४६. छ

द्वादयो अट्ठारसन्ता बहुवचनन्ताति ‘छकी’ति वत्तब्बे ‘छा’ति एकवचनं न युज्जतीति चोदेति ‘ननुचा’तिआदिना, परिहरति नच्चादिना, नेति ‘छळो’ति अयुत्तो-यं निद्देसो न होतीति अत्थो, छसद्दस्स अनुकरणत्ता छसद्दानुकरणत्ता, हेट्ठा वुत्तसाधुसद्दरूपा साधुसद्दरूपमनुकरणं विभजति ‘अनुकरणञ्च दुविध’मिच्चादिना, परिच्चत्तो जहितो अत्थो विधिनिसेधरूपो यस्स तं परिच्चत्तत्तं, एत्थ पन छसद्देन छसङ्ख्याविसेसो परिच्चत्तो, अभिधायतो होतीति इमिना छसद्दस्स अनुकारियेनात्थेनात्थवन्तत्थमाह, एकवचनन्तस्स निद्देसो कतो… छसद्दवचनीयस्स छस्स एकत्ता, अनुकारियस्साति एकादिनो सङ्ख्या सद्दस्स तदञ्ञस्स वा यदनुकारियमेकादिकं तदञ्ञं वा सद्दरूपं तस्स. सङ्ख्यादिविसेसन्ति एकत्तादिसङ्ख्याविसेसं तदञ्ञं वा, ‘‘योम्हि द्विन्नं दुवे द्वे’’ति (२-२१९) सुत्ते द्विसद्दो-नुकारियं द्विसद्दरूपं तब्बचनीयञ्च द्विसङ्ख्याविसेसम्परामसतीति तब्बाचकं द्विन्नन्ति बहुवचनं, अथ ‘ळञि’ति कस्मा न वुत्तं एवञ्हि सति ञानबन्धत्ताळकारो आद्यवयवो भवितुमरहतीति चोदनम्मनसि निधाय ‘छसद्दा’तिआदिमाह, अन्तापवादेन विधीयमानो ळकारो छ सद्दा परस्सादिस्स आगमत्ता…पे… होतीति सम्बन्धो, अन्तापवादेनाति इमिना ‘सरस्सा’ति छट्ठीनिद्देसतो ‘‘छळीयन्तस्सा’’ती-मस्स विसयभावं दीपेति, परस्साति इमिना ‘छा’ति पञ्चमीनिद्देसतो ‘‘पञ्चमियं परस्सा’’तीमस्स विसयभावं, आदिस्साति इमिना ळस्सेकवण्णत्ता अन्तापवादेन ‘‘आदिस्सा’’ति सुत्ते न आद्यन्तो वियेकोपि सरोति सरस्सादिस्स पत्तिं दस्सेति, अयमेत्थाधिप्पायो ‘छा’ति पञ्चमीनिद्देसा ‘‘पञ्चमियं परस्सा’’ति (१-१५) परस्स सम्पत्तं कारियं एकवण्णत्ता ‘‘छट्ठियन्तस्सा’’ति (१-१७) अन्तस्स सम्पत्तं ‘‘आदिस्सा’’ति (१-१६) आदिवण्णस्स पप्पोती’’ति. आदिभूतोव होतीति असतिपि ञकारे आगमग्गहणानुवत्तिया आगमिनं सरं अविनासेन्तो तस्स आद्यवयवभूतोव होतीति अत्थो, लकारं करोन्ति ‘‘यवमदनतरलाचागमा’’ति सुत्तेन, तन्ति लकारकरणं उभिन्नमविसेसवचनञ्च अयुत्ततं दस्सेति ‘तेसम्पि’च्चादिना, तेसम्पीति कच्चायनानम्पि, अक्खरसञ्ञायन्ति ‘‘अक्खरापादयो एकचत्तालीस’’न्ति विधीयमानअक्खर सञ्ञायं. अविसेसे लळानं नानत्ताभावे, पाकटो वाति इमिना सुतिलिपिभेदस्स पच्चक्खसिद्धतन्दस्सेति, तत्थ हि सोतविञ्ञाणवीथिया लळानं विसुंविसुं गहणं सुति, तंतं देसवासीनं लेखा व वत्थानं लिपि, तेसं भेदो सोतचक्खुविञ्ञाणगय्हत्ता पच्चक्खसिद्धो, छळभिञ्ञाति विकप्पेन ळकारागमपक्खे रूपं.