१. द्वेद्वे
अवयवसम्बन्धेति स्याद्यवयवीसमुदायेन द्वेद्वेति वुत्तानमवयवानं सम्बन्धे, अतेत्थ वुत्यनुकूलाय पञ्चिकाय वा भवितब्बं, पञ्चिकानु कूलाय वुत्तिया वा, न चेत्थ द्विन्नमञ्ञोञ्ञानुकूलता दिस्सति, तथाहि वुत्तियं-‘एकानेकत्थेसु वत्तमानतो नामस्मा’ति एत्तकमेव पकतिविसेसनवसेन वुत्तं, पञ्चिकायन्तु तब्बिसेसन वसेन च पच्चयत्थविसेसनवसेन च अत्थो दस्सितो, तदेव मुभिन्नन्नाञ्ञमञ्ञानुकूलता दिस्सति, ततो एत्थ यथा द्विन्नमञ्ञोञ्ञानुकूलता सम्पज्जति, तथा ब्याचिक्खिस्साम ‘‘यदि पनेत्थ वुत्यानुकूला पञ्चिका भवेय्य पच्चयत्थपक्खो जहितब्बो सियाति ‘ते…पे… एकानेकत्थेसु’ति च, तेन…पे… योजनिय’न्ति च एतेसं जहितब्बताय बहुपाठविलोपो आपज्जति, यदि पन पञ्चिकानुकूला वुत्ति भवेय्य वुत्तियं किञ्चिमत्तं पक्खिपितब्ब मत्तमेव सियाति बहुविलोपापत्ति (न) होतीति एतेसं द्वेद्वे होन्ति एकाने कत्थेसु वत्तमानतो नामस्मा’ति वुत्तिया भवितब्ब’’न्ति, एवञ्हि सति सत्थन्तरेनापि सह घटते, सुत्ते ‘द्वेद्वेकानेकेसु नामस्मा’ति वुत्तत्ता ‘एकानेकेसू’ति इदं पच्चयविसेसनं वा युज्जति
पकतिविसेसनवसेन वा यदेतं पच्चयविसेसनं, तदा सामत्थिया एकानेकेसूति पकतिविसेसनम्पि लब्भति, तत्थ सामत्थियमत्थ बलं, तथाह्येकादीसु भवन्ता पकतिवाच्चानमेवेकत्तादिअब्यति रित्तअत्थमत्तादीरूपानं जोतका स्यादयो कथमेकत्तादीसु वत्तमानतो नामस्मा अञ्ञतो सियुन्ति यथावुत्तनामविसेसाक्खेपो, तथा इत्थिणादिप्पच्चयादीनम्पि पन पकतिविसेसानुपादानेपि यतो धात्वादि वाच्चोत्थो नत्थि, सामत्थिया ततो, धातुत्याद्यन्तेहि [त्याद्यन्त वाच्चेहि (पोत्थके)] न होन्ते वित्तिपच्चया, तथा णादिपच्चयापि… विभत्यन्ता विधानतो, यदेतम्पकतिविसेसनं तदापि सामत्थियेनेव एकत्तादीसु वत्तमानतो नामस्मा तज्जोतनाय भवन्ता स्यादयो कथमञ्ञत्थ होन्ति असम्भवाति एकानेकेसु द्वेद्वेति लब्भति, अथवा सरूपेन अवुत्तम्पि सामत्थियेनेकानेकत्थेसूति गम्ममानं वुत्तमेव होतीति कत्वा‘तेचा’तिआदिकं वुत्तन्ति गहेतब्बं, एकानेकेसु वत्तमानतो नामस्माति किमत्थं असत्वभूताय किरियायेकत्तादिसम्बन्धाभावा क्रियत्थाच त्यादीहि येवेकत्तादीनं वुत्तत्ता त्याद्यन्तेहि च न भवेय्युन्ति पयोजनन्तरमाह-‘यम्पना’तिआदि, पञ्चकनामत्थस्साधिप्पेतभावो चेत्थ पक्खस्सेतस्सेव युत्तत्ता. तथाहि सङ्ख्याकम्मादयो नाम वाच्चस्स दब्बस्स धम्मो सकत्थो-पसज्जनो च सद्दो दब्बेयेव वत्तते… दब्बेयेवान्यनयादिवोहारा, तत्थ दब्बवाचिना सद्देन दब्बधम्मानमब्भन्तरीकरणन्ति नायुत्तमेतं नामेन पञ्चन्नमभिधानं, विभत्तियो पन जोतिका, इत्थिपच्चया च इत्थिलिङ्गस्स, तथा चाम्हेहि वुत्तं सम्बन्धचिन्तायं–
सद्दो सकत्थं वत्वान, पदत्थं दब्बसञ्ञितं;
समवेतं वदे लिङ्गं, सङ्ख्यं कम्मादिकम्मि चेति.
एकानेकेसु स्यादीनं यथाक्कमं दस्सेतुं ‘तेना’तिआदि वुत्तं, तेनाति येन पञ्चको नामत्थो अधिप्पेतो एकादीसु च अत्थेसु जो-तनीयेसु स्यादयो विधियिस्सन्ति तेन, सब्बत्थाति ‘अंयो’आदीसु सब्बत्थ, सभावतोत्यादिकस्सायमधिप्पायो ‘‘यद्यपि स्यादयो एकानेकेसु होन्ति तथापि एकादयो सङ्ख्याय परिच्छिन्ने अत्थे वत्तन्ति न सङ्ख्यामत्ते, सङ्ख्याय सम्भवाभावा सङ्ख्येये भवतीति न सङ्ख्यापि स्यादीनमत्थो’’ति (न) केवलं सकत्थ दब्बादियेव स्यादीनमत्थो न भवति, अपि तु सङ्ख्यापीत्यपिसद्दत्थो, अनेन सङ्ख्या विभत्यत्थो चतुक्को नामत्थोत्ययम्पक्खो निराकतो पञ्चको नामत्थोति दस्सने सङ्ख्याकम्मादीनं विभत्तियो जोतिका होन्ति, तिको नामत्थोति दस्सने तु सङ्ख्याकम्मादयो विभत्तिवाच्चा होन्ति, इदानि अधिप्पेतपञ्चकनामत्थे सकत्थादिकं सरूपतो दस्सेतुं ‘तत्था’तिआदिमाह, तत्थ सकत्थो विसेसनन्ति सरूपादि यं किञ्चि विसेसनत्तेन वत्तुमिच्छितं तं सकत्थो नामति अत्थो, तं दस्सेति ‘सरूपजातिगुणदब्बानि’ति.
बलेन यस्सा भिन्नेसु, पवत्तन्ते गगादीसु;
सा जात्यभिन्नधीसद्दा, सुत्तं पुप्फेस्विवान्वीतं.
दब्बाधारो ततो भिन्नो, निमित्तं तप्पतीतिया;
भावाभावसभावो यो, सो गुणो निग्गुणो मतो.
सरूपं सद्दरूपंव, जातिया यं विसेसनं;
विसेसीयति यंकिञ्चि, दब्बं तं समुदीरितं.
इदानि सरूपादिनो विसेसनस्स सकत्थभावं जात्यादिविसेसस्स दब्बभावञ्च दस्सेतुं ‘तत्था’तिआदिमाह, सरूपे वत्तते सद्दोति वियभेदोपचारेनाह-‘सद्दस्स सरूपेना’ति, एत्थ पन गोति जातिमत्तवाचिनि गोसद्दे पयुत्ते गोसद्दो जातिमत्तमाहेति सो जातिं विसेसेति नाम. यट्ठिआदिसद्देहि यट्ठिआदिसहचरिता उपचारतो गहिताति यट्ठिआदिदब्बेहि यट्ठिआदिसहचरिता पुरिसा विसेसीयन्तीति आह-‘दब्बम्पि दब्बन्तरस्स विसेसनभूतम्भवती’ति, यट्ठियोपवेसयाति यट्ठिसद्दवचनीय यट्ठिदब्बविसिट्ठे पुरिसे पवेसयाति अत्थो, कुन्तेपवेसयाति एत्थापि एसेवनयो, यथावुत्तचतुब्बिधसकत्थतो परोपि अत्थि सकत्थोति आह-‘कत्थची’तिआदि, सम्बन्धनिमित्तोति सम्बन्धो निमित्तं कारणं पच्चयप्पवत्तिया अस्स पच्चयस्स सोति समासो, एत्थ हि दण्डो अस्स अत्थीति अस्साति सामिनो पुरिसस्स संसङ्खातदण्डादिदब्बेन सहयो सस्सामिसम्बन्धो, सोपि पच्चयस्स निमित्तं, तथा च वक्खति-‘दण्डपुरिससम्बन्धा दण्डीति पच्चयो’ति, (किरि)या पदत्थस्सापि विसेसनत्तेन सकत्थभावो जातिपदत्थादीनं वुत्त ठानेयेव वत्तब्बोति पाचकोति एत्थ किरियाकारकसम्बन्धसङ्खातं पराभिमतं सकत्थम्पि परोपदेसेनोपदिसितुकामो इध सम्बन्धसकत्थस्स वुत्तट्ठानेयेव किरियासकत्थं दस्सेतुं ‘कत्थचि किरियापी’तिआदिमाह. नामसभावेन विञ्ञायमानं पञ्चमं नामसङ्खातमत्थं दब्बपदत्थेन सङ्गहेत्वा जातिगुणकिरियादब्बानीति हि चतुब्बिधो नामत्थो, नामम्पि अन्वत्थरुळ्हिवसेन दुविधं पुमित्थिनपुंसक लिङ्गवसेन तिविधम्पि चतुब्बिधं होति… यथावुत्ते चतुब्बिधे अत्थे नमति, ते वा अत्तनि नामेतीति इमिना कारणेन. सामञ्ञगुण किरियायदिच्छावसेनाञ्ञथापि चतुब्बिधत्तं नामस्स वदन्ति, तत्थापि यदिच्छानामस्स दब्बनामेनेव सङ्गहो वेदितब्बो, इत्थत्तं एसाति पसिद्धिमा अत्थो, यम्पनातिआदिना वुत्तमेवत्थं साधेति ‘तत्थे’च्चादिना, अभिधायकत्तेन जोतकत्तेन, इकारन्ततोति मुनिसद्दतो, अञ्ञथाति इकारन्ततो न भवति चे, अतोति आदेस भवनतो फलं दस्सितं न सियाति सम्बन्धो, वुत्तियं ‘एवं कुमारी कुमारियो’तिआदीसु एवन्ति यथा पुल्लिङ्गे इकारन्ततो स्यादीनमुदाहरणमनादेसत्थं वुत्तं एवमित्थियम्पि अनाकारन्ततोति दस्सेति, उपलक्खणं चेतमिनी-नी-ऊ-ति-पच्चयन्तादीनं, असति…पे… वचनेति इमिना पाणिनियानं विभत्तिसञ्ञाविधायकस्स सुत्तन्तरस्स अत्थिभावं दस्सेति, ‘‘विभत्तिच’’ (१-४-१०४) इति हि तेसं सुत्तं, तस्सत्थो ‘स्यादीनं त्यादीनञ्च विभत्तिसञ्ञा होती’ति, भवन्तीति अन्वत्थवसेन विभत्तिसद्दवचनीयानि भवन्ति, सो (येवत्थो) विभत्तिच्चनेन विभजीयतीति विभत्ति, कम्मे क्तिप्पच्चयन्तोयं विभत्ति सद्दोति दस्सेति, कथम्पनेतेसु स्यादीसु विभजीयतिच्चस्स वाक्यत्थास्सानुगमो येनेवं वुच्चतिच्चासङ्किय येन यथा च विभजीयति तमुपदस्सेन्तो आह-‘तथा हि’च्चादि.