१५. पञ्च
अवधिभावेनाति ‘अतो’च्चादिना अवधित्तेन, यस्साति यो आदिनो, कारियन्ति ‘टाटे’आदिकं, पुब्बपरापेक्खत्तेनाविसेसाति यथा- ‘गामा देवदत्तो’ति वुत्ते सो ततो पुब्बो परोगेति विञ्ञायतीत्यवधिभावस्स पुब्बपरापेक्खत्तेनाविसेसो, तथेहापि ‘‘अतो योनं टाटे’’ति (२-४१) वुच्चमाने अतो पुब्बेसं योनं अथवा परेसन्ति पुब्बपरापेक्खत्तेनावधिभावस्साविसेसाति मञ्ञते, पुरे वियात्यनेन सत्तमियन्ति एत्थ वुत्तं निद्देसवचने कारणमतिदिसति, वुत्तियं ‘नरानमेरे’ति एत्थ अपवादविप्पटिसेधे सतिपरत्ता टाटेआदेसानं पवत्तिं ‘‘आदिस्सा’’ति एत्थ वण्णयिस्साम, अथ किमिमिना वचनेन ननु यतो यत्थ पञ्चमी निद्देसो तत्थ सब्बत्थ ‘‘मानुबन्धो सरानमन्ता परो’’ (१-२१) त्यतो ‘परो’त्यनुवत्तेतुं सक्काति तस्सानुवत्तितस्स योनमिच्चनेन सामानाधिकरण्या‘परेसं योनं’त्ययमत्थो विञ्ञायते, ततो पुब्बेसं पसङ्गोयेव नत्थीति, नेतदत्थि, परोति त्यनुवत्तमानं ‘अतो’ति पञ्चम्यन्तेन सम्बज्झमानं न कोचि वारेता अत्थीति परतो-कारतो पुब्बेसम्पि योनं टाटेआदेसा पप्पोन्तीति वचनेनेमिना भवितब्बमेवाति दस्सेतुमाह-‘वचने’च्चादि, एवञ्चरहि तदेवोदाहरितब्बं, किं ‘नरानरे’ त्युदाहटन्ति चे, नेसदोसो, अञ्ञदत्थं कारीयमानमिहा-प्यत्थवन्तं होतीति, पुब्बको परिहारोति ब्यव हितनिवत्तिया पुब्बसुत्ते वुत्तो ‘‘सरेतोपसिलेसिकाधारो’’ति परिहारो, न सम्भवतीति इह सत्तमिया अभावा न सम्भवति, वचनानन्तरन्ति पाणिनियानं निद्दिट्ठग्गहणमिव ब्यवहितनिवत्तिया सुत्तन्तरं, ते हि ‘‘तस्मात्युत्तरस्सा’’त्येत्थ (१-१-६७) निद्दिट्ठग्गहणमनुवत्तिय तेन पुब्बे विय ब्यवहितनिवत्तिम्पटिपादेन्ति. अनन्तरेतिवचना पच्चासत्तिया निस्सयनं विञ्ञायते, कतत्थतायाति वचना जातियात्याह- ‘पच्चासत्या जातिं सन्निस्साया’ति जातिं सन्निस्साय पच्चासत्या करणभूताय निवत्तिमाहेति सम्बन्धो, इमिना पच्चासत्ति ञायब्यापनञायजातिपदत्थब्यत्तिपदत्थेसु पच्चासत्तिञायो जातिपदत्थोचेह निस्सीयतेति दस्सेति, न हि केवलं जातिं निस्साय ब्यवहितनिवत्ति वत्तुं सक्का, तथाहि यदेत्थ पच्चासत्तिञायो न निस्सितो, तदा ब्यापनञायेन ब्यवहिते चाब्यवहिते चासज्जतीति जातिया निस्सयने सत्यपि ब्यवहितेपि ब्याप्यमाना जाति केन निवारीयते नापि केवलं पच्चासत्तिन्निस्साय ब्यवहितनिवत्ति वत्तुं सक्का, तथाह्यसति जातिसन्निस्सयेन ब्यत्तिनिस्सीयते, ब्यत्तियञ्च पदत्थे पटिलक्खियं लक्खणं पवत्ततीति पच्चासत्ति ञायनिस्सयनेप्यब्यवहितम्पति यं लक्खणं भिन्नं तदब्यवहिते पवत्तं, यम्पन ब्यवहितम्पति भिन्नं लक्खणं, तञ्च वचनप्पमाणतो माभवत्वस्स ब्यत्थताति ब्यवहितेपि पवत्तते, तस्मा उभोपि निस्साय नीयाति. विसयदस्सनप्पसङ्गे विसयिदस्सनमत्थब्यत्तिकारणन्ति वाक्यन्तोगधपदानमत्थम्पठमं दस्सेत्वा पच्छा समासादिकं दस्सेतुं ‘कतो’त्यादिकमारद्धं, जातिलक्खणोति अब्यवहितत्तजातिसभावो, ‘ओसध्यो’ति एत्थ सकारे अकारा परस्स धकारेन ब्यवहितस्स योस्स वियावसेसानम्पि सब्भावतो वुत्तं-‘योप्पभुतीन’न्ति, जाति सामञ्ञं, यावति विसयेति गवादिके यत्तके विसये, कामचारतो विसय परिसमत्तिया दिट्ठन्तमाह-‘तं यथे’ति, भोजयेतीति एत्थ भोजयेइतीति पदच्छेदो, कतोहि जात्यत्थो कसिणोति यस्मा सकलो ब्राह्मण जातिसङ्खातो अत्थो परिसमत्तो, तस्माति अत्थो, इदं वुत्तं होति- ‘याव दिट्ठम्भोजये’ति वुत्ते [वुत्तेन (पोत्थके)] सन्ताय सामञ्ञवुत्ति ब्राह्मणसद्दप्पयोगसामत्थिया पच्चेकम्भोजनकिरिया कता नाम होति, यतो कसिणोपि जात्यत्थो परिसमत्तो नामाति. ‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’ति (१-३३) सुत्ते ब्यञ्जनेति सत्तमी पुब्बस्स दीघादिविधिम्हि चरितत्ता ‘‘सरम्हा द्वे’’ति (१-३४) एत्थ सरम्हाति पञ्चम्यक तत्था, ततो पञ्चमीनिद्देसस्स बलीयत्तं, ततो ‘‘सत्तमियं पुब्बस्स’’ ‘‘पञ्चमियं परस्सा’’ति द्विन्नं परस्स समुट्ठापने ‘ब्यञ्जने’ति सत्तमी परस्स कारिय योगिताय अत्थतो विभत्तिविपरिणामेन छट्ठीभावेन परिणमती… द्विन्नं सुत्तानं विप्पटिसेधे परस्स बली यत्तावाति एतादिससामत्थियसब्भावतो वुत्तं-‘छट्ठीपकप्पनापि पुरेविय सामत्थिया’ति.