१४. सत्तधी
वचनफलमुपदस्सेति‘यत्थे’च्चादिना, यत्थ यस्मिं ‘‘सरो लोपो सरे’’त्यादिके सुत्ते, सत्तमियाति ‘सरे’तिआदिना सत्तमिया, यस्साति सरोतिआदिना निद्दिट्ठस्स, कारियं लोपादि, सम्बन्धा विसेसाति सरेत्यादो ओपसिलेसिकमधिकरणं, तञ्चोपसिलेसे भवमधिकरणं पुब्बस्स वा परं सिया परस्स वा पुब्बन्ति पुब्बपरोपसि लेसस्साविसिट्ठत्ता पुब्बपरानं सम्बन्धस्स अविसेसा, परस्सापीति न केवलं पुब्बस्सेव, सतीत्यस्मिं अत्थे जोतनीये सत्तमी संसत्तमी सन्तसद्दस्स समादेसेन, सत्तञ्चेत्यादिवचनमेवं सति घटते, सन्ति वा सन्तसद्दत्थे पादि, सुत्ते अवुत्तेपि वुत्तियं ‘निद्देसे’ति वचने कारणमाह-सत्तञ्चा’तिआदि, निद्देसमन्तरेन सत्तं न सम्भवतीति सम्बन्धो, सत्तमिया निद्देसे सतियेव तं सम्बन्धाय सत्ताय सम्भवो, अञ्ञथा किमञ्ञन्तस्सा पतिट्ठाति अधिप्पायो, पुब्बसद्दस्स सम्बन्धिसद्दत्ता किन्निस्साय पुब्बत्तमिच्चाह-‘सत्तमि’च्चादि, तन्ति ‘‘सरो लोपो सरे’’ति सुत्तं, उकारस्साति ‘वेळु’इच्चत्र उकारस्स, पुब्बस्स…पे… करित्वा तंमनसिकतञ्चोदनं दस्सेतुमाह-‘तमह’न्ति च्चादिति एवमेत्थ साज्झाहारो सम्बन्धो वेदितब्बो. पुब्बस्साति सत्तमी निद्दिट्ठतो पुब्बस्स, अनन्तरस्साति अब्यवहितस्स, वुत्तं किञ्चि नत्थीति सम्बन्धो, अयमधिप्पायो ‘‘तस्मिन्ति निद्दिट्ठे पुब्बस्सा’’ति (१-१-६६) पाणिनियवचने ‘‘दिसिरयमुच्चारणक्रियो निसद्दोप्यय मिह नेरन्तरियं जोतेति, तत्थ‘निरन्तरं दिट्ठो’ति पादिसमासे कते फुटमेवानन्तरमुच्चारितेत्यमत्थो-वगम्यतेति ‘‘पुब्बसद्दस्स ब्यवहितेपि पयोगदस्सने ब्यवहितेपि कारियं पप्पोती’’ति भस्सकारादयो वण्णेन्ति, इह तादिसवचनाभावेन वण्णादि ब्यवधानेपि सिया’’ति, सरेच्चादिपरिहारवचने-धिप्पाय मुब्भावयति ‘यदिपि’च्चादिना, मथुराय पाटलिपुत्तकस्स चान्तराळे गामादीनं सब्भावा ब्यवधानेपि पुब्बसद्दस्स पवत्तिया दिट्ठन्तमाह-‘मथुरा’ इच्चादि, यस्मा सरेति ओपसिलेसिकाधारे सत्तम्यन्तं पदं, तस्मा ब्यवधाने सरलोपो न होतीति एवं सङ्खेपब्याख्यानेन वुत्तिय मत्थो वेदितब्बो, न केवलं सरेति एत्थेवाति आह- ‘कारिये’च्चादि, ओपसिलेसिकेयेवाधारे भवतीति सेसो, कारणमाह-‘वत्तिच्छान्हविधानतो सद्दस्सा’ति, वत्तुनो या इच्छा वचनिच्छा तस्सा अनुतूलेन विधानतो अत्थस्स कथनतोति अत्थो,येन हि यमत्थं वत्तातिधातुमिच्छति सतीप्यभिधानसा मत्थिये न ततो-ञ्ञमत्थं सद्दोभिदधातीत्यधिप्पायो, वत्तिच्छा वसाये कारणमाह’वत्तिच्छापि’च्चादि, वत्तुनो सुत्तकारस्स इच्छा वत्तिच्छा, कथमुपदेसतो वत्तिच्छा-वसीयते’ कथञ्च सामत्थियतोति आसङ्किय तमुपदस्सेतुमाह-‘अतोचेत्यादि, अतो वक्खमानकारणा उपदेसतो वसीयतेति सम्बन्धो, किन्तं कारण मिच्चाह-‘यस्मा’इच्चादि, अन्वयसद्देनेत्थ गुरुपारम्परियो-पदेसो विवच्छितो, यस्मा कारणा अन्वयो गुरुपारम्परियो पदेसो गुरुकुलमुपगम्म पञ्हकरणादिना अन्विच्छीयते गवेसीयति, अतो कारणा गुरुपरम्परा गतउपदेसतो वसीयतोति अत्थो, सामत्थियतो-वसायप्पटिपादयितुमाह- ‘सामत्थियम्पि’च्चादि, सामत्थियम्पि वुच्चतेतिसेसो, लघुनोपायेन सद्दानमुपलक्खणे पवत्तीति ब्यवहितनिवत्तिया वचनन्तरक-रणमनुपन्नं, उपपन्नं वचनन्तरकरणं, तस्स च ओपसिलेसिकाधार मन्तरेन अञ्ञथानुपपत्तिया आधारविसेसप्पटिप्पत्तीति इदमेत्थ सामत्थियं, आधारन्तरेच्चादिना यथावुत्तं सामत्थियं विभावेति, आधारन्तरेपीति सब्बत्थ पाठो दिस्सति, पसङ्गाभावतो अत्थन्त-रेनापि आधारन्तरेपि ओपसिलेसिकाधारेपि वचनन्तरप्पसङ्गो सियाति सम्बन्धसम्भवा ओपसिलेसिकाधारनिस्सयनेपि आनिसंसो न दिस्सतीति समुच्चयत्थेनापि नत्थि पयोजनन्ति वज्जेतब्बो यम्पि सद्दोति, ननु किमेवं वण्णीयते पुब्बस्सेवेति वचन मेवोपसिलेसिकमधिकरणं विञ्ञापयति… तत्थेव पुब्बपरत्त सम्भवाति योमञ्ञते, तस्सेसा कप्पना न सङ्गताति दस्सेतुमाह-‘पुब्बस्साति’च्चादि, अयुत्तत्ते कारणमाह-‘सामीपिकेपि तस्स सम्भवा’ति, ‘गङ्गायं घोसो’ति वुत्ते घोसो गङ्गायं पुब्बो वा परो वेति गम्ममानत्ता सामीपिकेप्यधिकरणे पुब्बपरत्तस्स सम्भवाति अत्थो, एताववुच्चतेति पुब्बस्सेव होति न परस्साति एत्तकमेव वुच्चते, तथाच वक्खति-‘किन्त’न्तिआदि, अधिकं ब्यवहितनिवुत्यादि न वुच्चतेति सम्बन्धो, आदिसद्देनेत्थ छट्ठीपकप्पना गहिता, छट्ठीपकप्पनापि सामत्तिया कताति सम्बन्धो, पकप्पनं पकप्पनाविधानं, एवं मञ्ञते ‘पाणिनिया ‘‘छट्ठीट्ठानेयोगा’’त्यतो (१-१-४९) ‘‘तस्मिन्ति निद्दिट्ठे पुब्बस्स’’ (१-१-६६) ‘‘तस्मा त्युत्तरस्स’’ इति (१-१-६७) परिभासासुत्तद्वये छट्ठीगहणमनुवत्तिय ‘तस्मिन्ति निद्दिट्ठे पुब्बस्स छट्ठी’ ‘तस्मात्युत्तरस्स छट्ठी [निद्दिट्ठे पुब्बस्स छट्ठीति पुब्बस्स कारियित्तपटिपादनयोग्गो छट्ठी तब्बोधकपदे भवतित्यत्थो, एव धुत्तरस्सेतु वि. उज्जोतटीका] ति छट्ठीपकप्पनं पटिपादेन्ति ‘यस्मिं सुत्ते छट्ठीनिद्देसो नत्थि, तत्थ छट्ठीपकप्पनायथा सिया’ति, इध पन वचनन्तराभावेपि यत्थ छट्ठीनिद्देसो नत्थि, तत्थ सामत्थियेनेव छट्ठीपकप्पना सिद्धा’ति, सामत्थियमुपदस्सेति ‘सत्तमीनिद्देसे’च्चादिना, अञ्ञविभत्तिनिद्दिट्ठोपि पटिपज्जतेति सम्बन्धो, कारिययो गन्ति कारियसम्बन्धं, यथा ‘‘वग्गे वग्गन्तो’’ति एत्थानुवत्तमानं निग्गहीत’न्तिदं छट्ठीयन्तं विञ्ञायते, कथं वग्गेतेसा सत्तम्यकतत्था ‘‘निग्गहीत’’न्ति (१-३८) पुब्बसुत्ते कतत्थताय पठमा विभत्तिया छट्ठीविभत्तिम्पकप्पेति सत्तमियं पुब्बस्से’ति तथेत्यवगन्तब्बं. एताव वुच्चतेति वुत्ते इदन्ति न विञ्ञायतेति आह ‘किन्त’न्तिआदि, यदाहिच्चादिना परियायपसङ्गक्कमं दस्सेति. किमिदमुच्चते परियायप्पसङ्गे नियमत्थं वचनन्ति ननु पुब्बपरानं युगपदुप्पत्तिय माचरियवचनप्पमाणेनाप्पटिपत्तियं विज्झनत्थं वचनन्ति कस्मा नोच्च तेच्चाह- ‘युगपदुपसिलिट्ठान’न्त्यादि, युगपदुपसिलिट्ठानमसम्भवोति सम्बन्धो, कुतोच्चाह-‘अपरस्सूपसिलेसिकस्साभावतो’ति, अतोति युगपदुभिन्नम्पत्तिया अभावतो, वचनं ‘‘सरो लोपासरे’’च्चादिकं (१-२६) सुत्तं.