सरलोपादि वण्णना

२६. सरो

आधारविसेसापस्सयनन्ति ओपसिलेसिकाधारविसेसस्स निस्सयनं, ओपसिलेसिकाधारं विना आधारन्तरे गहिते सति वचनन्तरं सुत्तन्तरं विना ब्यवहितनिवत्ति कातुं न च सक्काति सम्बन्धो, केचीति बुद्धप्पियाचरियादयो दस्सेति, ते हि यदि वण्णेन कालेन वा ब्यवधानेपि सन्धि भवेय्य तदा सरेति निमित्तस्सो पादानं निरत्थकं भवेय्याति सरेति निमित्तोपादानसामत्थियेनानेन वण्णादिब्यवधाने नो सन्धीति मञ्ञमाना ‘निमित्तो’च्चादिकं वाक्यमाहु, तदयुत्तन्ति तेहि’निमित्तो’च्चादिना यं वुत्तं, तं अयुत्तन्ति अत्थो, अयुत्तत्ते कारणं ब्यभिचारसब्भावेन सामत्थियाभावोयेवाति ब्यभिचारन्दस्सेत्वा सामत्थियाभावन्दस्सेतुमाह-‘अवसाने,च्चादि, कारियाभावेपीति एत्थ न केवलं ‘इदमेव सच्चं, सुमना भवन्तु अथोपि’त्यादो वण्णकालब्यवधानेयेव, अथ खो ‘एते न सच्चेन सुवत्थि होतू’त्यादो अवसाने ‘पमादो मच्चुनो पदं’ त्यादो अन्त बिन्दु सङ्खातनिमित्तन्तरे वा कारियाभावेपि निमित्तो पादानस्स सात्थकतोति अपिसद्दस्सत्थो, सात्थकतोति भावप्पच्चयलोपेन भावप्पधानवसेन वा वुत्तं, सात्थकत्ततोति वुत्तं होति, अञ्ञथा निमित्तोपादानमेव सात्थकं नामाति ‘निमित्तो पादानस्स सात्थकतो’ति न युज्जति, अयमेत्थाधिप्पायो ‘अवसाने निमिन्तरे वा कारियाभावेन ब्यभिचारसब्भावा अञ्ञथानुपपत्तिलक्खणं सामत्थियं नत्थि, निमित्तन्तुब्यवधानेपि चत्थि, यथा’दारुनिमित्तं वनोपसङ्कमन’न्ति तस्मा वण्णकालब्यवधानेपि सरेति निमित्ते सति लोपकारियं पप्पोते वा’ति. लुप्पतीति ‘तत्रिमे’च्चादिना कथनकाले न दिस्सतीति अत्थो, अदस्सनमत्तमेव हि लोपो, अञ्ञथा ‘तत्रा’दिसद्दरूपाभावप्पत्तिया अत्थप्पतीति कारित्तमेसं न सियाति, पठमाय निद्दिट्ठो… वुत्तत्ता कम्मस्स, सरस्साति वदेय्य… भावे खादिप्पच्चयेन अवुत्तकम्मत्ता, इहाति इमिना सत्थन्तरे भावसाधनवसेन गहणं विभावेति, गन्थ लाघवो… सरस्स लोपोति वा लोपं पप्पोतीति वा अवत्तब्बत्ता, सरोति पठमाय निद्दिट्ठत्ता सरो लोपो नाम होतीति सङ्कापि सियाति आह-‘न चे’च्चादि, इहाति इमस्मिं सुत्ते, होन्तिच्चादोपि पुब्बसरलोपे हन्तिच्चादिकम्पि सियात्यासङ्कियाह-‘सोचे’च्चादि, उस्सग्गतो आगतो सम्भूतो तस्स वा अयंति ओस्सग्गिको पुब्बलोपो, तस्स भावो ओस्सग्गिकत्तं, ओस्सग्गिकत्ता पुब्बलोपस्स कारियन्तरेहि परलोपादीहि अपवादविधीहि आबाधितो एव, सो च पुब्बलोपो होतीति सम्बन्धो, ‘‘परो क्वची’’ति (९१-२७) क्वचिग्गहणेन पुब्बपरलोपानं तुल्यबलत्ताभावा यथा गमप्पत्तितो परलोपस्सापवादरूपत्तं, अज्झासितेति पविट्ठे, न होति… परलोपापवादेन बाधितत्ता, तेहीति परलोपादीहि, सब्बथा मुत्तविसयो सद्धिन्द्रियन्ति, विकप्पेन मुत्तविसयो लते वाति.

२७. परो

इतिसद्दो इदमत्थे, क्वचि लोपनीयो होतीति इदं वचनं दीपेतीति सम्बन्धो, किन्ति आह-‘पयोगानुसारित’न्ति, कस्साति आह-‘कारियस्स परलोपस्सा’ति, केन हेतुनाति आह ‘क्वचिग्गहणेना’ति, कत्थाति आह-‘इह इमस्मिं सुत्ते’ति, तेनाति तेन पयोगानुसारितादीपनेन, यथापयोगन्ति आगमपयोगानतिक्कमेन, निच्चं पक्खेवा परलोपो सियाति होन्तिच्चादो निच्चं, लतावातिआदीसु पक्खे वा परलोपो भवेय्य, एवं मञ्ञते ‘‘कस्मिन्ति अत्थे क्वाति निप्फन्नेनानियमवुत्तिना अनियमत्थस्सेव विसेसकतो वचने सब्बत्थेवानियतत्थवुत्तित्ता क्वचिसद्दो-यं यथागमं निच्चमनिच्चमसन्तञ्च विधिं दीपेति, तत्थ होन्तिच्चादिको निच्च पक्खो परलोपस्सेव विसयो, लतावातिआदिको अनिच्चपक्खो उभयसाधारणत्ता पुब्बलोपस्सापि विसयोति इमिना निच्चं पक्खे वा परलोपो होति, असन्तपक्खो पन सद्धिन्द्रियन्तिआदिको पुब्बलोपस्सेव विसयो सब्बथानेन परिच्चत्तत्ता’’ति, तीसुपि चेतेसु पन पक्खेसु निच्चानिच्चपक्खेसु येवस्सापवादरूपता… पुब्बलोपस्स सब्बथा होन्तिच्चादो निवारकत्ता वा विधायकत्ता वा परलोपस्स, न त्वसन्तपक्खे… पुब्बलोपस्सेव सब्बथानेन दिन्ना वसरत्ता, लोकग्गोतिआदि तु क्वचिसद्दस्स पयोगानुसारिता दीपकत्ता निच्चे असन्तेवापि विधिम्हि दीपिते परलोपेन वा निप्फज्जतीति नेट्ठब्याघातो, एवं ताव क्वचिग्गहणे सब्बथानिट्ठपरिहारेन इट्ठप्पसिद्धि सिया, तदभावेकथन्ति तदभावे विरोधमाह-‘अञ्ञते’च्चादि, परियायेन भवन्तीति क्वचिग्गहणाभावे ‘परो’ति सुत्तं सिया तथा सति सुत्तद्वयमेकविसयं तुल्यबलञ्च सिया, तत्थ विप्पटिसेधाभावा पमाणभूतानमाचरिय (वचना)नं निरत्थकता मा भवीति वारेन भवन्तीति अत्थो, इतीति इमिना परियायभवनकारणेन, पक्खेयेव सियाति लतावातिआदीसु पुब्बलोपे परियायप्पवत्ते परियायेन परलोपस्साप्पवत्तितो लतावाति पक्खेयेव परलोपो भवेय्य, होन्तिच्चादो निच्चं न सियाति सम्बन्धो, तञ्चाति तं परियायभवनञ्च, खो वाक्यालङ्कारे, पटिपदन्ति पदम्प दम्पति होति, नेकदेसपरिहारेनापि, तेनाह ‘न कत्थची’ति, इमिना इदं दीपेति ‘‘सब्बत्थ विकप्पप्पसत्तिया हन्ति, सद्धन्द्रियंत्यादिकं ‘‘न द्वेवा’’ति (१-२८) सुत्तेपि हन्तिच्चादिकञ्चानिट्ठरूपम्पि सम्पज्जती’’ति. नचेवमिट्ठन्ति एवमिदं यथावुत्तं विकप्पविधानं सद्दलक्खणञ्ञूहि नेवाभिमतन्ति अत्थो, तमेव साधेति ‘परलोपो हि’च्चादिना, अथा निच्चपक्खे वा परलोपे कते-नेन परिच्चत्तट्ठाने उस्सग्गप्पवत्तिया लताव लतेवाति रूपद्वयं सम्पज्जति तस्मा पयोगानुसारितादीपकेन क्वचिसद्देनेव होन्ति सद्धिन्द्रियं लताव लतेवाति पयोग सम्भवोपि, तथापि अनिच्चपक्खे लताइवाति ततियरूपप्पसिद्धिया परियायेन भवितब्बन्ति परिकप्पेति ‘ननु चेत्यादिना, अथ ‘‘परो क्वची’ति क्वचिग्गहणे सति अप(वादरूप)त्ता कथम्परियायप्पवत्तीति मनसि निधायानिच्चपक्खे परियायप्पवत्तिदीपनत्थं ‘‘न द्वेवा’’ति सुत्तितन्ति अपवादे रूपत्तयेपि परियायप्पवत्तियं दोसाभावमाह-‘नायं दोसो’च्चादि, तथाहिच्चादिना ‘‘न द्वेवा’’ति सुत्तेनेव परियायस्सापि दीपितत्तं साधेति, सा च एकत्थप्पवत्ति परियायं विना न सम्भवति… एकक्खणे पवत्यसब्भावाति अधिप्पायो, ननु च क्वचाभावे परियायप्पवत्तियं यथावुत्त दोसस्सेवाप्पसङ्गतो मा होतु परियायो, भिन्नविसये पन पुब्बपरलोपप्पवत्तिया ‘‘न द्वेवा’ति निसेधे लतेव लताव लताइवाति रूपत्तयं निप्फज्जतीति चोदनं मनसि निधायाह-‘नचे’च्चादि, तत्थ दोसमाह-‘तथा च सति’च्चादिना, कत्थचि देमिच्चादो निच्चं पुब्बलोपस्सेव, कत्थचि होन्तिच्चादो निच्चं परलोपस्सेव, विकप्पेन वा कत्थचि यथोदकं यथाउदकं त्यादो पुब्बलोपस्सेव कत्थचि इतिपि इच्चपिच्चादो परलोपस्सेव कत्थचि लतेव लताव लताइवाच्चादो परियायेनुभयलोपस्सेव दस्सनतोति सम्बन्धो, एत्थच इतिपीति ववत्थितविभासत्त दीपनेन क्वचिसद्देन परलोपे कते-ञ्ञत्र पुब्ब लोपे सम्पत्ते ‘‘न द्वेवा’’ति एत्थानुवत्तमान क्वचानुभावेन निच्चं निसेधे इच्चपिच्चेव भवति. सम्बज्झति तेसु तेसु सुत्तेसु. परिच्छेदोति कम्मत्थवसेन आधारवसेन वाति आह-‘परिच्छिज्जति’च्चादि.

२८. नद्वे

तत्थचाति चसद्देन भवितब्बं, तथा च सति अञ्ञोञ्ञानज्झासि तं यथोदकं यथाउदकंत्यादि इतिपि इच्चपिच्चादिच सङ्गहितं भवतीति, पुब्बलोपे परलोपे च परियायेन सम्पत्ते द्विन्नम्पि पक्खे अभावे सति कथमिदं युज्जतीति चोदेति‘यज्जेव’मिच्चादिना, यज्जेवन्ति हि अयं निपातसमुदायो अनिट्ठापादनारम्भ वत्तते, एवञ्चे गय्हतीति अत्थो, तदेति अत्थतो विञ्ञायति, निच्चं सन्धिकारियाभावे कारणमाह-‘उपसिलेसा भावतो’ति, तदेव समत्थेति ईदिसेसु हि’च्चादिना, वत्तुमिट्ठत्ताति इमिना सन्निकंसो वण्णान मद्धमत्तकालब्यवधाना पच्चासत्ति, सन्निकंसस्सेतस्स वचनिच्छायं सतियेव सन्धिकारियं होतीति दीपेति, उपसिलेसाभावो वाति उपसिलेसाभावो एव भवति, नाञ्ञथाति अधिप्पायो, तदभावेचाति तस्स उपसिलेसस्स अभावे च, सन्धिकारियाभावे कारणमाह-‘कालन्तरेन ब्यवधाना’ति, कालन्तरेनाति उभयत्थ ठितवण्णान मुच्चारणकालतो अञ्ञेन मज्झप्पतितकालेन, सन्धि होतेव… सन्निकंसवचनिच्छावसेन उपसिलेसभावतो, बुद्ध वीर अत्थुराजपुत्तं अजरामरोति छेदो, यदिपि सब्बम्पेतं यज्जेवंत्यादिना वुत्तं क्वचि सद्दप्पभावेनेव सिज्झति, तथापि पकारो-यम्पि सत्थे योजेतब्बो वाति दस्सेतुं वुत्तो.

२९. युव

ननु सुत्ते ‘लुत्ता’ति पञ्चमी निद्देसा ‘परेस’न्ति होतु, ‘यथाक्कमं’ति तु वचनाभावे कथं यथाक्कमन्तीदं वुत्तन्ति आह-‘समे’च्चाति, समा सङ्ख्या गणना येसु ते समसङ्ख्या-उद्देसिनो अनुदेसिनो च, उद्दिसनं पठमं निद्दिसनं उद्देसो, अनुदिसनं पच्छा कथनं अनुदेसो, उद्देसो अनुदेसो एसमत्थीति उद्देसिनो अनुदेसिनो, तेसं समसङ्ख्यानमुद्देसीनं अनुदेसीनञ्च, इवण्णुवण्णाहि उद्देसिनो द्वे, ए ओकारा अनुदेसिनो च द्वेति उद्देसीनमनुदेसीनञ्च ठान्यादेसानं समसङ्ख्या सिया, सतियञ्च तस्सं यथाक्कम मादसा विधीयन्ते, लोकतो सिद्धिमुपदस्सेति ‘तथाहि’च्चादिना. अव…पे… ए ओति परेसं मतं, विप्पटिपत्तीति विरुद्धा पटिपत्ति पटिजाननं, परे ‘‘सतिपि हेट्ठा वाग्गहणे‘क्वचासवण्णं लुत्ते’ति सुत्ते क्वचिग्गहणकरणतो अवण्णे एव लुत्ते असवण्णो विधि होति, ततो इध न होति दिट्ठुपादान’’न्ति वदन्ति, क्वचीति अधिकारो इध न होति महुस्सवो मातूपट्ठानन्ति, पतिसद्दो आधारत्थो, तेन समानाधिकरणो उरसद्दोपीति उरस्मिन्ति निच्च समासत्ता असकपदेन विग्गहे कते ‘‘असङ्ख्यं विभत्ति’’च्चादिना (३-२) सुत्तेन असङ्ख्यसमासोति दस्सेतुमाह-‘विभत्यत्थेसङ्ख्यसमासो’ति, एत्थ पन युवण्णानन्ति संसामि समीपसमूह विकारावयवादीसु ठान्यादेससम्बन्धे छट्ठी, तस्मा इवण्णुवण्णानं ठाने ए ओआदेसा होन्तीति अत्थो, ठानम्पन तिधा अपकंसो निवत्ति पसङ्गो चेति, तत्थ गुन्नं ठाने अस्सा सम्बन्धीयन्तु [बज्झन्तु (जिनिन्दबुद्धि)] ति अपकंसो ठानसद्दस्सत्थो, ‘‘सेम्हस्स ठाने कटुकमोसधं दातब्ब’’न्ति निवत्ति ‘‘दब्भानं ठाने सरेहि अत्थरितब्ब’’न्ति पसङ्गो, तेसु इध पठमदुतिया न युज्जन्ति… निच्चत्ता सद्दत्थसम्बन्धस्स अपनयनविनासा न युज्जन्तीति, ततियो तु (युज्जति)… सुत्ते अत्थाभिधानाय इवण्णुवण्णानं पवत्तिप्पसङ्गे तदत्थाभिधानायेव एओआदेसा भवन्तीति.

३०. यवा

‘‘सत्तमियं पुब्बस्से’’ति (१-१४) पुब्बस्स कारियविधानतो सत्तमी निद्दिट्ठस्स परता विञ्ञायतीति वुत्तियं ‘परे’ति वुत्तं, एवमुपरिपि, परेहि इच्चस्स अज्झिणमुत्तो’ति साधेतुं ‘‘सब्बोचन्ति’’ ‘‘अज्झो अधी’’ति च सुत्तितं, तेसमिध पच्चक्खातभावदस्सनत्थमाह-‘इद’मिच्चादि, अब्भक्खानन्ति [अब्भुग्गभो] इमिनाव सिद्धन्ति ‘‘अब्भो अभी’’ति च न वत्तब्बं, इति+अस्स इति ठिते परलोपोति दस्सनत्थं ‘इति अस्स परलोपो’ति आह, अन्वगमातिआदीसु निच्चं.

३१. एओ

पुत्ता मे+अत्थि, असन्तो+एत्थाति पदच्छेदो.

३२. गोस्स

अन्तादेसत्थोति ‘‘छट्ठियन्तस्सा’’ति (१-१७) बाधकस्स ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्सा’’ति (१-१९) बाधकेन ‘‘वानुबन्धो’’ति (१-१८) सुत्तेन अन्तादेसत्थो, तेनेव वुत्तं-‘बाधकबाधनत्थोयमारम्भो’ति, अववादेसे पुब्बसरलोपे दीघेच गवास्सं, गवच्छन्ति निच्चं. इदं कथं सिज्झतीति सम्बन्धो, इदन्ति यथरिवेच्चादिकं, किं विना सिज्झतीति आह-‘एवादिस्सा’तिआदि, एवस्स आदिएकारो एवादि, तस्स, रिआदेसमन्तरेनाति सम्बन्धो, चसद्दो अट्ठानप्पयुत्तो, रस्सविधानञ्चाति योजनीयो, कतेपि तस्मिन्ति तस्मिं सुत्ते विहिते च, न सिज्झतीति एवादिस्स रिआदेसो न कतोति कत्वा वुत्तं, भुसं+एवाति (पन) ठिते महावुत्तिना एवादिस्स इआदेसे रूपसिद्धि होतेव, इध पन पकारन्तरेन ‘भुसामिवे’ति साधेतुमाह ‘तम्पि’च्चादि.

३३. ब्यञ्ज

रस्सदीघानन्ति सुत्ते अवुत्ते कथं रस्सदीघानन्ति लभति उद्देसिनोति आह-‘दीघस्सा’तिआदि, दीघस्साति रस्सस्साति च ठानसम्बन्धे छट्ठी, पच्चासत्याति ठानसो पच्चासत्या, इदञ्च निस्सय वसेन वुत्तं, निस्सयकरणमेको सत्थागतो ञायोति, इध निच्चं-वीतिनामेति थुल्लच्चयं, इध न होति-जनो सायं.

३४. सर

ठानसम्बन्धेति ठिति ठानं पसङ्गो, सम्बन्धनं-सम्बन्धो, ठान्यादेसभावलक्खणो ठानेयोगनिमित्तभूतो सम्बन्धो ठानसम्बन्धो तस्मिं, द्वे रूपानि होन्तीति इमिना न सरूपप्पधानोति दस्सितं होतीति सम्बन्धो, हेतुमाह-‘बहुवचननिद्देसा’ति, द्वे रूपानिहोन्तीत्यादि वचनमिदं [पदमिदं (पोत्थके)] दस्सेति ‘‘सरूपप्पधानेपि द्विसद्दे द्विसद्दसामञ्ञेन सङ्ख्याद्विसद्दानुसिट्ठं नप्पयुज्जते, तस्स (पन) सङ्ख्येय्यवचनसङ्ख्याभावा एकवचनमेव ( ) [(पन) (पोत्थके)] होती’’ति, इमिना च-त्थप्पधानो-यं निद्देसो न सरूपप्पधानोति दस्सेति, अधिपतिपच्चयो अधिपतिप्पच्चयोति अनिच्चं, इध न होति इध मोदतीति, तं खणन्ति एत्थ एकङ्गविकलं पच्चुदाहरणन्ति सरम्हा परत्ताभावा न द्वित्तं.

३५. चतु

तब्बग्गे ततियपठमाति कस्मा वुत्तं चतुत्थ (दुतिय) सद्देहि वग्गक्खरेस्वेव गय्हमानेसु तथा निद्देसो युत्तो, न हि चतुन्नम्पूरणो चतुत्थो द्विन्नम्पूरणो दुतियोति अक्खरायेव वुच्चन्तीति आसङ्किय ‘विनापी’तिआदिमाह, अक्खरे अक्खरविसये चतुत्थादि वोहारो करीयमानो वग्गग्गहणं विनापि वग्गक्खरेयेव रुळ्हो पसिद्धोति सम्बन्धो, हेतुम्हि इतिसद्दो, यतो एवं, तस्मा कारणा ‘तब्बग्गे ततियपठमा’ति वुत्तन्ति अधिप्पायो, तब्बग्गेति चतुत्थदुतिया यस्मिं, तस्मिंयेव वग्गेति अत्थो, पच्चासत्तीति पति आपुब्बा ‘सद-विसरणगत्यवसादनेसु’इच्चस्मा इत्थियं भावेत्तिम्हि निप्फज्जतीति दस्सेतुमाह-‘पच्चासीदन’मिच्चादि, यथायोग्गन्ति चतुत्थक्खरे चतुत्थस्स ततियो दुतियक्खरे दुतियस्स पठमोति एवं योग्गमनतिक्कम्म, धस्स दभावोति इमिनाव पुब्बस्स धस्स दत्तमुपलक्खेति, तथा यसत्थेरोति. थेरोति एत्थ एकारो वग्गक्खरो न होतीति तस्मिं तवग्गदुतियक्खरस्स तस्स तो पठमो न होति. पन्थोति एत्थ तवग्ग दुतियक्खरेन थकारेन तब्बग्गभूते नकारे सतीपि न सो तब्बग्गदुतियक्खरोति न तस्स पठमो तो, एत्थ निग्घोसो निघोसोतिआदि अनिच्चं, दड्ढो निट्ठानन्ति निच्चं.

३६. वितिस्स

इतिसद्दो-नुकरणं. निपातस्स पकतिविया-नुकरणं भवति, अनुकरणञ्च द्विधा असाधुसद्दरूपं साधुसद्दरूपन्ति, तेसु भारवाहको कोचि तेन पीळितो ‘अहो भारो’ति वत्तब्बे सत्तिवेकल्ला ‘अहो बाल’ इच्चाह, तंसमीपवत्ती ‘किमयमाहे’ति केनचि पुट्ठो समानो ‘अहो बाल इच्चयमाहे’ति वदति, इधमसाधुसद्दरूपं, इतीति पन साधुसद्दरूपं, तस्मा ततो-नुकारियेनात्थेन सात्थकत्ता ठानसम्बन्धे छट्ठी.

३७. एओ

ननु ‘‘वितिस्सेवे वा’’ति (१-३६) वोत्यनुवत्तिय अवण्णे एओनं वो होतीति च सक्का विञ्ञातुं, तथा सति ‘अवण्णे क्वचि वो होती’’ति वत्तब्बं ‘अहोति वा’ति कस्मा वुत्तन्ति चोदनमासङ्कियाह-‘ओकारस्सपि’च्चादि, ठानिभावेन निद्दिट्ठत्ताति ‘‘एओन’’न्ति (१-३१) वकारादेसस्स विज्जमानत्ता वकारादेसम्पति पुन ओकारो ठानिभावेन निद्दिसितब्बो न सियाति अधिप्पायेनाह, न निमित्तन्ति एओनं वकारादेसत्थं अवण्णो कारणं न होतीति अत्थो, अञ्ञथाति अवण्णस्स निमित्तत्ते, ओकारं न पठेय्याति सम्बन्धो, मकारागमे’याच कमागते अग्गमक्खायती’ति, स्वे भवन्ति विग्गय्ह तनप्पच्चये तद्धितवुत्तियं विभत्तिया ‘‘एकत्थतायं’’ति (२-११९) लोपे अकारादेसे दीघेच स्यादिम्हि स्वातनं द्वित्ते हिय्यत्तनं. स्वातनन्तिआदीसु निच्चं, इध नहोति परेच न विजानन्तीति.

३८. निग्ग

कथ‘मागमो होती’ति वुत्तं यदि निग्गहीतमागमो सिया सुत्ते आगमग्गहणेन वा भवितब्बं ञ-म-काद्य नुबन्धविसेसेन वा त्यासङ्कियाह-‘असति पि’च्चादि, आगमावसाये कारणमाह-‘आदेसत्तायोगा’ति, आदेसत्तायोगो कथं विञ्ञायति च्चाह-‘ठानिनिद्देसाभावतो’ति, तथा सति आगमिनिद्देसाभावा आगमत्तम्पि न सियाति चोदेति ‘यज्जेव’मिच्चादिना, न-इति चोदनं पटिक्खिपित्वा तस्स आगमत्तमेव साधेतुमाह-‘तस्सा’तिआदि, तस्साति निग्गहीतस्स, रस्सानुप्पवत्तितो रस्ससरमेव अनुगन्त्वा पवत्तितो, अयमेवत्थो वुत्तियम्पि दस्सितोयेवाति वत्तुमाह-‘एतदेवे’च्चादि, पुरिमा जातीति विसेसनसमासेकते रस्से च बिन्द्वागमो, परनिमित्तस्सानिद्दिट्ठत्ता बहुसद्दे-न्तस्स बिन्द्वागमे बहुं, सतिपि पयोगानुसारित्तदीपकस्स क्वचिसद्दस्सापि ववत्थितविभासत्ते वासद्दस्सापि तादिसत्तस्सेव पटिपादकत्त सभावं दस्सेतुं ‘ववत्थितविभासत्ता वाधिकारस्सा’ति वुत्तियं वुत्तं, ववत्थितस्स लक्खियस्स अनुरोधेन लक्खणप्पवत्तिका विभासा ववत्थितविभासा, अभेदेन तु वाधिकारो ववत्थित विभासा, तस्सा भावो ववत्थितविभासत्तं, तस्मा, इध न होति इध मोदति, इमस्मिं ठाने आगमत्तप्पकासको ठानिनिद्दे साभावा आदेसत्तायोगसङ्खातो कारणविसेसो समत्थो, तस्स भावो सामत्थियं-अत्थबल-मञ्ञथानुपपत्तिलक्खणं, सचाति सो आगमो च.

३९. लोपो

लोपसद्दस्स भावसाधनमत्तमेव साधेतुमाह-‘तेने’च्चादि, लोपोति यदि कम्मसाधनो सिया तदा तेन समानाधिकरणं कत्वा उपरि ‘‘परसरो’’ति सुत्तमारभीयेय्याति ब्यतिरेकमाह ‘न परसरो’ति, इध न होति सङ्गरो.

४०. पर

त्वंसि त्वमसीति विकप्पो, इध न होति तासाहं.

४१. वग्गे

ननु वग्गेवग्गन्तोति एत्तकेयेव वुत्ते यस्मिं (किस्मि)ञ्चि वग्गक्खरे परे बिन्दुनो योकोचि वग्गन्तो अनियमेन भवेय्य तथा सति अनिट्ठम्पि सियात्यासङ्किय पच्चासत्तिं सन्निस्सायानिट्ठ निवत्तिन्दस्सेतुमाह-‘वग्गे वग्गन्तो’तिच्चादि, सोवाति वग्गन्तोव, तस्मिन्ति वग्गक्खरे.

४२. येव

ननु सद्दत्ता ब्यभिचारित्ता एवस्स ताव सद्दो होतु, संयतो, संहितोति सद्देकदेसभूतानम्पि सम्भवा तेपि गहे तब्बा सियुन्ति ‘यएवहि सद्देसु’ति यहीनम्पि कथं सद्दवोहारो कतोति आह ‘एवा’तिआदि, एत्थायमधिप्पायो ‘अब्यभिचारिना ब्यभिचारी नियम्यते’ति.

४३. येसं

यसद्दे पुब्बसुत्तेनेव संस्सप्यादेसे सिद्धे सो ( ) [(तस्स) (पोत्थके)] य कारमत्तेयेव परे संस्सेव (यथा) सियाति सुत्तमिदमारद्धं.

४४. वन

ठानिनमासिलिस्स गच्छति पवत्ततीति आगमो नाम, को-यमेत्थ ठानीति आह-‘सरस्साति, सुत्ते अनुवत्तस्स च अविज्जमानत्ता ‘सरस्सा’ति कुतो लब्भतीति चोदेति ‘ननु चे’त्यादिना. आगमसुतिया वनादीनं ठानिसुतिया अभावेपि सामत्थिया ब्यञ्जनस्स वा आगमो सिया सरस्स वा, यदि ब्यञ्जनस्स वा सिया (न) ‘‘पदादीनं क्वची’’ति (५-९२) सुत्तित माचरियेन, तस्मा तदेव ञापेति ‘सरो येवेत्थ ठानी भवितुमरहती’ति. वुच्चतेच्चादिना परिहारमाह, निपुब्बा पदिस्मा अनप्पच्चये ‘‘पदादीनं क्वची’’ति युकअन्तावयवो ‘‘तवग्गवरना’’दिना (१-४८) ये दस्स जो ‘‘वग्गल सेहिते’’ति (१-४९) (यस्स जो) निपज्जनं, मानन्तत्यादीसूति अधिकाराति ‘‘क्यो भावकम्मेस्वपरोक्खेसु मानन्तत्यादीसू’’ति (५-१७) इतो मानन्तत्यादीसुति अधिकारा, पच्चयन्तरेति मानन्तत्यादीतो अञ्ञस्मिं पच्चये, कच्चायनेन ‘अतिप्पगोखोतावा’ति साधनत्थं ‘‘क्वचि ओ ब्यञ्जने’’ति ओकारागमो गकारागमो च सुत्तन्तरेन विहितो, तं पकारन्तरेन साधेतुं वुत्तियं-‘अतिप्पगो खो तावा’ति यं वुत्तं तं दस्सेतुं ‘अतिप्पा’तिआदि वुत्तं.

४६. छ

द्वादयो अट्ठारसन्ता बहुवचनन्ताति ‘छकी’ति वत्तब्बे ‘छा’ति एकवचनं न युज्जतीति चोदेति ‘ननुचा’तिआदिना, परिहरति नच्चादिना, नेति ‘छळो’ति अयुत्तो-यं निद्देसो न होतीति अत्थो, छसद्दस्स अनुकरणत्ता छसद्दानुकरणत्ता, हेट्ठा वुत्तसाधुसद्दरूपा साधुसद्दरूपमनुकरणं विभजति ‘अनुकरणञ्च दुविध’मिच्चादिना, परिच्चत्तो जहितो अत्थो विधिनिसेधरूपो यस्स तं परिच्चत्तत्तं, एत्थ पन छसद्देन छसङ्ख्याविसेसो परिच्चत्तो, अभिधायतो होतीति इमिना छसद्दस्स अनुकारियेनात्थेनात्थवन्तत्थमाह, एकवचनन्तस्स निद्देसो कतो… छसद्दवचनीयस्स छस्स एकत्ता, अनुकारियस्साति एकादिनो सङ्ख्या सद्दस्स तदञ्ञस्स वा यदनुकारियमेकादिकं तदञ्ञं वा सद्दरूपं तस्स. सङ्ख्यादिविसेसन्ति एकत्तादिसङ्ख्याविसेसं तदञ्ञं वा, ‘‘योम्हि द्विन्नं दुवे द्वे’’ति (२-२१९) सुत्ते द्विसद्दो-नुकारियं द्विसद्दरूपं तब्बचनीयञ्च द्विसङ्ख्याविसेसम्परामसतीति तब्बाचकं द्विन्नन्ति बहुवचनं, अथ ‘ळञि’ति कस्मा न वुत्तं एवञ्हि सति ञानबन्धत्ताळकारो आद्यवयवो भवितुमरहतीति चोदनम्मनसि निधाय ‘छसद्दा’तिआदिमाह, अन्तापवादेन विधीयमानो ळकारो छ सद्दा परस्सादिस्स आगमत्ता…पे… होतीति सम्बन्धो, अन्तापवादेनाति इमिना ‘सरस्सा’ति छट्ठीनिद्देसतो ‘‘छळीयन्तस्सा’’ती-मस्स विसयभावं दीपेति, परस्साति इमिना ‘छा’ति पञ्चमीनिद्देसतो ‘‘पञ्चमियं परस्सा’’तीमस्स विसयभावं, आदिस्साति इमिना ळस्सेकवण्णत्ता अन्तापवादेन ‘‘आदिस्सा’’ति सुत्ते न आद्यन्तो वियेकोपि सरोति सरस्सादिस्स पत्तिं दस्सेति, अयमेत्थाधिप्पायो ‘छा’ति पञ्चमीनिद्देसा ‘‘पञ्चमियं परस्सा’’ति (१-१५) परस्स सम्पत्तं कारियं एकवण्णत्ता ‘‘छट्ठियन्तस्सा’’ति (१-१७) अन्तस्स सम्पत्तं ‘‘आदिस्सा’’ति (१-१६) आदिवण्णस्स पप्पोती’’ति. आदिभूतोव होतीति असतिपि ञकारे आगमग्गहणानुवत्तिया आगमिनं सरं अविनासेन्तो तस्स आद्यवयवभूतोव होतीति अत्थो, लकारं करोन्ति ‘‘यवमदनतरलाचागमा’’ति सुत्तेन, तन्ति लकारकरणं उभिन्नमविसेसवचनञ्च अयुत्ततं दस्सेति ‘तेसम्पि’च्चादिना, तेसम्पीति कच्चायनानम्पि, अक्खरसञ्ञायन्ति ‘‘अक्खरापादयो एकचत्तालीस’’न्ति विधीयमानअक्खर सञ्ञायं. अविसेसे लळानं नानत्ताभावे, पाकटो वाति इमिना सुतिलिपिभेदस्स पच्चक्खसिद्धतन्दस्सेति, तत्थ हि सोतविञ्ञाणवीथिया लळानं विसुंविसुं गहणं सुति, तंतं देसवासीनं लेखा व वत्थानं लिपि, तेसं भेदो सोतचक्खुविञ्ञाणगय्हत्ता पच्चक्खसिद्धो, छळभिञ्ञाति विकप्पेन ळकारागमपक्खे रूपं.

४७. तद

इस्स अत्तं निपातना, दकारो पन ‘‘मयदा सरे’’ति (१-४४), पदन्तरेनातिआदीति इमिना अञ्ञेन पदेन, साधूनि भवन्तीति वुत्ति पाठस्स अत्थं वत्तुं ‘साधूनि भवन्तीति निपातनतो’ति आह, तत्थ कारणमाह-‘य’मिच्चादि, अप्पत्तस्स पापनम्पत्तस्स पटिसेधो च निपातनं, तेसं इध पाठाति तेसं तथा इच्छन्तानं इधाति निपातस्स इमस्मिं तदमिनादिसुत्ते पाठा, उद्धस्स उदूति उद्धं खमस्साति अञ्ञपदत्थसमासे उद्धंख इति ठिते उद्धंसद्दस्स उदुआदेसो, अस-भोजने इच्चस्मा ‘‘क्वचण’ इति (५-४१) सुत्तेन अण्पच्चये अससद्दो निप्फज्जतीति आह-‘पिसितमसना’ति ‘‘क्वचण’’ इति महियं रवतीति ठिते इमिनाव गणनिपातनेन समासे कते मयूरसद्दो निप्फज्जतीति दस्सेतुमाह ‘महिसद्दस्से’च्चादि, अस्स तदमिनादिगणस्स आगतिगणत्ता एवमञ्ञेपीति सम्बन्धो, वुत्तन्ति पाठसेसो. दीघनिकायादीसु पञ्चसु निकायेसूति–

‘‘दीघमज्झिमसंयुत्त, अङ्गुत्तरिकखुद्दका;

निकाया (पञ्च) गम्भीरा, धम्मतो अत्थतोचिमे’’ति.

वुत्तेसु दीघागमादीसु पञ्चसु निकायेसु, ञातब्बाति वण्णा गमादिद्वारेन जानितब्बा, पञ्चविधं पञ्चप्पकारं निरुत्तमुच्चतेति सम्बन्धो, निब्बचनं निरुत्तं, नपुंसके भावे त्तो, अत्थकथनवाक्य पुब्बकमुच्चारणमिच्चत्थो, तदभिधायि सत्थमप्यभिधाने-भिधेय्यो पचारा तदत्थताय वा निरुत्तमुच्चते, वुत्तनिरुत्ति लक्खणेन…पे… वेदितब्बाति इमिना निरुत्तसत्थे ये सद्दा पटिपदं निप्फादियन्ति तेसमिदं सामञ्ञेन निप्फादनन्ति दीपेति, द्वारे नियुत्तो दोवारिकोति एत्थ णिके दकारवकारानं मज्झे ओकारागमो, हिंसिस्माति ‘हिंस-हिंसाय’ मिच्चस्मा, अप्पच्चयेति ‘‘सावकारकेस्व घण्घका’’ति (५-४४) अप्पच्चये, निजकोति एत्थ जकारस्स यकारे नियको. अथ वण्णविकारोति वुत्तत्ता जवण्णस्स यादेसे नियकादयो ताव सिज्झन्तु, सुसानादयो कथं छवपदादिविकारत्ता सुसानादीनन्ति आह ‘पदविकारोपि’च्चादि. अञ्ञथा वण्णसमुदायादेसस्स विसुंगहणे छब्बितोपत्तिया ‘पञ्चविधं निरुत्त’न्ति सङ्ख्यानियमो न युज्जेय्याति भावो. योगो सम्बन्धो, तथाहिच्चादिना धातुस्स अत्थातिसयेन योगम्पाकटीकरोति, रवनकिरियाति सम्बन्धोति केकायितान्यसद्दनकिरियाभिसम्बन्धो. मयूरोति एत्थ रवति मयूररावे एव वत्तते, न सामञ्ञेन रवनकिरियामत्तेति भावो.

४८. तव

वण्णमत्तस्से वाति वण्णसामञ्ञस्सेव, मत्तसद्दो एत्थ सामञ्ञ वचनो. यकारस्सच चादेसोति सम्बन्धो, दयकारानं जत्तन्तिस्स इमिना, यस्स ‘‘वग्गलसेहि ते’’ति (१-४९) जत्तं, अत्तानमधिकिच्च पवत्तन्ति अत्थे असङ्ख्यसमासो.

४९. वग्ग

यन्तं सद्दानं निच्चसम्बन्धित्तेपि पक्कन्तविसयत्ता तंसद्दो यंसद्दं नापेक्खतेत्याह-‘तेति अनन्तर’इच्चादि, तं सद्दो हि पक्कन्त विसयो तथा पसिद्धविसयो अनुभूतविसयो च यंसद्दं नापेक्खते, यथा चेसो यंसद्दन्ना पेक्खते, तं सब्बं महासामिनाधिकायं सुबोधालङ्कारटीकायं–

मुनिन्दचन्दसञ्जात, हासचन्दनलिम्पिता;

पल्लवाधवलातस्से, वेको नाधरपल्लवोति (१२२).

एतिस्सा गाथाय अम्हेहि वित्थारितनयेन गहेतब्बं, यथा रहन्ति सकम्माकम्मधातूनमनुरूपं.

५०. वेवा

किञ्चापीदं [इदंकिञ्चापि (पोत्थके)] विकप्पनत्थं कतन्ति हेट्ठिमेन नि(न्नान)त्तं विञ्ञायति, तथापि इमिना वाकारेन विकप्पोव, हेट्ठिमे पन क्वचाधिकारा हकारन्तधातुतो ध्यण्पच्चये मेह्यं, दोह्यं सिनेह्यं, लेह्यन्तिपि भवत्वेव.

५३. संयो

वत्तुनो-त्तप्पधानत्तमत्तवचसीति नियतावयववाचिनो उपादानाति वुत्तमनेकत्थत्तेप्यादिसद्दस्स, आदियतीत्यादीति कम्मसा धनोचायमादिसद्दो, सोयमत्थो सुमङ्गलप्पसादनिया खुद्दसिक्खा टीकाय‘आदितो उपसम्पन्ना’ति एत्थ अम्हेहि वुत्तनयेन वेदितब्बो, संयुज्जतीति संयोगो-एकत्रावट्ठितब्यञ्जना.

५४. विच्छा

यंवत्ततेति वुत्तिवचनं निक्खिपित्वा तस्स अत्थं वत्तुमारभते ‘सम्भवापेक्खाये’च्चादि, यंवत्ततेति च सुत्ते अविज्जमानेपि गम्ममानत्थस्स सद्दस्स पयोगम्पति कामचारोति वुत्तियं वुत्तं, यसद्दस्सानियमत्थवुत्तित्तेपि पदवाक्यतो नाञ्ञं सम्भवति विच्छायमाभिक्खञ्ञे च वत्तमानन्ति आह ‘सम्भवापेक्खायपदं वाक्यंवा’ति, सम्भवतीति सम्भवो-पदं वाक्यं वा, तस्मिं अपेक्खाय पदं वाक्यं वा वत्ततेति सम्बन्धो, वत्ततेति विच्छायमाभिञ्ञे चात्थे वत्तते, ननु पदस्स वाक्यस्स वा विसुंयेव दब्बादयो अत्था, तं कथमिद मेतस्मिं वत्तुधम्मे किरियाधम्मे च विच्छाभिक्खञ्ञत्थे वत्ततेति अनुयोगं सन्धायाह-‘विसयभावेना’तिआदि, विच्छाय वत्तुधम्मस्स किरियाधम्मस्स चाभिक्खञ्ञस्स विसयो पदं वाक्यं वा… अनञ्ञत्थवुत्तिवसेन तत्थप्पवत्तिया, तं वसेनच, अभिधायकत्तेन चेति गोचरत्तेन पकासकत्तेन चाति अत्थो, यंवत्ततेति अज्झाहटस्स यन्ति पठमन्तस्स विभत्तिविपरिणामं दस्सेति (तस्साति) आदिना, इमिना इदं दीपेति ‘‘यज्जपि ‘विच्छाभिक्खञ्ञेस्वि’ त्यत्र छट्ठीनोच्चारीयते, तथापि छट्ठीपसिद्धि होतेव, कथं द्वे इच्चादेसनिद्देसा आदेसो च सम्बन्धीनमपेक्खते, ‘विच्छाभिक्खञ्ञेसू’ति चात्थनिद्देसो, न चात्थस्सादेसेन सम्बन्धो उपपज्जते, तस्मा विच्छाभिक्खञ्ञेसु यं पदं वाक्यं वा वत्तते तस्स द्वे भवन्तिच्चेवं छट्ठीयत्थो सक्का वत्तु’’न्ति, द्वे रूपानि होन्तीति दस्सितं होतीति सम्बन्धो, सद्दरूपे सङ्ख्यय्येति दुतिया बहुवचनन्तं पटिपादयमानोति एत्थ पटिपादनकिरियाय सम्बन्धेनोपदिट्ठं, ‘‘वाक्यन्तरट्ठोपि सद्दो तदञ्ञस्मिम्पि सम्बन्धमुपयाती’’ति द्विसद्दोति इदं उपरि वाक्यद्वयेप्युपयुज्जति ‘द्विसद्दो वुत्तो, द्विसद्दो न सरूपप्पधानो’ति, अथ सरूपप्पधानो कस्मा न वुत्तोति आह-‘बहुवचनेन निद्देसा’ति, अथ द्वेति सामञ्ञेन वुत्तत्ता पदवाक्यानं ठाने द्विब्बचनं वा सिया, तानेवा वत्तन्तीति द्विप्पयोगो वा, तथा सति ‘यंवत्तते तस्सा’ति कस्मा पठममेव निस्साय वुत्तियं विवरणं कतन्ति आह-‘एवञ्चा’तिआदि, इदानि द्विप्पयोगपक्खस्स सदोसत्ता अगहितभावं दस्सेतुमाह-‘यदात्वि’ त्यादि, तुसद्दो पुब्बस्मा पक्खा विसेसस्स पदस्सको [विसेसनत्थो (पोत्थके)], तत्थ हि द्वे [द्वेरूप (पोत्थके)] सद्दरूपान्यादिसीयन्ते, इह तु सोव सद्दो द्विरावत्तते, आवुत्ती सङ्ख्येय्याति एवं मञ्ञते ‘‘द्विसद्दो-यं ‘‘आदसहि सङ्ख्या सङ्ख्येय्ये वत्तन्ते’’ति वचनतो सङ्ख्येय्यवचनो, तस्मेह सङ्ख्येय्यं सद्दरूपं वा सिया आवुत्ति वा, इच्चपि निद्देसो तदुभयमपेक्खिय नपुंसकलिङ्गेन वा सिया इत्थिलिङ्गेन वा, तत्थ यदा नपुंसकलिङ्गेन निद्देसो, तदा सद्दरूपानि सङ्ख्येय्यानि भवन्ति, यदा तु इत्थिलिङ्गेन, तदा सद्दस्सावुत्ती उच्चारणलक्खणा किरिया सङ्ख्येया भवन्ति, ततो चेत्थ आवुत्तीअपि सङ्ख्येया होन्ती’’ति, तदा द्विप्पयोगो द्विब्बवचनन्ति एस पक्खोति अयमेत्थ भावो’’ यदा द्वे आवुत्तियो विधीयन्ते तदा द्विप्पयोगो द्विब्बचनन्ते सोपेक्खो, (अत्र ठान्यादेसभावो नत्थि) [नतुट्ठाने द्विब्बचनपक्खो (पोत्थके)] आवुत्ति हि किरिया, तस्सा चेह सद्दो साधनं, न च किरियाय साधनस्स च ठान्यादेसभावो उपपज्जते, तस्मा यदावुत्ती विधीयन्ते, तदा दिप्पयोगो द्विब्बचनन्ते-सो पक्खो भवती’’ति, अयम्पि पक्खो पाणिनीयेहि परिग्गहीतो, तदयुत्तं दोसदुट्ठत्ताति सन्दस्सयमाह-‘सो पने’त्यादि, ते हि दुतियम्पि पक्खमब्भुपगम्म उपचारमत्ततो भेदो, वत्थुतोत्वभेदो वाति पोनोपुञ्ञेन तं साधेन्ति. कथम्पन सदोसत्तं येनायं न गहितोत्याह- ‘तथाहि’च्चादि, ण्यो नसियाति ‘‘तस्स भावकम्मेसु त्त ता त्तन ण्य णेय्य णिय णिया’’ति (४-५९) भावे विधीयमानो ण्यो द्विप्पयोगपक्खे सद्दभेदसब्भावा पुन पुनेति समुदायसभावतो पुनपुन भावोति अत्थे पुनपुन समुदायतो न भवेय्याति अत्थो, न केवलं ण्योव, अथ खो एकपदन्तोगधानं सरानं सरानमादिभूतस्सुकारस्स भवन्तो ओकारोपि ‘‘सरानमादिस्सा युवण्णस्सा एओ णानुबन्धे’’ति (४-१२४) न सिया, ‘‘मनाद्यापादीनमोमये च ‘‘इति (३-५९) ओकारो पन पक्खद्वयेपि होतेव… उत्तरपदस्स निमित्तभावेन गहितत्ता, पुब्बपक्खेपि हि द्वे सद्दरूपान्येवादिसीयन्तेति होतेव पद भेदो, वक्खति हि ‘सतीपि अत्तगते भेदे’ति. ननु आवुत्तिधम्मभेद सद्दस्सुपचरितो भेदो, सरूपतो त्वभेदोव, अञ्ञथा आवुत्तियेव न सिया, एकस्स हि वत्थुनो आवुत्ति होतिच्चाह‘नान्तरेने’च्चादि, अञ्ञथेति उपचरितो भेदो न सभावतोति चे, कारियम्भवतीति एवि न सक्का वत्तुन्ति सम्बन्धो, सभावतो त्वभेदो वाति उपचाराभावेन वत्थुतो विज्जमानभेदमवधारयति, अञ्ञथाति यदि भेदो सिया, आवुत्तियेव न सियाति एत्थायमधिप्पायो ‘‘यदि सभावतोव भेदो भिन्नस्स पन कथमावुत्ति सिया’’ति, ठानिसदिसत्ताति ‘‘ठानीवियादेसो’’ति परिभासमुपलक्खेति.

किरियायातिआदीसु सहत्थे ततिया… किरियादीहि दब्बाद्यत्थानं वत्तु [कत्तु] ब्यापनिच्छापवत्तितो, देसादीति ( ) [(हि) (पोत्थके)] आदिसद्देन कालावत्थादिं सङ्गण्हाति, नानाकारयुत्तमेव भिन्नं नाम होतीति आह-‘अनेकप्पकारयुत्ते’ति, बहुवचननिद्देसतो वुत्तं होतीति सम्बन्धो, तेनाति येन बहुवचननिद्देसेन सकिं ब्यापनिच्छा जोतीयति तेन करणभूतेन हेतुभूतेन वा, कमेन ब्यापितुमिच्छायं जातिआदीनञ्च ब्यापितुमिच्छायन्ति सम्बन्धो, तत्थ अयञ्च गामो रमणीयो अयञ्च गामो रमणीयोति कमेन ब्यापितुमिच्छा, एत्थ किञ्चापि रमणीयगुणेन गामदब्बयोगो अत्थि, तथापि गामानं गुणेन योगो, सब्बो गामो रमणीयोति बाहुल्लेन, नत्थि साकल्लेन [कमेन (पोत्थके)] ब्यापितुमिट्ठत्तन्ति सकलब्यापनिच्छायाभावोति न द्विब्बचनं, एवमुपरि योजेत्वा अत्थो दट्ठब्बो, सम्पन्नो यवोति सम्पन्नगुणेन यवजातिया ब्यापितुमिच्छा, एकत्था जाति, अनेकत्थ निस्सया विच्छा [एकत्थाजाति, एकमत्थं ञापयिस्सामीति जातिसद्दो पयुज्जते अने कत्थनिस्सयाच विच्छा, अनेकत्थं सञ्ञापयिस्सामीति विच्छापयुज्जते-ति महाभस्से], सोभनं धवखदिरन्ति सोभनगुणेन धवादिदब्बानं ब्यापितुमिच्छा, अत्थसद्देनेत्थ दब्बादयो वत्तुमिट्ठाति आह-‘दब्बगुणकिरियालक्खणे’ति, विसद्दो पनेत्थ ब्यापनत्थोति आह-‘ब्यापितुं सम्बन्धितु’न्ति, साति विच्छा, वत्तुधम्मोति ‘रुक्खंरुक्ख’मिच्चादिकं यो वदति, तस्स वत्तुनो धम्मो… इच्छालक्खणस्स धम्मस्स तप्पटिबद्धत्ता, सद्दोति रुक्खमिच्चादिको, तस्स सद्दस्स यं रूपं अत्त भावो, तमेव पच्चासत्या ‘‘सुतानुमितेसु सुतसम्बन्धोव बलवा’’ति विच्छा भिक्खञ्ञेसु वत्तमानस्स सुतस्सेव तस्स रूपस्स पच्चासन्नभावतो द्विसङ्ख्या युत्तं द्विसङ्खाताय सङ्ख्याय ‘रुक्खं रुक्ख’मिच्चेवं युत्तं अतिदिसीयते सुत्ते द्वेइच्चनेन, द्विब्बचनस्सेव [द्विब्बचनमेव (पोत्थके)] हि द्विसङ्ख्यायुत्तता, अथ कतमेकवचनन्तस्स द्विब्बचनं, तथाहि सब्बेयेवेतेत्थ विच्छायं द्वित्तेह्यभिधयन्तेति बहत्ता बहुवचनं पप्पोति, एकवचनन्तु न सिज्झति ‘रुक्खं रुक्खं सिञ्चती’ति एकत्थाभिधानभिन्नसब्बरुक्खप्पतीतीति कथमेकवचनन्तस्स द्विब्बवचनन्ती आसङ्कियाह-‘तत्थे’च्चादि, अत्थसामत्थियाति ‘बहुवचनन्तप्पयोगेहि’च्चादिना वक्खमाननयेन बहुवचनन्तप्पयोगेनेव विच्छात्थजोतनतो न तत्थ द्वीब्बचनं सिया, भवितब्बञ्च द्विब्बचने (न, ए) कवचनत्तमन्तरेन न चात्थि द्विब्बचनावका सोति पतीति बलावगतो यो-त्थो, तस्स अत्थस्स अञ्ञथानुपपत्तिलक्खणं सामत्थियं अत्थसामत्थियं, अत्थसामत्थिया एकवचनन्तस्स द्वीब्बचनन्ति सम्बन्धा, किरियादियोगन्ति किरियागुणादि सम्बन्धो, मन्त्वाति ब्यापितुमिच्छायन्तीमस्स पुब्बकिरियावचनं, अभिसंहरित्वाति एकतोकत्वा. सद्दस्स तादिसत्थपच्चायकत्ते सामत्थियं सद्दसत्ति [सद्दस्स]. युगपदाधिकरणतायं सहवचनिच्छायं बहुवचनप्पवत्तियेव, न तत्थ द्विब्बचनन्ति दस्सेतुमाह-‘अतोयेवे’च्चादि, अतो येवाति बहुवचनन्तस्स सद्दसत्तिया विच्छाजोतनतो द्विब्बचनाभावायेव, एवमञ्ञते- ‘इध पन योगपज्जं दुविधं सद्दयोगपज्जं अत्थयोगपज्जञ्च, तत्थ किञ्चि सात्थकानं सद्दयोगपज्जमत्थयोग पज्जं न सम्भवतीति, युगपदि अधिकरणं धवादि अत्थो यस्स सोधवखदिरपलाससद्दो युगपदाधिकरणो, तस्स भावो तथा, तस्सञ्च सति, सद्दयोगपज्जमन्तरेन भिन्नत्थानमेकसद्दवचनीयान मेकतो पपत्ति अत्थयोगपज्जं, तं सहवचनिच्छायन्ति इमिना दस्सितन्ति तस्सं सहवचनिच्छायञ्च सति, सोभना धवखदिरपलासा सोभना रुक्खाति सोभनगुणयोगेपि बहुवचनेनेव विच्छाजोतनतो द्विब्बचनाभावोति, सोभनं धवखदिरन्ति पन सतीपि सद्दयोगपज्जे समाहारत्ता नत्थत्थयोगपज्ज [नात्वयागपज्ज (पोत्थके)] न्ति एकवचनन्तत्ता द्वित्तप्पसङ्गेपि सोभनं धवखदिरन्ति सद्दानं सकिं ब्यापनिच्छायाभावा न द्विब्बचनन्ति हेट्ठा वुत्तं.

वात्तिककारेन ‘‘आनुपुब्बिये द्वे भवन्तीति वत्तब्ब’’न्ति (८-१-१-वा) वुत्तं, तदाह-‘आनुपुब्बियेपि’च्चादिना, अत्थेवानुपुब्बियेपि विच्छा ततोव द्वित्तन्ति पटिपादय ‘मानुपुब्बिय’मिच्चादिना ‘अत्थियेवेच्चादिनो वुत्तिवाक्यस्स विवरणमाह. गामजातिया तुल्यजातियानं दिसा देसादिभेदेन भिन्नानमिव गामानं, न एत्थ विच्छा, मूलमग्गं वा हि मुख्य मेकमेव… हेट्ठुद्धभागन्तराभावेनेकत्ता, येनुपरियधो भागापेक्खाय कतमूलग्गब्यपदेसेन भिन्नजातिया मूलग्गभागा, ते भिन्नजातिया, न च भिन्नजातियानं विच्छा होति, न हि गोगोति वुत्ते (वाहीक)गता विच्छावगम्यतेति आचरियजिनिन्दबुद्धिना आनुपुब्बिये विच्छायाभावं पटिपादितं, तं विघटयितुं ‘यदि हि’च्चादिना यं वुत्तियं वुत्तं, तं विपञ्चितुमाह- ‘यथे’च्चादि, नसन्निविट्ठोति न पतिट्ठितो, नत्थीति वुत्तं होति, यस्सूपरिभागो अत्थि तम्पि मूलन्ति मूल ब्यपदेसस्सापेक्खा कतत्तमाह, उभयन्ति मूलमग्गञ्च, तथा अञ्ञेपि मूलग्गभागाति इमिना मूलग्गभेदानं हेट्ठा विय गहणे सति बहुत्तमाह, पुब्बकथितेनाति ‘रुक्खादीनं बाहुल्लेना’तिआदिना पुब्बे वुत्तनयेन, इदं वुत्तं होति ‘‘मूलादीनं बाहुल्लेन थूलादि गुणयोगम्मन्त्वा सत्तमीविभत्तियुत्तेन मूलादिसद्दसहितेन सब्ब सद्देन मूलादिकमत्थमभिसंहरित्वा सब्बस्मिं मूले थूला सब्बस्मिं अग्गे सुखुमाति एवं (वत्तुनो) ब्यापितुमिच्छायमेकवचनन्तस्स विच्छायन्त्वेव द्विब्बचन’’न्ति.

जेट्ठानं विच्छासम्भवे सब्बकनिट्ठस्स जेट्ठत्ताभावानुप्पवेसो न सियाति आनुपुब्बियमत्तवचनिच्छायं तेनेव द्वित्तमभिहितं ‘जेट्ठं जेट्ठमनुप्पवेसया’ति तेनेवाचरियेन, तदधुना विघटीयति ‘जेट्ठ’ मिच्चादिना, कनिट्ठोपि पवेसीयतीति कनिट्ठस्सपि विच्छासम्भवमाह, तत्थ कारणमाह-‘यथेव हि’च्चादि, परस्साति मज्झिमस्साति एत्थ विसेसनं, कनिट्ठस्सापि जेट्ठब्यपदेसोति सम्बन्धो, यथावुत्तमेव समत्थेति ‘वत्तिच्छानिबन्धने हि’च्चादिना, वत्तिच्छादिबन्धनेति वत्तुनो इच्छा निबन्धनं कारणमस्साति समासो, वत्थुसभावे वत्थु तत्थे, अभिनिवेसो पवत्ति, नाभिसम्भुणाति न पप्पोति.

‘‘सकत्थे वधारियमाने नेकस्मिं द्वे भवन्तीति वत्तब्ब’’न्ति (८-१-१२-वा) वात्तिककारेन वुत्तं, तदाह ‘सकत्थे’इच्चादि, अत्थप्पकारणाद्यनपेक्खस्स पदस्स अत्थे सकत्थे अवधारियमाने एत्तकमेवेति गम्ममाने अनेकस्मिं दिय्यमाने द्विब्बचनमिट्ठं मतं पाणिनियानन्ति अत्थो, अयम्पनेसमधिप्पायो ‘मासकं मासकं इमम्हा कहापणा भवन्तानं द्विन्नं देही त्यत्र द्वे एव मासा दातुमिच्छिता, कहापणं नाम–

चत्तारो विहयो गुञ्जा, द्वेगुञ्जा मासको भवे;

द्वे अक्खाव मासकापञ्च,क्खानं धरणमट्ठकंति.

वुत्तविधिनानेकमासकसमुदायो, तत्थ न सब्बे कहापण सम्बन्धिनो मासा दानकिरियाय ब्यापिता, द्वेयेवाति नेत्थत्थ विच्छाति यथावुत्तवत्तब्बेन द्विब्बचन’’न्ति, तं दस्सेत्वाति तं द्विब्बचनोदाहरणं दस्सेत्वा, पटिपादयितुं विच्छायमेव द्वित्तं दस्सेतुं… मासकं मासकमिच्चादोत्वयमधिप्पायो-‘‘देहीति दानकिरियाय मास्स ब्यापितुमिट्ठाति विच्छायमेवेत्थ द्विब्बचनं, तथाह्यतो द्विरुत्ता विच्छाव गम्यते’’ति, सद्दन्तरतोच्चादिकं किमासङ्किय वुत्तन्ति आह‘देही’तिआदि, अवधारणे पतीयमानेति कहापणसम्बन्धिनि बहुम्हि मासकसमुदाये मासकद्वयनिच्छये विञ्ञायमाने सति, अविसेसेन सामञ्ञेन मासानं देहीति दानकिरियाय ब्यापना भावाति सम्बन्धो, सद्दन्तरतोच्चादिनो साधिप्पायमत्थमभिधातुमारभते ‘पदेने’च्चादि, एत्थ पदेनाति मासकमिच्चनेन पदेन, इमम्हा कहापणाति इदमेत्थ सद्दन्तरं, कताभिसङ्खरणस्साति मासकं मासकमिच्चेवं निप्फादितस्स, सद्दन्तरतोति इमिना पदन्तरयोगो गहितोति आह-‘पदन्तरेन योगतो’ति अयमेत्थाधिप्पायो ‘‘द्वित्तकरणकाले सद्दन्तरवचनीयस्सत्थस्सानपेक्खितत्ता मासकंमासकन्ति अविसेसेन मासकविच्छायं द्वित्तं, तदनु पन इमम्हा कहापणातिसद्दन्तरसम्बन्धे सति यदि कहापणसम्बन्ध्य न वसेसमासकविच्छा परिग्गय्हति तदा इमस्स कहापणस्साति छट्ठिया भवितब्बं, इमम्हा कहापणाति पन अवधिपञ्चमीनिद्देसतो कहापणतो द्वयमेव गहेत्वा भवन्तानं द्विन्नं देहीति इमम्हा कहापणाति सद्दन्तरतोवधारणं गम्यते’’ति.

‘‘पुब्बपठमानमत्थातिसयवचनिच्छायं द्वे भवन्तीति वत्तब्ब’’न्ति (८-१-१२-वा) वुत्तं, तदाह-‘पुब्बपठमानं मिच्चादि, पुब्बपठमानं पुब्बपठम सद्दानं अत्थातिसयो यो अत्थस्स पकंसो, तस्स वचनिच्छायं, सब्बपठमभावसङ्खात अत्थातिसयमत्ताव वचनिच्छाति न एत्थ विच्छाति तेसमधिप्पायो, विकसनकिरियाय पाककिरियायाति वुत्तेपि विकासकरणकिरियाय पाककरणकिरियायाति अत्थसम्भवतो ‘पुब्बं पुब्बं पुप्फ’न्ति त्यादो, पुब्बं पुब्बं विकसनं करोन्ति, पठमं पठमं वचनं करोन्तीति किरियाविसेसनवसेन अत्थो दट्ठब्बो, पुब्बाति मता पठमाभिमताति इमिना पुब्बपठमभावेनाभिमतानं बहुत्त ब्यापनेन विच्छासब्भावे कारणमाह.

‘‘डतर डतमानं समसम्पधारणायमित्थीनिगदे भावे द्वे भवन्तीति वत्तब्ब’’न्ति (८-१-१२-वा) वुत्तं, एत्थ इत्थिलिङ्गसद्दो इत्थिलिङ्गयोगा इत्थीति वुत्तो, निगद्यतेनेनेति निगदो, इत्थी निगदो यस्स सो इत्थिनिगदोभावो, तस्मिं इत्थीनिगदे भावे, तदाह-रतररत मन्तान’मिच्चादि, इत्थिलिङ्गेति इत्थिलिङ्गं यस्स सो इत्थिलिङ्गोभावो, तस्मिं इत्थिलिङ्गे भावे वत्तमानानं रतररतमन्तानं द्विब्बचनमभिमतन्ति सम्बन्धो, कस्मिं विसयेति आह-‘समसम्पधारण विसये’ति, समेन अड्ढतादिना गुणेन इमे उभो अड्ढा इत्वेवं रूपा सम्पधारणा निरूपना अवबोधो समसम्पधारणा, साएव विसयो, तस्मिं सति, अड्ढताय बहुविधत्ताभावा किरियादियो गाभावा च नत्थेत्थ विच्छाति तेसमधिप्पायो, पुच्छियमानाति इमिना इमे उभो’ इच्चादीनं पुच्छावाक्यतं दस्सेति.

परब्यवहारेनाह-‘आख्यातादीनं विसयत्त’न्ति, इमिना आख्यातादीनमेव किरियाजोतकपदभावेन पोनोपुञ्ञसङ्खातकिरिया धम्मस्स धनसमेव विसयत्तं दीपेति, अतिसयविसिट्ठन्ति इमिना पपचतिसद्देपकारो पकंसत्थ जोतको उपसग्गोति दस्सेति, हिविधिम्हीति’लू-च्छेदने’इच्चस्मा विधिम्हि हिप्पच्चयो ‘‘पञ्हपत्तनाविधीसु’’ति (६-९) इमिना सुत्तेनाति अत्थो, ओस्साति ‘‘युवण्णानमेओपच्चये’’ति (५-८२) ओकारस्स, ‘पुब्बेक-कत्तुकान’’ (५-६२) मिच्चेवाति एवकारेन परेसमिवायमप्याभिक्खञ्ञे पच्चयो चे विधीयते, तदा पपचतिइच्चत्र विय आभिक्खञ्ञे विधीयमानेन पच्चयेनेव आभिक्खञ्ञत्थस्स पकासितत्ता न द्विब्बचनेन भवितब्बन्ति दस्सेति, यदा तु भुसं पुनप्पुनं पचतीति वचनिच्छा तदापि पपचतीति भवत्येव.

इह इमस्मिं उदाहरणे, आभिक्खञ्ञे इच्चेवाति इमिना अनुकरणमत्तमेवेतं नत्थेत्थाभिक्खञ्ञन्ति पाणिनिया सुत्तन्तरेन द्वित्तम्पटिपादेन्ति, नत्थेत्थ तादिसेन वचनेन पयोजनं, आभिक्खञ्ञेयेव द्विब्बचनन्ति दस्सेति, एवमञ्ञते ‘‘पटइच्चेतमनुकरणं भवन किरियम्पति वत्ततीति [भवनकिरियामती वुत्तीति (पोत्थके)] किरियाधम्मं पोनोपुञ्ञमेत्थ अत्थेवा’’ति, तेनेव वक्खति-‘पटपटा भवतीति आभिक्खञ्ञे द्विब्बचन’न्ति, अनितिस्मिन्ति इतिसद्दे अविज्जमाने, राप्पच्चयोति पठमं द्वित्ते कते पच्छा राप्पच्चयो, राप्पच्चयमकत्वापि पकारन्तरेन साधेतुमाह- ‘अथवा’ इच्चादि, दीघो निच्चन्ति पठमं द्वित्ते पटपटकरोतीति ठिते निच्चं दीघो, पटपटा करोतीति एत्थ निप्फत्तिं दस्सेत्वा इदानि पटपटायतीति एत्थ दस्सेतुं पटपटायतीतिआदि आरद्धं.

५५. स्यादि

एकस्स एकस्स इति ठिते पुब्बविभत्तिया लुत्ते संहितायञ्च कतायं एकेकस्स, एवं मत्थकेन मत्थकेनाति ठिते मत्थक मत्थकेनाति.

५६. सब्बा

अञ्ञं अञ्ञन्ति ठिते इमिना विभत्तिया लोपे अकारस्स ‘‘तदमिना’’ (१-४७) दिना ओकारे अञ्ञोञ्ञन्तिपि होति.

५७. याव

यावबोधन्ति ‘‘यावावधारणे’’ति (३-४) असङ्ख्यसमासो.

५८. बहुल

क्वचि पवत्यप्पवत्ति, क्वचञ्ञं क्वचि वा क्वचि;

सिया बहुलसद्देन, विधि सब्बो यथागमंति.

इति मोग्गल्लानपञ्चिकाटीकायं सारत्थविलासिनियं

पठमकण्डवण्णना समत्ता.