२७. परो

इतिसद्दो इदमत्थे, क्वचि लोपनीयो होतीति इदं वचनं दीपेतीति सम्बन्धो, किन्ति आह-‘पयोगानुसारित’न्ति, कस्साति आह-‘कारियस्स परलोपस्सा’ति, केन हेतुनाति आह ‘क्वचिग्गहणेना’ति, कत्थाति आह-‘इह इमस्मिं सुत्ते’ति, तेनाति तेन पयोगानुसारितादीपनेन, यथापयोगन्ति आगमपयोगानतिक्कमेन, निच्चं पक्खेवा परलोपो सियाति होन्तिच्चादो निच्चं, लतावातिआदीसु पक्खे वा परलोपो भवेय्य, एवं मञ्ञते ‘‘कस्मिन्ति अत्थे क्वाति निप्फन्नेनानियमवुत्तिना अनियमत्थस्सेव विसेसकतो वचने सब्बत्थेवानियतत्थवुत्तित्ता क्वचिसद्दो-यं यथागमं निच्चमनिच्चमसन्तञ्च विधिं दीपेति, तत्थ होन्तिच्चादिको निच्च पक्खो परलोपस्सेव विसयो, लतावातिआदिको अनिच्चपक्खो उभयसाधारणत्ता पुब्बलोपस्सापि विसयोति इमिना निच्चं पक्खे वा परलोपो होति, असन्तपक्खो पन सद्धिन्द्रियन्तिआदिको पुब्बलोपस्सेव विसयो सब्बथानेन परिच्चत्तत्ता’’ति, तीसुपि चेतेसु पन पक्खेसु निच्चानिच्चपक्खेसु येवस्सापवादरूपता… पुब्बलोपस्स सब्बथा होन्तिच्चादो निवारकत्ता वा विधायकत्ता वा परलोपस्स, न त्वसन्तपक्खे… पुब्बलोपस्सेव सब्बथानेन दिन्ना वसरत्ता, लोकग्गोतिआदि तु क्वचिसद्दस्स पयोगानुसारिता दीपकत्ता निच्चे असन्तेवापि विधिम्हि दीपिते परलोपेन वा निप्फज्जतीति नेट्ठब्याघातो, एवं ताव क्वचिग्गहणे सब्बथानिट्ठपरिहारेन इट्ठप्पसिद्धि सिया, तदभावेकथन्ति तदभावे विरोधमाह-‘अञ्ञते’च्चादि, परियायेन भवन्तीति क्वचिग्गहणाभावे ‘परो’ति सुत्तं सिया तथा सति सुत्तद्वयमेकविसयं तुल्यबलञ्च सिया, तत्थ विप्पटिसेधाभावा पमाणभूतानमाचरिय (वचना)नं निरत्थकता मा भवीति वारेन भवन्तीति अत्थो, इतीति इमिना परियायभवनकारणेन, पक्खेयेव सियाति लतावातिआदीसु पुब्बलोपे परियायप्पवत्ते परियायेन परलोपस्साप्पवत्तितो लतावाति पक्खेयेव परलोपो भवेय्य, होन्तिच्चादो निच्चं न सियाति सम्बन्धो, तञ्चाति तं परियायभवनञ्च, खो वाक्यालङ्कारे, पटिपदन्ति पदम्प दम्पति होति, नेकदेसपरिहारेनापि, तेनाह ‘न कत्थची’ति, इमिना इदं दीपेति ‘‘सब्बत्थ विकप्पप्पसत्तिया हन्ति, सद्धन्द्रियंत्यादिकं ‘‘न द्वेवा’’ति (१-२८) सुत्तेपि हन्तिच्चादिकञ्चानिट्ठरूपम्पि सम्पज्जती’’ति. नचेवमिट्ठन्ति एवमिदं यथावुत्तं विकप्पविधानं सद्दलक्खणञ्ञूहि नेवाभिमतन्ति अत्थो, तमेव साधेति ‘परलोपो हि’च्चादिना, अथा निच्चपक्खे वा परलोपे कते-नेन परिच्चत्तट्ठाने उस्सग्गप्पवत्तिया लताव लतेवाति रूपद्वयं सम्पज्जति तस्मा पयोगानुसारितादीपकेन क्वचिसद्देनेव होन्ति सद्धिन्द्रियं लताव लतेवाति पयोग सम्भवोपि, तथापि अनिच्चपक्खे लताइवाति ततियरूपप्पसिद्धिया परियायेन भवितब्बन्ति परिकप्पेति ‘ननु चेत्यादिना, अथ ‘‘परो क्वची’ति क्वचिग्गहणे सति अप(वादरूप)त्ता कथम्परियायप्पवत्तीति मनसि निधायानिच्चपक्खे परियायप्पवत्तिदीपनत्थं ‘‘न द्वेवा’’ति सुत्तितन्ति अपवादे रूपत्तयेपि परियायप्पवत्तियं दोसाभावमाह-‘नायं दोसो’च्चादि, तथाहिच्चादिना ‘‘न द्वेवा’’ति सुत्तेनेव परियायस्सापि दीपितत्तं साधेति, सा च एकत्थप्पवत्ति परियायं विना न सम्भवति… एकक्खणे पवत्यसब्भावाति अधिप्पायो, ननु च क्वचाभावे परियायप्पवत्तियं यथावुत्त दोसस्सेवाप्पसङ्गतो मा होतु परियायो, भिन्नविसये पन पुब्बपरलोपप्पवत्तिया ‘‘न द्वेवा’ति निसेधे लतेव लताव लताइवाति रूपत्तयं निप्फज्जतीति चोदनं मनसि निधायाह-‘नचे’च्चादि, तत्थ दोसमाह-‘तथा च सति’च्चादिना, कत्थचि देमिच्चादो निच्चं पुब्बलोपस्सेव, कत्थचि होन्तिच्चादो निच्चं परलोपस्सेव, विकप्पेन वा कत्थचि यथोदकं यथाउदकं त्यादो पुब्बलोपस्सेव कत्थचि इतिपि इच्चपिच्चादो परलोपस्सेव कत्थचि लतेव लताव लताइवाच्चादो परियायेनुभयलोपस्सेव दस्सनतोति सम्बन्धो, एत्थच इतिपीति ववत्थितविभासत्त दीपनेन क्वचिसद्देन परलोपे कते-ञ्ञत्र पुब्ब लोपे सम्पत्ते ‘‘न द्वेवा’’ति एत्थानुवत्तमान क्वचानुभावेन निच्चं निसेधे इच्चपिच्चेव भवति. सम्बज्झति तेसु तेसु सुत्तेसु. परिच्छेदोति कम्मत्थवसेन आधारवसेन वाति आह-‘परिच्छिज्जति’च्चादि.