परिभासाधिकार

१३. विधि

वचनारम्भयोजनमाह–‘यं विसेसनभावेने’च्चादि, यन्ति अनियमेन ‘‘अतो योनं टाटे’’ति (२-४३) आदीसु अतोतिआदिकं विसेसनभावेन वत्तुमिच्छितं परामसति, तेनाति विसे सनत्तेनु-पादियमानेन यं सद्दनिद्दिट्ठेन अतोतिआदिकेन करणभूतेन, यथाकथञ्चितब्बतोति आदो मज्झे-न्ते वा सब्भावतो येनकेनचि आकारेन अभेदोपचारेन अकारादिविसेसनवतो नामादिनो, तदन्तत्थन्ति तं अतोत्यादि विसेसनमन्ते, नादो न मज्झे यस्स तं तदन्तं, तं अत्थो पयोजनं यस्साति अञ्ञपदत्थो, वत्तायत्ताति वत्तुनो आयत्ता… अत्तावात्तनो वचने पधानन्ति, तस्साति वत्तुनो, साति वचनिच्छा, पयोगानुसा रेनाति जिनवचनानुसारेन, इतीति कारणत्थे निपातो, इमिना कारणेनाति अत्थो, न सब्बत्थप्पसङ्गोति संहितादिविधिम्हि सब्बत्थ तदन्त विधिप्पसङ्गो न होति, तथाहि ‘‘सरो लोपो सरे’’ति (१-२६) एत्थ सरोति विसेसनभावेन वचनिच्छाय सब्भावे सरोति तत्रा’दीनं विसेसनन्ति यथाकथञ्चिसरादिसरमज्झसरन्तानं तत्रादीनं लोपप्पसङ्गे ‘‘विधिब्बिसेसनन्तस्सा’’ति (१-१३) सरन्तस्सपसङ्गो सिया, न ‘‘छट्ठियन्तस्सा’’ति (१-१३) अन्तस्स… छट्ठीनिद्देसाभावा, तथा सति ‘तत्रिमे’तिआदिम्हि ‘इमे’तिआदिना वत्तब्बता आपज्जेय्याति पयोगं नानुसटा नामसियुन्ति न सब्बत्थ तदन्त विधिप्पसङ्गो, तथा ‘‘गतिबोधा’’ (२-४) दिसुत्तादिम्हिपि ‘गमयति माणवकंगामं त्यादिप्पसङ्गोतिआदि च यथायोगमवगन्तब्बं, वुत्तियं ‘‘अतो योनं टाटे’’ति सुत्तोदाहरणं दस्सितं, ‘‘नरा नरे’’ति लक्खियोदाहरणं.

१४. सत्तधी

वचनफलमुपदस्सेति‘यत्थे’च्चादिना, यत्थ यस्मिं ‘‘सरो लोपो सरे’’त्यादिके सुत्ते, सत्तमियाति ‘सरे’तिआदिना सत्तमिया, यस्साति सरोतिआदिना निद्दिट्ठस्स, कारियं लोपादि, सम्बन्धा विसेसाति सरेत्यादो ओपसिलेसिकमधिकरणं, तञ्चोपसिलेसे भवमधिकरणं पुब्बस्स वा परं सिया परस्स वा पुब्बन्ति पुब्बपरोपसि लेसस्साविसिट्ठत्ता पुब्बपरानं सम्बन्धस्स अविसेसा, परस्सापीति न केवलं पुब्बस्सेव, सतीत्यस्मिं अत्थे जोतनीये सत्तमी संसत्तमी सन्तसद्दस्स समादेसेन, सत्तञ्चेत्यादिवचनमेवं सति घटते, सन्ति वा सन्तसद्दत्थे पादि, सुत्ते अवुत्तेपि वुत्तियं ‘निद्देसे’ति वचने कारणमाह-सत्तञ्चा’तिआदि, निद्देसमन्तरेन सत्तं न सम्भवतीति सम्बन्धो, सत्तमिया निद्देसे सतियेव तं सम्बन्धाय सत्ताय सम्भवो, अञ्ञथा किमञ्ञन्तस्सा पतिट्ठाति अधिप्पायो, पुब्बसद्दस्स सम्बन्धिसद्दत्ता किन्निस्साय पुब्बत्तमिच्चाह-‘सत्तमि’च्चादि, तन्ति ‘‘सरो लोपो सरे’’ति सुत्तं, उकारस्साति ‘वेळु’इच्चत्र उकारस्स, पुब्बस्स…पे… करित्वा तंमनसिकतञ्चोदनं दस्सेतुमाह-‘तमह’न्ति च्चादिति एवमेत्थ साज्झाहारो सम्बन्धो वेदितब्बो. पुब्बस्साति सत्तमी निद्दिट्ठतो पुब्बस्स, अनन्तरस्साति अब्यवहितस्स, वुत्तं किञ्चि नत्थीति सम्बन्धो, अयमधिप्पायो ‘‘तस्मिन्ति निद्दिट्ठे पुब्बस्सा’’ति (१-१-६६) पाणिनियवचने ‘‘दिसिरयमुच्चारणक्रियो निसद्दोप्यय मिह नेरन्तरियं जोतेति, तत्थ‘निरन्तरं दिट्ठो’ति पादिसमासे कते फुटमेवानन्तरमुच्चारितेत्यमत्थो-वगम्यतेति ‘‘पुब्बसद्दस्स ब्यवहितेपि पयोगदस्सने ब्यवहितेपि कारियं पप्पोती’’ति भस्सकारादयो वण्णेन्ति, इह तादिसवचनाभावेन वण्णादि ब्यवधानेपि सिया’’ति, सरेच्चादिपरिहारवचने-धिप्पाय मुब्भावयति ‘यदिपि’च्चादिना, मथुराय पाटलिपुत्तकस्स चान्तराळे गामादीनं सब्भावा ब्यवधानेपि पुब्बसद्दस्स पवत्तिया दिट्ठन्तमाह-‘मथुरा’ इच्चादि, यस्मा सरेति ओपसिलेसिकाधारे सत्तम्यन्तं पदं, तस्मा ब्यवधाने सरलोपो न होतीति एवं सङ्खेपब्याख्यानेन वुत्तिय मत्थो वेदितब्बो, न केवलं सरेति एत्थेवाति आह- ‘कारिये’च्चादि, ओपसिलेसिकेयेवाधारे भवतीति सेसो, कारणमाह-‘वत्तिच्छान्हविधानतो सद्दस्सा’ति, वत्तुनो या इच्छा वचनिच्छा तस्सा अनुतूलेन विधानतो अत्थस्स कथनतोति अत्थो,येन हि यमत्थं वत्तातिधातुमिच्छति सतीप्यभिधानसा मत्थिये न ततो-ञ्ञमत्थं सद्दोभिदधातीत्यधिप्पायो, वत्तिच्छा वसाये कारणमाह’वत्तिच्छापि’च्चादि, वत्तुनो सुत्तकारस्स इच्छा वत्तिच्छा, कथमुपदेसतो वत्तिच्छा-वसीयते’ कथञ्च सामत्थियतोति आसङ्किय तमुपदस्सेतुमाह-‘अतोचेत्यादि, अतो वक्खमानकारणा उपदेसतो वसीयतेति सम्बन्धो, किन्तं कारण मिच्चाह-‘यस्मा’इच्चादि, अन्वयसद्देनेत्थ गुरुपारम्परियो-पदेसो विवच्छितो, यस्मा कारणा अन्वयो गुरुपारम्परियो पदेसो गुरुकुलमुपगम्म पञ्हकरणादिना अन्विच्छीयते गवेसीयति, अतो कारणा गुरुपरम्परा गतउपदेसतो वसीयतोति अत्थो, सामत्थियतो-वसायप्पटिपादयितुमाह- ‘सामत्थियम्पि’च्चादि, सामत्थियम्पि वुच्चतेतिसेसो, लघुनोपायेन सद्दानमुपलक्खणे पवत्तीति ब्यवहितनिवत्तिया वचनन्तरक-रणमनुपन्नं, उपपन्नं वचनन्तरकरणं, तस्स च ओपसिलेसिकाधार मन्तरेन अञ्ञथानुपपत्तिया आधारविसेसप्पटिप्पत्तीति इदमेत्थ सामत्थियं, आधारन्तरेच्चादिना यथावुत्तं सामत्थियं विभावेति, आधारन्तरेपीति सब्बत्थ पाठो दिस्सति, पसङ्गाभावतो अत्थन्त-रेनापि आधारन्तरेपि ओपसिलेसिकाधारेपि वचनन्तरप्पसङ्गो सियाति सम्बन्धसम्भवा ओपसिलेसिकाधारनिस्सयनेपि आनिसंसो न दिस्सतीति समुच्चयत्थेनापि नत्थि पयोजनन्ति वज्जेतब्बो यम्पि सद्दोति, ननु किमेवं वण्णीयते पुब्बस्सेवेति वचन मेवोपसिलेसिकमधिकरणं विञ्ञापयति… तत्थेव पुब्बपरत्त सम्भवाति योमञ्ञते, तस्सेसा कप्पना न सङ्गताति दस्सेतुमाह-‘पुब्बस्साति’च्चादि, अयुत्तत्ते कारणमाह-‘सामीपिकेपि तस्स सम्भवा’ति, ‘गङ्गायं घोसो’ति वुत्ते घोसो गङ्गायं पुब्बो वा परो वेति गम्ममानत्ता सामीपिकेप्यधिकरणे पुब्बपरत्तस्स सम्भवाति अत्थो, एताववुच्चतेति पुब्बस्सेव होति न परस्साति एत्तकमेव वुच्चते, तथाच वक्खति-‘किन्त’न्तिआदि, अधिकं ब्यवहितनिवुत्यादि न वुच्चतेति सम्बन्धो, आदिसद्देनेत्थ छट्ठीपकप्पना गहिता, छट्ठीपकप्पनापि सामत्तिया कताति सम्बन्धो, पकप्पनं पकप्पनाविधानं, एवं मञ्ञते ‘पाणिनिया ‘‘छट्ठीट्ठानेयोगा’’त्यतो (१-१-४९) ‘‘तस्मिन्ति निद्दिट्ठे पुब्बस्स’’ (१-१-६६) ‘‘तस्मा त्युत्तरस्स’’ इति (१-१-६७) परिभासासुत्तद्वये छट्ठीगहणमनुवत्तिय ‘तस्मिन्ति निद्दिट्ठे पुब्बस्स छट्ठी’ ‘तस्मात्युत्तरस्स छट्ठी [निद्दिट्ठे पुब्बस्स छट्ठीति पुब्बस्स कारियित्तपटिपादनयोग्गो छट्ठी तब्बोधकपदे भवतित्यत्थो, एव धुत्तरस्सेतु वि. उज्जोतटीका] ति छट्ठीपकप्पनं पटिपादेन्ति ‘यस्मिं सुत्ते छट्ठीनिद्देसो नत्थि, तत्थ छट्ठीपकप्पनायथा सिया’ति, इध पन वचनन्तराभावेपि यत्थ छट्ठीनिद्देसो नत्थि, तत्थ सामत्थियेनेव छट्ठीपकप्पना सिद्धा’ति, सामत्थियमुपदस्सेति ‘सत्तमीनिद्देसे’च्चादिना, अञ्ञविभत्तिनिद्दिट्ठोपि पटिपज्जतेति सम्बन्धो, कारिययो गन्ति कारियसम्बन्धं, यथा ‘‘वग्गे वग्गन्तो’’ति एत्थानुवत्तमानं निग्गहीत’न्तिदं छट्ठीयन्तं विञ्ञायते, कथं वग्गेतेसा सत्तम्यकतत्था ‘‘निग्गहीत’’न्ति (१-३८) पुब्बसुत्ते कतत्थताय पठमा विभत्तिया छट्ठीविभत्तिम्पकप्पेति सत्तमियं पुब्बस्से’ति तथेत्यवगन्तब्बं. एताव वुच्चतेति वुत्ते इदन्ति न विञ्ञायतेति आह ‘किन्त’न्तिआदि, यदाहिच्चादिना परियायपसङ्गक्कमं दस्सेति. किमिदमुच्चते परियायप्पसङ्गे नियमत्थं वचनन्ति ननु पुब्बपरानं युगपदुप्पत्तिय माचरियवचनप्पमाणेनाप्पटिपत्तियं विज्झनत्थं वचनन्ति कस्मा नोच्च तेच्चाह- ‘युगपदुपसिलिट्ठान’न्त्यादि, युगपदुपसिलिट्ठानमसम्भवोति सम्बन्धो, कुतोच्चाह-‘अपरस्सूपसिलेसिकस्साभावतो’ति, अतोति युगपदुभिन्नम्पत्तिया अभावतो, वचनं ‘‘सरो लोपासरे’’च्चादिकं (१-२६) सुत्तं.

१५. पञ्च

अवधिभावेनाति ‘अतो’च्चादिना अवधित्तेन, यस्साति यो आदिनो, कारियन्ति ‘टाटे’आदिकं, पुब्बपरापेक्खत्तेनाविसेसाति यथा- ‘गामा देवदत्तो’ति वुत्ते सो ततो पुब्बो परोगेति विञ्ञायतीत्यवधिभावस्स पुब्बपरापेक्खत्तेनाविसेसो, तथेहापि ‘‘अतो योनं टाटे’’ति (२-४१) वुच्चमाने अतो पुब्बेसं योनं अथवा परेसन्ति पुब्बपरापेक्खत्तेनावधिभावस्साविसेसाति मञ्ञते, पुरे वियात्यनेन सत्तमियन्ति एत्थ वुत्तं निद्देसवचने कारणमतिदिसति, वुत्तियं ‘नरानमेरे’ति एत्थ अपवादविप्पटिसेधे सतिपरत्ता टाटेआदेसानं पवत्तिं ‘‘आदिस्सा’’ति एत्थ वण्णयिस्साम, अथ किमिमिना वचनेन ननु यतो यत्थ पञ्चमी निद्देसो तत्थ सब्बत्थ ‘‘मानुबन्धो सरानमन्ता परो’’ (१-२१) त्यतो ‘परो’त्यनुवत्तेतुं सक्काति तस्सानुवत्तितस्स योनमिच्चनेन सामानाधिकरण्या‘परेसं योनं’त्ययमत्थो विञ्ञायते, ततो पुब्बेसं पसङ्गोयेव नत्थीति, नेतदत्थि, परोति त्यनुवत्तमानं ‘अतो’ति पञ्चम्यन्तेन सम्बज्झमानं न कोचि वारेता अत्थीति परतो-कारतो पुब्बेसम्पि योनं टाटेआदेसा पप्पोन्तीति वचनेनेमिना भवितब्बमेवाति दस्सेतुमाह-‘वचने’च्चादि, एवञ्चरहि तदेवोदाहरितब्बं, किं ‘नरानरे’ त्युदाहटन्ति चे, नेसदोसो, अञ्ञदत्थं कारीयमानमिहा-प्यत्थवन्तं होतीति, पुब्बको परिहारोति ब्यव हितनिवत्तिया पुब्बसुत्ते वुत्तो ‘‘सरेतोपसिलेसिकाधारो’’ति परिहारो, न सम्भवतीति इह सत्तमिया अभावा न सम्भवति, वचनानन्तरन्ति पाणिनियानं निद्दिट्ठग्गहणमिव ब्यवहितनिवत्तिया सुत्तन्तरं, ते हि ‘‘तस्मात्युत्तरस्सा’’त्येत्थ (१-१-६७) निद्दिट्ठग्गहणमनुवत्तिय तेन पुब्बे विय ब्यवहितनिवत्तिम्पटिपादेन्ति. अनन्तरेतिवचना पच्चासत्तिया निस्सयनं विञ्ञायते, कतत्थतायाति वचना जातियात्याह- ‘पच्चासत्या जातिं सन्निस्साया’ति जातिं सन्निस्साय पच्चासत्या करणभूताय निवत्तिमाहेति सम्बन्धो, इमिना पच्चासत्ति ञायब्यापनञायजातिपदत्थब्यत्तिपदत्थेसु पच्चासत्तिञायो जातिपदत्थोचेह निस्सीयतेति दस्सेति, न हि केवलं जातिं निस्साय ब्यवहितनिवत्ति वत्तुं सक्का, तथाहि यदेत्थ पच्चासत्तिञायो न निस्सितो, तदा ब्यापनञायेन ब्यवहिते चाब्यवहिते चासज्जतीति जातिया निस्सयने सत्यपि ब्यवहितेपि ब्याप्यमाना जाति केन निवारीयते नापि केवलं पच्चासत्तिन्निस्साय ब्यवहितनिवत्ति वत्तुं सक्का, तथाह्यसति जातिसन्निस्सयेन ब्यत्तिनिस्सीयते, ब्यत्तियञ्च पदत्थे पटिलक्खियं लक्खणं पवत्ततीति पच्चासत्ति ञायनिस्सयनेप्यब्यवहितम्पति यं लक्खणं भिन्नं तदब्यवहिते पवत्तं, यम्पन ब्यवहितम्पति भिन्नं लक्खणं, तञ्च वचनप्पमाणतो माभवत्वस्स ब्यत्थताति ब्यवहितेपि पवत्तते, तस्मा उभोपि निस्साय नीयाति. विसयदस्सनप्पसङ्गे विसयिदस्सनमत्थब्यत्तिकारणन्ति वाक्यन्तोगधपदानमत्थम्पठमं दस्सेत्वा पच्छा समासादिकं दस्सेतुं ‘कतो’त्यादिकमारद्धं, जातिलक्खणोति अब्यवहितत्तजातिसभावो, ‘ओसध्यो’ति एत्थ सकारे अकारा परस्स धकारेन ब्यवहितस्स योस्स वियावसेसानम्पि सब्भावतो वुत्तं-‘योप्पभुतीन’न्ति, जाति सामञ्ञं, यावति विसयेति गवादिके यत्तके विसये, कामचारतो विसय परिसमत्तिया दिट्ठन्तमाह-‘तं यथे’ति, भोजयेतीति एत्थ भोजयेइतीति पदच्छेदो, कतोहि जात्यत्थो कसिणोति यस्मा सकलो ब्राह्मण जातिसङ्खातो अत्थो परिसमत्तो, तस्माति अत्थो, इदं वुत्तं होति- ‘याव दिट्ठम्भोजये’ति वुत्ते [वुत्तेन (पोत्थके)] सन्ताय सामञ्ञवुत्ति ब्राह्मणसद्दप्पयोगसामत्थिया पच्चेकम्भोजनकिरिया कता नाम होति, यतो कसिणोपि जात्यत्थो परिसमत्तो नामाति. ‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’ति (१-३३) सुत्ते ब्यञ्जनेति सत्तमी पुब्बस्स दीघादिविधिम्हि चरितत्ता ‘‘सरम्हा द्वे’’ति (१-३४) एत्थ सरम्हाति पञ्चम्यक तत्था, ततो पञ्चमीनिद्देसस्स बलीयत्तं, ततो ‘‘सत्तमियं पुब्बस्स’’ ‘‘पञ्चमियं परस्सा’’ति द्विन्नं परस्स समुट्ठापने ‘ब्यञ्जने’ति सत्तमी परस्स कारिय योगिताय अत्थतो विभत्तिविपरिणामेन छट्ठीभावेन परिणमती… द्विन्नं सुत्तानं विप्पटिसेधे परस्स बली यत्तावाति एतादिससामत्थियसब्भावतो वुत्तं-‘छट्ठीपकप्पनापि पुरेविय सामत्थिया’ति.

१६. आदिस्स

किञ्चि अन्तस्स सम्पत्तन्ति यं टानुबन्धमनेकवण्णं न होति, तं ‘‘छट्ठियन्तस्से’’ (१-१७) त्यन्तस्स पत्तं, किञ्चि सब्बस्सेति ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्सेति’’ (१-१९) टानुबन्धमनेकवण्णञ्च कारियं सब्बस्स पत्तं. यदन्तभाविकारियंत्यादिना वचनफलमुपदस्सेन्तो ‘छट्ठीयन्तस्से’तीमस्सापवादो यं योगोति दस्सेति, तस्सायम पवादो होतु टानुबन्धादिकारियं कथन्ति आह-‘टानुबन्धे’च्चादि, विप्पटिसेधाति अपवादविप्पटिसेधा, ‘‘छट्ठियन्तस्से’ति हि उस्सग्गो, तस्सापवादा ‘‘आदिस्स’’ ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्से’’त्येते, ‘‘आदिस्सा’’तीमस्सावकासो ‘तेरसा’ति, ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्सा’’तीमस्सावकासो ‘एसु, अनेना’ति, इहोभयम्पप्पोति ‘‘अतो योनं टाटे’’ (२-४१) ‘‘नरानरे’’ ‘‘अतेन’’ (२-१०८) ‘‘जनेना’’ति (तत्थ) ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्से’’तीदम्पवत्ततीति तेसमपवादानं विप्पटिसेधा सब्बादेसो भवति. ‘‘छट्ठियन्तस्सा’’ति दससद्दे-न्तस्स पत्तोपि तदपवादत्ता ‘‘आदिस्सा’’तिआदिभूतस्स दकारस्स होतीति आह ‘दकारस्सरो’ति.

१७. छट्ठी

कोत्थोन्त सद्दस्सेच्चाह-‘अन्तोवसान’मिच्चादि, ‘‘वण्णस्सन्तस्स’’ति (१-१-५२) सुत्ते वण्णग्गहणमन्तविसेसनायोपदिट्ठं पाणिनिना-अन्तस्स पदस्स वाक्यस्स वा माभवी’ति, इह त्वनत्थकं वण्णग्गहणं ब्यवच्छेज्जाभावाति दस्सेतुमाह-‘सो चे’ त्यादि, ननु ब्रह्मस्साति विसेसनत्थेन वत्तुमिच्छितो महाब्रह्मसद्दो छट्ठीनिद्दिट्ठो नामाति ‘‘ब्रह्मस्सु वा’’ति (२-१९४) उआदेसो ‘‘छट्ठियन्तस्सा’’ति अन्तब्रह्मसद्दस्स पप्पोति, तथा सति ‘न हि छट्ठी निद्दिट्ठस्स अन्तं पदं वाक्यं वा सम्भवती’ति कस्मा वुत्तन्ति, वुच्चते- न विसेसनत्थेनाक्खेपमत्तेन महाब्रह्मसद्दो छट्ठी निद्दिट्ठो नाम भवतीति न ब्रह्मसद्दस्स सब्बस्सादेसप्पसङ्गो, महाब्रह्मसद्दे वा ब्रह्मसद्दो अत्थीति तस्सान्तस्स उत्तं विधीयते.

१८. वानु

‘‘छट्ठियन्तस्से’’त्यनेनेवाविसेसेन वानुबन्धकारियेप्यन्तस्स सिद्धे किमत्थोयमारम्भोत्यासङ्किय टानुबन्धात्यादिना वचनफलमुपदस्सेन्तो ‘बाधकबाधनत्थो-यमारम्भो’ति-वदति, तथाहि ‘‘छट्ठियन्तस्से’’त्यस्स बाधको ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्से’’ति, तस्स च ‘‘वानुबन्धो’’त्ययं योगो बाधकोति बाधकबाधनत्थो सम्पज्जते, अपइच्चयमुपसग्गो वज्जने नीवारणे, पनयने वा वत्ततेति अपोद्यन्ते उस्सग्गलक्खणानि वज्जीयन्ते नीवारीयन्ते अपनीयन्ते नेनेत्यपवादो, सुत्तेकदेसेन सुत्तमेवोपलक्खितन्ति अन्तस्स‘छट्ठियन्तस्सा’ति सुत्तस्स अपवादो अन्तापवादो, उस्सज्जते निवत्तीयत्यपवादेनेत्युस्सग्गो, उस्सग्गापवादक्कमो पनेत्थ एवं वेदितब्बो ‘‘छट्ठियन्तस्से’’त्युस्सग्गो, तदपवादा ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स’’ ‘‘उकानुबन्धाद्यन्ता’’ ‘‘मानुबन्धो सरा नमन्ता परो’’ति, ‘‘टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्से’’त्युस्सग्गो, तद पवादा ‘‘वानुबन्धो’’ ‘‘मानुबन्धो सरानमन्ता परो’’ति.

१९. टानु

छट्ठीनिद्दिट्ठस्सेच्चादिना वचनारम्भप्पयोजनाख्यानेनान्तादेसापवादो यं योगोति ब्रवीति, पच्चेकमभिसम्बन्धोति सो टकारानुबन्धो चादेसोतिआदिना, कस्स सब्बस्स भवतिच्चाह-‘छट्ठी निद्दिट्ठस्से’च्चादि, ननु च टेआदेसोप्यनेकवण्णोएव द्विवण्णसमुदायत्तात्यासङ्कियाह-‘उपलक्खिये’च्चादि, अनुबध्यते पयोगे असुय्यमानेपि पयोजनवसेनानुसरीयतीत्यनुबन्धो, उपदेसे येवोपलक्खिय निवत्ततेत्यनेनेतं दस्सेति ‘उच्चारितविनासिनोनुबन्धा’ति, उपदेसे पठमुच्चारणे.

२०. ञका

आद्यन्ताति वुत्ते कथमवयवात्ययमत्थो लब्भती त्याह-‘आद्यन्तसद्दानमि’च्चादि, आद्यन्तसद्दानं नियतवयववाचित्ता अवयवस्स चावयविनामन्तरेना सम्भवतो सामत्थियावयवी लक्खीयति, छट्ठियात्यनुवुत्तितो वावयवावयविसम्बन्धेसा छट्ठी, ताय निद्दिट्ठस्सात्ययमत्थो विञ्ञायतेति वुत्तियं-‘छट्ठीनिद्दिट्ठस्सा’ति (वुत्तं), तेनेव पच्चयविधिम्हि कूप्पच्चयादयो न दोसा भवन्तीति, अतोयेवाति तदवयवाचित्ततोयेव, तग्गहणेनेति अवयवग्गहणेन, कताकतप्पसङ्गित्ताति ओत्ते कतेपि अकतेपि वुकागमस्स पसङ्गतो, भूयत्तत्ता हि ओत्तस्स भूग्गहणे सति कतेपि ओत्ते वुकागमेन भवितब्बमकतेपि ततोव ‘‘कताकतप्प सङ्गी यो विधि सनिच्चो’’ति निच्चत्ता ओत्तं बाधित्वा वुकागमो होति, अथ वुकागमे पच्छा तेन न भवितब्बन्ति आह-‘अन्तावयवे’च्चादि.

२१. मानुबन्धो

यदिनिद्धारणे छट्ठी अन्तस्साविसेसितत्ता अविसेसेन यतो कुतोचि अन्ततो बानुबन्धो परो सिया, न हि दुतियं सरग्गहणमत्थि, येनान्तो विसेसीयतेच्चाह-‘निद्धारण’मिच्चादि, कारणमाह-‘सुतत्ता’ति, ‘सरान’न्ति सुतत्ताति अत्थो, तेन ‘‘सुतानुमितेसुसुतसम्बन्धोबलवा’’ति रुन्धतीतेत्थधकारस्सा नुमितस्स मं न होतीति दीपेति, समान जातियस्सेव लोके निद्धारणप्पतीति होतिच्चाह-‘तथा हि’च्चादि, यथा’कण्हा गावीनं सम्पन्नखीरतमा’ति वुत्ते अविसेसितत्तेपि कण्हाय कण्हागावीयेव पतीयते, तथेहापि सरानं मज्झे अन्तात्यन्तत्तेन निद्धारियमानो समानजातियो सरोयेव पतीयते, तेन सरानं येवान्तापरो भविस्सतीति भावो, विसेसनत्तोति ‘‘ञिलतस्से’’ति (५-१६३) सुत्ते अस्साति वुत्ते अयमेवेति नियमाभावा यस्सकस्सचि अकारस्स ञिप्पत्ति, तेनानिट्ठप्पत्तीति लानुसङ्गिस्सेव अस्साति लस्स यं विसेसनत्तं तं अत्थो पयोजनमस्स ‘‘कत्तरिलो’’ति (५-१८) लकारस्साति विसेसनत्थो लकारो, इधेवाति इमस्मिं ‘‘मानुबन्धो’’तिआदिसुत्तेयेव.

२२. विप्पटि

परोति वत्तते, सो चाञ्ञाधिक्यइट्ठाद्यनेकत्थोपि इध इट्ठ वाची दट्ठब्बो, कम्मब्यतिहारेघणिति कम्मब्यतिहारो किरियापरिवत्तनं भावविसेसो तस्मिं ‘भावकारकेस्वघण्घका’’ति (५-४४) सामञ्ञेन विहितत्ता विप्पटिसेधनन्ति अत्थे घणि विप्पटी सेधो, तेनाह-‘सामञ्ञे’च्चादि, विप्पटिसेधसद्दस्स अत्थमाह-‘अञ्ञमञ्ञपटिसेधो’ति, संसिद्धियं वत्तमानोपि सिधि उपसग्गसम्बन्धे नात्थन्तरेपि होतीति अञ्ञमञ्ञविरोधोत्यत्थो, विप्पटिसेधसद्दस्स लोके विरोधवाचित्तेन पसिद्धत्तमाह ‘तथा हि’च्चादिना, कथम्पन पमाणभूतस्साचरियस्स वचनेसु अञ्ञमञ्ञविरोधो सम्भवतीच्चासङ्किय उभिन्नं सावकासत्ते सति सम्भवति नाञ्ञथाति ‘द्विन्न’मिच्चादि वुत्तिगन्थो पवत्तोति वत्तुं ‘सोचा’तिआदिमाह अञ्ञमञ्ञानज्झासितेति अञ्ञमञ्ञेनानक्कन्ते अपरिग्गहितेति वुत्तं होति, अनुभयतागिनीति यो विसयेकदेसो उभयन्न भजते तस्मिं अनुभयभागिनि विसयेकदेसे, सामञ्ञविसयो द्विन्नं विधीनं साधारणो विसयो, तत्थ पवत्तिप्पसङ्गे सति सोच विप्पटिसेधो जायतीति सम्बन्धो, इमिना विप्पटिसेधस्स विसयो पवत्तिप्पसङ्गो विसयविसयीनमभेदेन सुत्ते ‘विप्पटिसेधो’तिवुत्तोति ‘द्विन्न’मिच्चादिना वुत्तिगन्थो रचितोति दीपेति, परो होती तिविधिदस्सितोति इमिना यदि नियमो-ब्भूपगतो सिया, तदा ‘परोवहोती’ति वदेय्याति दस्सेति, पाणिनिया हि जातियं पदत्थे सकिमेव लक्खणं पवत्ततीति चरितत्थत्ता विसयन्तरे द्विन्नम्पि लक्खणानमप्पवत्तियं परं पच्छिमं कारियन्ति विध्यत्थमिदं वचनं, ब्यत्तियन्तु पदत्थे लत्वादीनमिव परियायप्पसङ्गे नियमत्थन्ति पटिपन्ना, इध पन जातियं ब्यत्तियञ्च द्विन्नम्पि सुत्तानमप्पवत्तियमेव विध्यत्थमेविदं वचनं, न नियमत्थम्पीति पटिपादेतुमाह-‘तथाहि’च्चादि, कामचारतो परिसमापीयतेति सम्बन्धो, कामतो परिसमापनञ्चेतिस्सा सब्बस्मिं अत्तनो गोचरे अविच्छेदब्यापनेन पवत्तिसब्भावतो. कथम्पनेकस्सापि पवत्ति न भवेय्यात्यासङ्किय कारणमाह‘उभयम्पि’च्चादि, हिसद्दो यस्मात्थे, यस्मा उभयम्पिदमाचरियवचनं, ततोयेव पमाणं, अभिमतकारियविधाने लिङ्गभावेन सद्दिकानुमतत्ता(तेसं) विधीनं विधायकञ्च तस्माति अत्थो. पमाणत्ता द्विन्नम्पि अप्पत्तियं कारणमाह-‘अनुभयभागिम्हि’च्चादि, यतो लद्धावकासा ततो समानबलाति, इतिसद्दो हेतुम्हि, विरुद्धाचाति एत्थ इतिसद्दं दत्वा ‘अनुभयभागिम्हि…पे… विरुद्धाचाति द्विन्नं वचनानं पमाणत्ता उभिन्नम्पि अप्पवत्तीति सम्बन्धो वेदितब्बो. समानबलानं द्विन्नं लोकेपि विरोधित्तं एकक्खणेयेव उभिन्नम्पि कारिये अप्पवत्ति च दिस्सतीति दिट्ठन्तमाह ‘लोकेचे’त्यादि, एत्थ च पेस्सस्स (अ)विरोधत्थिनो कारिये अप्पवत्तिरिव [अप्पवत्तियेव (पोत्थके)] समानबलान मुभिन्नं वचनानं कारिये अप्पवत्तीति सुखेनो पमासंसन्दनं विञ्ञातब्बं.

जातिपक्खेयेव भस्सकारेन द्विन्नं युगपदिप्पत्तियं ‘लत्वादीनमिव’ परियायप्पसङ्गो वण्णितो, तस्सायुत्तत्तमुपदस्सेन्तो आह ‘नचापि’च्चादि, भिन्नविसयत्ताति द्विन्नं विधीनं भिन्नविसयत्ता. अभिन्नविसयत्ते हि परियायकप्पना युत्तिमती, अतोच लत्वादीनमभिन्नविसयत्तम्पटिपादयितुमाह- ‘लत्वादयो हि’च्चादि, अनवयवेनेति धातु मत्ततो विधानेनावयवब्यतिरेकसब्भावतो सब्बधातुपरिग्गहेन, यत्थ यस्मिं धात्वत्थेकदेसे पवत्ता समाना पवत्ता सन्तो लद्धावकासा सियुं तस्सेकदेसस्स परिहारेनापि परिच्चागेनापि न विधीयन्तेति सम्बन्धो, लत्वादीन मेकक्खणे असम्भवा एकस्मिं कते सतीतरवचनान मानत्थक्यप्पसङ्गाच परियायेन भवन्तीति यन्तं युत्तन्ति सम्बन्धो. इहाति इमस्मिं युगपदिप्पत्तियं, इह तथाभावस्स कारणमाह-‘सावका…पे… वचन’न्ति, तत्थाति युगपदिप्पत्तियं. जातियम्पदत्थे ‘‘पुनप्पसङ्गविजानना सिद्धं, विप्पटिसेधे यं बाधितं तम्बाधितमेवा’’तीमासमुभिन्नं परिभासनम्पवत्तिं पटिपादेन्तो आह- ‘परस्मिं चे’त्यादि, परस्मिन्ति इट्ठे, परिभासनम्पन अयमत्थो ‘पुनप्पसङ्गविजाननाति द्विन्नं सुत्तानमेकत्थप्प सङ्गसङ्खाते विप्पटिसेधे सतिपरमिट्ठं पठमं होति, होन्तेन तेन यदीतरस्स निमित्तोपघातो न कतो तदा तस्सापि पुनप्पसङ्गो तस्स विजानना सिद्धन्ति, विप्पटिसेधे यथावुत्ते सति पठमं होन्तेन यं सुत्तं बाधितं तस्स पुनप्पवत्तिया यदि निमित्तं नत्थि तं बाधितमेवे’ति. ब्यत्तियम्पि विध्यत्थमेविदं वचनं, न नियमत्थन्ति दस्सेतुमाह-‘ब्यत्तिय’मिच्चादि, एवं मञ्ञते ‘ब्यत्तियं पटिलक्खियंलक्खणप्पवत्तियं द्विन्नं साधारणं ठानम्पति यानि वचनानि भिन्नानि तेसम्पि निरवकासत्तेन तुल्यबलत्ता द्विन्नम्पटिपत्तियेवसिया, नतु परियायप्पसङ्गो’ति. ब्यत्तियम्पि यथावुत्तानं परिभासानं पवत्ति वुत्तविधिनेवाति दस्सेन्तो ‘परिभासानम्पि’च्चादिमाह.

जातियम्पदत्थे ‘‘वत्तमानेति अन्ति, सि थ, मि म, ते अन्ते, से व्हे, ए म्हे’’च्चादीनं लक्खणानमेकमेकत्थेपि वत्तमानेति अन्ति, वत्तमाने सि थ इच्चादीनं वाक्येकदेसानं गच्छतिच्चादो गच्छ सिच्चादो च लक्खिये सकिम्पवत्तिया सब्बस्मिं सके विसये पठम मज्झिमपुरिसेकवचनजाति परिसमत्ताति चरितत्थत्ता तुम्हे गच्छथाति एत्थ द्वीहि द्विन्नं पुरिसान मेकक्खणे पवत्तियं न कस्सचि, ब्यत्तियम्पि पटिलक्खियं लक्खणानि भिज्जन्तीति साधारणं ठानं पतिभिन्नेहि लक्खणेहि द्विन्नम्पेकत्थे-कक्खणे पवत्तियं न कस्सचि, तथा वुत्तनयेनेव तिण्णं पुरिसानमेकक्खणे पवत्तियन्ति सब्बथा अप्पवत्तियं सम्पत्तायं वचनमिदं, परो होतीति मज्झिमुत्तमं भवतीति अधिप्पायेन ‘यथे’च्चादिना वुत्तं वुत्तिगन्थम्पञ्हमुखेना हरित्वा दस्सेतुं ‘क्वपना’तिआदिमाह, नेदमुदाहरणमम्हं मनं भोसेति-यतो विप्पटिसेधविसयमेवेदं न होति, कुतो यतो ‘‘वत्तमानेति अन्ति’’च्चादिप्पभुतीनं वत्तमानेति अन्तिच्चादीहि वाक्येकदेसेहि निद्दिट्ठानमेव पुब्बपरच्छक्कानं पुरिसवचनविसेसविधायकेन ‘‘पुब्बपरच्छक्कान मेकानेकेसु तुम्हाम्ह सेसेसु द्वेद्वे मज्झिमुत्तमपठमा’’ (६-१४) तीमिना वाक्यावयवेन तुम्हाम्हसेसेसु पयुज्जमानेसु अप्पयुज्जमानेसु वा यथाक्कमं पुब्बच्छक्कानं परच्छक्कानञ्च मज्झिमुत्तमपठमानं पच्चेकं द्वेद्वे वचनानि यथाक्कमं भवन्तीति ‘गच्छथ गच्छामा’ति एत्थ एकक्खणे पवत्तियेव नत्थि, द्विन्नम्पन सावकासान मेकक्खणे पवत्तियेव हि विप्पटिसेधोति, तथापि वुत्तनयेन विप्पटिसेधप्पकप्पनापि सक्का कातुन्तीदमुदाहटं सियाति दट्ठब्बं, इमिस्सा पन परिभासाय निराकुलप्पवत्ति ‘‘आदिस्सा’’ तीमिस्सा वुत्तनयेन वेदितब्बा, कताकतप्पसङ्गी यो विधि, सो निच्चो, योत्वकतेयेवायमनिच्चोति वुत्तनिच्चानिच्चेसु अन्तरङ्गबहिरङ्गेसु चातुल्यबलत्ता नास्स योगस्स ब्यापारो, तथाहि निच्चानिच्चेसु निच्चमेव बलवन्ति निच्चानिच्चानमतुल्यबलता, अन्तरङ्गबहिरङ्गप्पकार(म्पन) उपरि ‘‘लोपो’’ति (१-३९) सुत्ते पकासिस्साम.

२३. सङ्केतो

वचनारम्भस्स फलमाह-‘अनुबन्धोति यं वुत्तं’त्यादि, वुत्तियं ‘‘योनवयवभूतो सङ्केतो’’ति सामञ्ञेन वुत्तेपि ‘‘भासिस्सं मागधं सद्दलक्खण’’न्ति सद्दलक्खणा भिधानप्पकरणतो सद्दस्सानवयवभूतोति विञ्ञायतेति दस्सेतुमाह-‘कस्स’त्यादिल्तुप्पच्चये लकारो उदाहरणं, पकतियादि समुदायस्सातिआदिवाक्यस्स साप्पायमत्थं विवरितुं ‘एवमञ्ञते’च्चादि वुत्तं, केचि सद्दसत्थकाराति पाणिनिं सन्धायाह, वचनन्ति ‘‘तस्स लोपो’’ति (१-३-९) वचनं, पयोगासमवायिताति कत्ताइच्चादिप्पयोगे असमवायिता अप्पयोगिताति अधिप्पायो, एवम्पिस्स लोपो वसेयो… अनुपुब्बो बन्धिविनासत्थोति आहु उच्चारितपधंसित्ता अनुबन्ध्यते विनस्सतेत्यनुबन्धोति इमाय सद्द ब्युप्पत्तियावसेन.

२४. वण्ण

‘अतेना’ति (२-१०८) एत्थ अतोति रस्सब्यत्तिनिद्देसो वा सिया रस्सजातिनिद्देसो वा सकलनिस्सयब्यापी अत्थजाति निद्देसोवा, तत्थ रस्सब्यत्तिनिद्देसे सति बुद्धसिद्धादीसु यत्थकत्थचि अकारो गय्हतेति नेट्ठप्पसिद्धि… केसञ्चि असिज्झनतो, रस्स जातिनिद्देसे पन बुद्धसिद्धादिसब्बाकारन्तानं लक्खणिकगवाद्यका रन्तानञ्चाकारो गय्हतीति सब्बथा इट्ठप्पसिद्धि, नाञ्ञो दीघो ब्यत्तन्तरत्ताति नानिट्ठप्पत्ति आकारतो नास्सेनाभावा, तस्मा अतोति रस्सजातिनिद्देसे निस्सिते सब्बमिदमिट्ठं निप्फज्जतीति नात्थजाति निस्सीयते, न रस्सब्यत्तिच, ‘‘युवण्णानमे ओलुत्ता’’ति (१-२९) आदीसु पन रस्सब्यत्तिया रस्सजातिया वा निद्देसे ‘तस्सेदं नोपेति’च्चादीसु एओआदिकमिट्ठं कत्थचि भवेय्य, न सब्बत्थ, सब्बत्थ वा भवेय्य ‘वातेरितं समोना’तिआदीसु ब्यत्तन्त रत्ता, तस्मा सब्बथा इट्ठप्पसिद्धिया इत्तजात्यादि निस्सीयते, अथवा वण्णुच्चारणम्पति केसञ्चि वण्णुप्पत्तिट्ठानानं उच्चनीचतदुभय संहारवसेन वण्णविसेसुप्पत्ति दस्सनतो तेसं वसेन रस्स ब्यत्तिनिद्देसे रस्सजातिनिद्देसे वा वुत्तनयेन इट्ठानिट्ठप्पत्तियं सब्बथा सब्बथा इट्ठप्पसिद्धिया इत्तजात्यादि निस्सीयते, तत्थ वण्ण परेन सवण्णग्गहणं नियमितुं वचनमिदमारद्धन्ति ‘सब्बत्थेवा’तिआदिना वचनारम्भफलमाह, सब्बत्थेवाति सब्बस्मिंयेव सुत्तप्पदेसे. ननु सयञ्चाति वुत्तेपि परियत्तं, न ह्यञ्ञं रूपा सयमत्थि, अञ्ञं वा (सय)तो रूपन्ति सिद्धेप्येवं सति अत्थेत्थ परो कोचि विसेसोति ञापेतुं सञ्च रूप’न्ति वुत्तिकारो आहाति सम्बन्धो, रूपस्स विसेसितब्बत्ता ‘सञ्च रूप’न्ति वुत्तियं निद्दिसीयमानत्ता च रूपन्ति विञ्ञायतीति ‘सञ्च गय्हती’ति वुत्तं, संरूपग्गहणायापिसद्दं करोतो-धिप्पायो-यन्ति वत्तुमाह-‘अञ्ञथे’च्चादि, अञ्ञथाति अञ्ञेनप्पकारेन संरूपग्गहणाय अपिसद्दाभावेति अधिप्पायो, अञ्ञपदत्थेति अञ्ञपदत्थ समासविसये, गुणीभूतस्साति अप्पधानभूतस्साकारे कारादिनो, समासेन वुत्तत्ता पधानतू तत्तेपि गुणो भवति अञ्ञपदत्थो-कारेकारादि विधाय कत्ता, विधीयमानो सवण्णोव पधानं… इदमत्थिताय तप्पवत्तियाति. ननु वुत्तियमपिसद्दस्सात्थं वदता सयञ्चेति वत्तब्बं, ‘‘तथा सयमत्तनी’’ति निघण्डुतो सयञ्च-त्ताकारेकारादिञ्च गय्हतीत्यमत्थो सम्भावीयतीति चोदनम्पनसि निधाय ‘सञ्च रूप’न्ति वदन्तो साधिप्पायारुळ्हं किञ्चि अत्थविसेसं पकासेतुं तथेवाहाति दस्सेतुं वुत्तं-‘सयञ्चे’त्यादि, ‘‘धनञ्ञातीसु संसद्दो, तथात्तत्तनियेसुपी’’ति निघण्डुवचनतो ‘स’न्ति अत्तापि गय्हति, को सो सद्दरूपं साधारणं, ‘स’न्ति अत्तनियम्पि, किन्तं सद्दान मसाधारणं सद्दरूपं, तथा सति अत्तनियं रूपं नामात्तसङ्खातसद्दसम्बन्धीति आह-‘संरूपं सद्दानमसाधारणं रूप’न्ति, एतञ्च इदन्तीमिना सम्बन्धितब्बं, असाधारणन्ति असाधारणं सद्दरूपं, सति सम्भवे ब्यभिचारे च विसेसनस्स सात्थकताय असाधारणन्ति रूपं विसेसता साधारणस्सापि सम्भवो वुत्तोयेव नामाति आह-‘दुविधं हि’च्चादि, किन्तं साधारणमसाधारणञ्चरूपन्ति सामञ्ञेन रूपं निद्दिसितुमाह-‘तत्था’तिआदि, तत्थाति निद्धारणे सत्तमी, सद्दानन्ति सात्थकनिरत्थकानं येसंकेसञ्चि सद्दानं, तंतं सद्दत्तादीहि तेसंतेसं बुद्ध अइआदीनं सद्दानं सद्दत्तादि, उभयत्थ आदिसद्देन अत्थो सङ्गहितो, तेन साधारणं सद्दरूपमत्थरूपं तथा-साधारणन्ति चतुब्बिधं संरूपन्ति दस्सेति, चतूसुपि चेतेस्वसाधारणस्स सद्दरूपस्सेवोपानं दस्सेतुमाह-‘तत्था’तिआदि, साधारणरूपब्युदासेनाति साधारणरूपस्स परिच्चागेन, उपादियन्तो रूपमेव सद्दस्ससं, नात्थोति च दस्सेतीति सम्बन्धो, च सद्दो पनेत्थ ‘इदं दस्सेती’ति हेट्ठा वुत्तं समुच्चिनोति, असाधारणस्सेवोपादियने कारणमाह-‘तन्त’मिच्चादि, इतरन्ति ये संकेसञ्चि सद्दानं सद्दत्तादि, परस्सापीति अञ्ञस्स यस्सकस्सचि सद्दस्सापि, इति इदं, पतितं पसिद्धं, एत्थ पन इतिसद्दो हेतुम्हि, यस्मा इदं यथावुत्तं पसिद्धं तस्मा पुब्बाचरियपरम्परायागतो पदेसतो उपादियन्तोति पकतं, संसद्दविसेसनसामत्थियेन असाधारणरूपोपादियनेपि असाधारणं सद्दरूपमेवोपादीयति नासाधारणमत्थरूपं… इमिना वक्खमानकारणता [ताय (पोत्थके)] वसेनाति आह-‘सद्दस्से’च्चादि, आसन्नं…सद्दतो सद्दभावसा नञ्ञत्ता, विपरिययतोति विपरियासेन अनासन्न भावेनाति अत्थो, चक्खुविसयोपि हि अत्थो कथं सोतविसयसद्दस्स न आसन्नो संरूपम्भवितुमरहतीति, कारणन्तरमाह-‘अहेय्यत्ताचा’तिआदि, अहेय्यत्ताति अपरिच्चजनीयत्ता, इदम्पि निच्चसम्बन्धित्ते कारणवचनं, तं सद्दरूपं, निच्चसम्बन्धीति निरन्तरसंयोगी, विपरिययतोति हेय्यत्ता, तथाहिच्चादिना अत्थस्स हेय्यत्तं बोधेति, अपरं कारणमाह-‘असाधारणञ्च रूपं’त्यादिना, साधारणो परियाय सद्दानं, पच्चेतब्बत्ताति विञ्ञातब्बत्ता, इदानि कारणत्तयं समोधानेत्वा इमेहि कारणेहि रूपमेव सद्दस्स संनाम, नात्थोति नियमेत्वा दस्सेतुं ‘तदेव’न्तिआदि आरद्धं, तदेवन्ति यस्मा एवं, तं तस्माति अत्थो, सरूपप्पधानेति ‘‘गोस्सा वङ’’ (१-३२) त्यादो गोस्सात्यादिके सरूपप्पधाने.

२५. न्तु

न्तुसुतिया जन्त्वादीनम्पि ‘‘न्तन्तूनंन्तो योम्हि पठमे’’ (२-२१५) त्यादिना गहणप्पसङ्गे जातियमभिप्पसङ्गबाधनत्थं ब्यत्तियं वन्त्वादि सम्बन्धीनमुपादानत्तमिदमारद्धं ‘‘वन्त्ववण्णा’’ (४-७९) ‘‘तमेत्थस्सत्तीति मन्तु’’ (४-७८) ‘‘कत्तरि भूते क्तवन्तु क्तावी’’ (५-५५) ति विहिता वन्त्वादयो नाम.

इति मोग्गल्लानपञ्चिकाटीकायं सारत्थविलासिनियं

परिभासाधिकारो समत्तो.