ठितं, पचत्योदनं देवदत्तोच्चादो कम्मे पतिट्ठितं किरियं करोतीति सम्बन्धो, करोतीति च इमिना अन्वत्थ ब्यपदेसोव सिद्धो-यं कत्तु वोहारोति ञापेति, केनचि पयुज्जमानोपि सके कम्मे सयमेव पधानत्तमनुभवतीति‘पयुत्तो वा पधानभावेना’ति वुत्तं होति चेत्थ-
पधानताय यो कत्तु, कम्मट्ठं कुरुते क्रियं;
सा कत्ता नामप्पयुत्तो, पयुत्तो वात्ययं द्विधाति.
तत्थ पुरिसेन कतन्ति अप्पयुत्तो, पुरिसेन करोति देवदत्तोति पयुत्तो, ननु किरिया-यमब्यवधानेन करणाधिकरणे हेव साध्यते कत्तारा तु दूरट्ठेन, तथासति कथमनेकसाधनसाधनीयं किरियं कत्ताव करोति मुख्यभावेनापरेत्वमुख्यभावेनाति वुच्चते-
कत्तुतोञ्ञेसमुब्भूत्या, विवित्तालोचनादिना [वविवेकेच दस्सनाति वाक्यपदीये, पविवेकेच कारकन्थरामभावेदिस्सभे कत्तरिक्रिया अत्थि भवति विज्जतिच्चादो तितटीका, ततियपाथानंपात १००, नंपात २४३];
दूरादप्युपकारित्ते, कत्तु वात्तप्पधानता.
अयमेत्थ अत्थो ‘‘कत्तुनो सकासा अञ्ञेसं करणादीनं उब्भूत्या सम्भवेनच, तथाहि पसिद्धकरणसभावोपि फरसु कत्तायत्तवुत्तितायाधिकरणम्भ वति‘फरसुम्हि ठपेत्वा छिन्दती’ति, विवित्तस्स करणादीहि पुथब्भूतस्स, कत्तुनो किरियाय आलोचनेन दस्सनेन च ‘देवदत्तो अत्थि भवति विज्जती’ति [वुथब्भूतस्सानेन आलोचनेन दस्सनेनच कत्तुनोदेवदत्तेनदेवदत्तं भवति विज्जतीति (पोत्थके)], आदिसद्देन करणादिनो (तदधीन) पवत्तिआदीनं गहणं, इमिना कारणेन दूरतो उपकारित्तेपि कत्तुयेव सप्पधानता सिया’’ति, पुनपि-
थाल्यादीनन्तु कत्तुत्तं, होतेवाचेतनानपि;
यतो सद्दस्स वुत्यत्थे, मिच्छात्यासेन-नादिना.
अयमेत्थ अत्थो ‘‘अचेतनानम्पि थालीअसिआदीनं कत्तुत्तम्भवति यथावण्णितसप्पधानत्तनिमित्ताभावेपि, कस्माति चे यतो कारणा अत्थे अत्तनो अभिधेय्येसद्दस्स वुत्ति पटिपत्ति अनादिना मिच्छाभ्यासेनभवति तस्मा थाल्यादीनन्तिआदि पकतं, किं वुत्तं होति ‘‘अञ्ञथा सद्दत्थो, अञ्ञथा सभावत्थो, न हि सद्दो बाह्ये वत्थुम्हि ब्यापारमापज्जति, तथाहि–
अञ्ञथे वाग्गि संसग्गा, दाहं दड्ढोति मञ्ञति;
अञ्ञथा दाहसद्देन, दाहत्थो सम्पतीयते.
बाह्यपदत्थस्स सभावो विय हुत्वा मिच्छाभ्यासेन अनादिना पन पवत्तेन बाह्ये वत्थूनि अविज्जमानेन करणभूतेन थाल्यादीनं कत्तुत्तं होती’’ति. अथ च पन–
वत्तिच्छादो पवत्तेहि, सप्पधानत्त हेतुहि;
कत्तुधम्मेहि वुत्तेहि, कत्ता सद्दाव ञायते.
एकस्सामुख्यवत्थाहि, भेदेन परिकप्पने;
कम्मत्तं करणत्तञ्च, कत्तुत्तं चोपजायते.
वुत्तेहीति ‘कत्तुतोञ्ञेसमुब्भूत्या’च्चादिना, सद्दावाति सद्दे तेधम्मा होन्तु वा मा वा कत्तुसम्बन्धियथावुत्तधम्मवचनिच्छाय सद्दतोव कत्ता पतीयते, नियमेन न वत्थुतोति अत्थो, अमुख्या वत्थाहीति बुद्धिया तदाकारताय परिणामावत्थाहि, हन्त्यत्त नावत्तानन्ति एकस्सेवात्तनो कम्मत्तादि जायते, अतोयेवाच्चन्तमसन्तोपि अङ्कुरो जननकिरियाय कत्ता भवति ‘अङ्कुरो जायते’ति, वुत्तं हि–
पुरासञ्जनितो [पुरासञ्जातितो] भावा, बुद्धयवत्थानि बन्धनो;
अवसिट्ठो सताञ्ञेन, कत्ता भवति जातियाइति.
सता अञ्ञेन देवदत्तादिना.
किन्तं करणं नामाति आह-‘यो पना’तिआदि, योति यो पदत्थो, इमिना इदं दीपेति ‘‘करणब्यपदेसाय सुत्तन्तराभावेपि करोत्यनेनेति करणन्त्यन्वत्थतो पसिद्धो-यं करणवोहारो’’ति, अत्रेदं पटिभानं–
यं वत्तुमिच्छितं कत्तु, क्रियायच्चन्तसाधनं;
करणन्तं द्विधा होति, बाह्यब्भन्तरभेदतोति.
तत्थ यंवत्तुमिच्छितंत्यादिना इदं दस्सेति-‘‘न वत्थुतो किञ्चि करणं नाम अत्थि, वचनिच्छावसेन पन पसिद्धकरणानम्पि फरसुआदीनं ‘फरसु छिन्दति, फरसुम्हि छिन्दती’ति कत्तुअधिकरणत्तस्सपि, पसिद्धाधिकरणानम्पि तदनुत्तादिविसेससम्भवे थाल्या पचती’ति करणत्तस्सपि दस्सनतो वचनिच्छातोयेव करणं कारकं विञ्ञेय्य’’न्ति, तञ्च दुविधन्ति आह-‘द्विधा होती’तिआदि, तत्थ असिना छिन्दतीति बाह्यं, चक्खुना पस्सतीत्यब्भन्तरं. किरियानिमित्तत्ता कारकन्ति इमिना कारकसद्दस्स निमित्तपरियायत्तमाह. पकति याभिरूपोच्चादो किरियायाविज्जमानत्ता सम्बन्धमत्तं विञ्ञायतीति सम्बन्धलक्खणा छट्ठी सिया, समेन धावतीत्यादो तु किरियाय विज्जमानत्तेपि कम्मत्तं वत्तुमिच्छितन्ति दुतिया सिया, समं धावति विसमं धावतीत्यत्थो, तथा द्विदोणेनाति द्वेदोणे किणातीत्यत्थो, पञ्चकेनाति पञ्च परिमाणस्स पञ्चको पञ्चकं वग्गं कत्वा पसवो किणाति पञ्चपञ्च कत्वा किणातीत्यत्थोति वात्तिककारेन ‘ततिया विधानायोपसङ्ख्यानं’कतं, तं दस्सेतुमाह- ‘पकतिआदीही’तिआदि, यत्थेसंकरणभावोति यस्सं किरियायमे सम्पकत्यादीनं करणत्तं, तं किरियं कथयतीति सम्बन्धो, सब्बस्सेव पदत्थस्स सत्ताब्यभिचारतो आह-‘भू’इच्चादि, पकतियाभिरूपोति सभावेनायमभिरूपो भवति, न तु वत्थालङ्कारादिनेत्यत्थो, करोतिस्स गम्ममानत्ते पन पकतियाभिरूपो कतोतिआदि, तदा कत्तरियेव ततिया, यं यस्मा अञ्ञगोत्तो गोतमो न होति अतोच गोतमो भवतीति सम्बन्धो, ननुच द्विदोण पञ्चका कयम्पटिच्च कम्मभूता होन्ति द्विदोणादिना केयत्ता ततो किमुच्चते‘कयम्पटिच्च द्विदोणपञ्चका करणानि भवन्ती’त्या सङ्कीयाह-‘तथाहि’च्चादि, इदं वुत्तं होति-‘‘द्विदोणादिसद्देन हि न गय्हुपगं वत्थुमुच्चति, तेहि पन द्विदोणाद्यत्थं मूलं तादत्थिया भिहितन्ति न वुत्तदोसावसरो’’ति.