२२. विप्पटि
परोति वत्तते, सो चाञ्ञाधिक्यइट्ठाद्यनेकत्थोपि इध इट्ठ वाची दट्ठब्बो, कम्मब्यतिहारेघणिति कम्मब्यतिहारो किरियापरिवत्तनं भावविसेसो तस्मिं ‘भावकारकेस्वघण्घका’’ति (५-४४) सामञ्ञेन विहितत्ता विप्पटिसेधनन्ति अत्थे घणि विप्पटी सेधो, तेनाह-‘सामञ्ञे’च्चादि, विप्पटिसेधसद्दस्स अत्थमाह-‘अञ्ञमञ्ञपटिसेधो’ति, संसिद्धियं वत्तमानोपि सिधि उपसग्गसम्बन्धे नात्थन्तरेपि होतीति अञ्ञमञ्ञविरोधोत्यत्थो, विप्पटिसेधसद्दस्स लोके विरोधवाचित्तेन पसिद्धत्तमाह ‘तथा हि’च्चादिना, कथम्पन पमाणभूतस्साचरियस्स वचनेसु अञ्ञमञ्ञविरोधो सम्भवतीच्चासङ्किय उभिन्नं सावकासत्ते सति सम्भवति नाञ्ञथाति ‘द्विन्न’मिच्चादि वुत्तिगन्थो पवत्तोति वत्तुं ‘सोचा’तिआदिमाह अञ्ञमञ्ञानज्झासितेति अञ्ञमञ्ञेनानक्कन्ते अपरिग्गहितेति वुत्तं होति, अनुभयतागिनीति यो विसयेकदेसो उभयन्न भजते तस्मिं अनुभयभागिनि विसयेकदेसे, सामञ्ञविसयो द्विन्नं विधीनं साधारणो विसयो, तत्थ पवत्तिप्पसङ्गे सति सोच विप्पटिसेधो जायतीति सम्बन्धो, इमिना विप्पटिसेधस्स विसयो पवत्तिप्पसङ्गो विसयविसयीनमभेदेन सुत्ते ‘विप्पटिसेधो’तिवुत्तोति ‘द्विन्न’मिच्चादिना वुत्तिगन्थो रचितोति दीपेति, परो होती तिविधिदस्सितोति इमिना यदि नियमो-ब्भूपगतो सिया, तदा ‘परोवहोती’ति वदेय्याति दस्सेति, पाणिनिया हि जातियं पदत्थे सकिमेव लक्खणं पवत्ततीति चरितत्थत्ता विसयन्तरे द्विन्नम्पि लक्खणानमप्पवत्तियं परं पच्छिमं कारियन्ति विध्यत्थमिदं वचनं, ब्यत्तियन्तु पदत्थे लत्वादीनमिव परियायप्पसङ्गे नियमत्थन्ति पटिपन्ना, इध पन जातियं ब्यत्तियञ्च द्विन्नम्पि सुत्तानमप्पवत्तियमेव विध्यत्थमेविदं वचनं, न नियमत्थम्पीति पटिपादेतुमाह-‘तथाहि’च्चादि, कामचारतो परिसमापीयतेति सम्बन्धो, कामतो परिसमापनञ्चेतिस्सा सब्बस्मिं अत्तनो गोचरे अविच्छेदब्यापनेन पवत्तिसब्भावतो. कथम्पनेकस्सापि पवत्ति न भवेय्यात्यासङ्किय कारणमाह‘उभयम्पि’च्चादि, हिसद्दो यस्मात्थे, यस्मा उभयम्पिदमाचरियवचनं, ततोयेव पमाणं, अभिमतकारियविधाने लिङ्गभावेन सद्दिकानुमतत्ता(तेसं) विधीनं विधायकञ्च तस्माति अत्थो. पमाणत्ता द्विन्नम्पि अप्पत्तियं कारणमाह-‘अनुभयभागिम्हि’च्चादि, यतो लद्धावकासा ततो समानबलाति, इतिसद्दो हेतुम्हि, विरुद्धाचाति एत्थ इतिसद्दं दत्वा ‘अनुभयभागिम्हि…पे… विरुद्धाचाति द्विन्नं वचनानं पमाणत्ता उभिन्नम्पि अप्पवत्तीति सम्बन्धो वेदितब्बो. समानबलानं द्विन्नं लोकेपि विरोधित्तं एकक्खणेयेव उभिन्नम्पि कारिये अप्पवत्ति च दिस्सतीति दिट्ठन्तमाह ‘लोकेचे’त्यादि, एत्थ च पेस्सस्स (अ)विरोधत्थिनो कारिये अप्पवत्तिरिव [अप्पवत्तियेव (पोत्थके)] समानबलान मुभिन्नं वचनानं कारिये अप्पवत्तीति सुखेनो पमासंसन्दनं विञ्ञातब्बं.
जातिपक्खेयेव भस्सकारेन द्विन्नं युगपदिप्पत्तियं ‘लत्वादीनमिव’ परियायप्पसङ्गो वण्णितो, तस्सायुत्तत्तमुपदस्सेन्तो आह ‘नचापि’च्चादि, भिन्नविसयत्ताति द्विन्नं विधीनं भिन्नविसयत्ता. अभिन्नविसयत्ते हि परियायकप्पना युत्तिमती, अतोच लत्वादीनमभिन्नविसयत्तम्पटिपादयितुमाह- ‘लत्वादयो हि’च्चादि, अनवयवेनेति धातु मत्ततो विधानेनावयवब्यतिरेकसब्भावतो सब्बधातुपरिग्गहेन, यत्थ यस्मिं धात्वत्थेकदेसे पवत्ता समाना पवत्ता सन्तो लद्धावकासा सियुं तस्सेकदेसस्स परिहारेनापि परिच्चागेनापि न विधीयन्तेति सम्बन्धो, लत्वादीन मेकक्खणे असम्भवा एकस्मिं कते सतीतरवचनान मानत्थक्यप्पसङ्गाच परियायेन भवन्तीति यन्तं युत्तन्ति सम्बन्धो. इहाति इमस्मिं युगपदिप्पत्तियं, इह तथाभावस्स कारणमाह-‘सावका…पे… वचन’न्ति, तत्थाति युगपदिप्पत्तियं. जातियम्पदत्थे ‘‘पुनप्पसङ्गविजानना सिद्धं, विप्पटिसेधे यं बाधितं तम्बाधितमेवा’’तीमासमुभिन्नं परिभासनम्पवत्तिं पटिपादेन्तो आह- ‘परस्मिं चे’त्यादि, परस्मिन्ति इट्ठे, परिभासनम्पन अयमत्थो ‘पुनप्पसङ्गविजाननाति द्विन्नं सुत्तानमेकत्थप्प सङ्गसङ्खाते विप्पटिसेधे सतिपरमिट्ठं पठमं होति, होन्तेन तेन यदीतरस्स निमित्तोपघातो न कतो तदा तस्सापि पुनप्पसङ्गो तस्स विजानना सिद्धन्ति, विप्पटिसेधे यथावुत्ते सति पठमं होन्तेन यं सुत्तं बाधितं तस्स पुनप्पवत्तिया यदि निमित्तं नत्थि तं बाधितमेवे’ति. ब्यत्तियम्पि विध्यत्थमेविदं वचनं, न नियमत्थन्ति दस्सेतुमाह-‘ब्यत्तिय’मिच्चादि, एवं मञ्ञते ‘ब्यत्तियं पटिलक्खियंलक्खणप्पवत्तियं द्विन्नं साधारणं ठानम्पति यानि वचनानि भिन्नानि तेसम्पि निरवकासत्तेन तुल्यबलत्ता द्विन्नम्पटिपत्तियेवसिया, नतु परियायप्पसङ्गो’ति. ब्यत्तियम्पि यथावुत्तानं परिभासानं पवत्ति वुत्तविधिनेवाति दस्सेन्तो ‘परिभासानम्पि’च्चादिमाह.
जातियम्पदत्थे ‘‘वत्तमानेति अन्ति, सि थ, मि म, ते अन्ते, से व्हे, ए म्हे’’च्चादीनं लक्खणानमेकमेकत्थेपि वत्तमानेति अन्ति, वत्तमाने सि थ इच्चादीनं वाक्येकदेसानं गच्छतिच्चादो गच्छ सिच्चादो च लक्खिये सकिम्पवत्तिया सब्बस्मिं सके विसये पठम मज्झिमपुरिसेकवचनजाति परिसमत्ताति चरितत्थत्ता तुम्हे गच्छथाति एत्थ द्वीहि द्विन्नं पुरिसान मेकक्खणे पवत्तियं न कस्सचि, ब्यत्तियम्पि पटिलक्खियं लक्खणानि भिज्जन्तीति साधारणं ठानं पतिभिन्नेहि लक्खणेहि द्विन्नम्पेकत्थे-कक्खणे पवत्तियं न कस्सचि, तथा वुत्तनयेनेव तिण्णं पुरिसानमेकक्खणे पवत्तियन्ति सब्बथा अप्पवत्तियं सम्पत्तायं वचनमिदं, परो होतीति मज्झिमुत्तमं भवतीति अधिप्पायेन ‘यथे’च्चादिना वुत्तं वुत्तिगन्थम्पञ्हमुखेना हरित्वा दस्सेतुं ‘क्वपना’तिआदिमाह, नेदमुदाहरणमम्हं मनं भोसेति-यतो विप्पटिसेधविसयमेवेदं न होति, कुतो यतो ‘‘वत्तमानेति अन्ति’’च्चादिप्पभुतीनं वत्तमानेति अन्तिच्चादीहि वाक्येकदेसेहि निद्दिट्ठानमेव पुब्बपरच्छक्कानं पुरिसवचनविसेसविधायकेन ‘‘पुब्बपरच्छक्कान मेकानेकेसु तुम्हाम्ह सेसेसु द्वेद्वे मज्झिमुत्तमपठमा’’ (६-१४) तीमिना वाक्यावयवेन तुम्हाम्हसेसेसु पयुज्जमानेसु अप्पयुज्जमानेसु वा यथाक्कमं पुब्बच्छक्कानं परच्छक्कानञ्च मज्झिमुत्तमपठमानं पच्चेकं द्वेद्वे वचनानि यथाक्कमं भवन्तीति ‘गच्छथ गच्छामा’ति एत्थ एकक्खणे पवत्तियेव नत्थि, द्विन्नम्पन सावकासान मेकक्खणे पवत्तियेव हि विप्पटिसेधोति, तथापि वुत्तनयेन विप्पटिसेधप्पकप्पनापि सक्का कातुन्तीदमुदाहटं सियाति दट्ठब्बं, इमिस्सा पन परिभासाय निराकुलप्पवत्ति ‘‘आदिस्सा’’ तीमिस्सा वुत्तनयेन वेदितब्बा, कताकतप्पसङ्गी यो विधि, सो निच्चो, योत्वकतेयेवायमनिच्चोति वुत्तनिच्चानिच्चेसु अन्तरङ्गबहिरङ्गेसु चातुल्यबलत्ता नास्स योगस्स ब्यापारो, तथाहि निच्चानिच्चेसु निच्चमेव बलवन्ति निच्चानिच्चानमतुल्यबलता, अन्तरङ्गबहिरङ्गप्पकार(म्पन) उपरि ‘‘लोपो’’ति (१-३९) सुत्ते पकासिस्साम.