१. अ आदयो

सब्बवचनानं सात्थकनिरत्थकत्तब्यभिचारित्ता ‘इद’न्तिआदिना सदिट्ठन्तेन संसयमुपदस्सिय सात्थकत्तमस्स दस्सेतुञ्च ‘न ताव…पे… सात्थकत्ता’ति वुत्तं, उम्मत्तकादिवाक्यमिति ‘दस दाळिमा, छ अपूपा, कुण्डमजाजिनं, पलालपिण्डो’इच्चादिकं, अवयवत्थान मञ्ञमञ्ञनाति सम्बन्धा समुदायत्थाभावतो अनत्थकत्तं, आदिवाक्यन्ति ‘‘मनोसेट्ठा मनोमया’’तिआदिवाक्यं, सात्थकत्तं पनस्स पदत्थान मञ्ञमञ्ञाभिसम्बन्धस्स पतीतितो.

अथ अआद्यादिसद्दानं साधुत्तान्वाख्यानाय इदं वचनमिच्चादिविकप्पन्तरसम्भवे कथं नियमो वुत्तियं वुत्तेनत्थेन सात्थकत्तमिच्चासङ्किय तेसमिहानुपयोगित्तं कमेन पटिपादयितुमाह ‘वक्खमानत्थमेविद’मिच्चादि,’ आकारादयो निग्गहीतन्ता’इच्चादिना वुत्तियं वक्खमानो अत्थो यस्स तं तथा वुत्तं, साधूनं साधुसद्दानं अनुसासनं आख्यानं अत्थो पयोजनं यस्स तन्ति विग्गहो.

साधुसद्दानुसासनसङ्कापेत्थ ‘‘कत्थेत्थ कुत्रात्रक्वेहिधा’’ति (४-१००) आदिना कत्थादिसद्दानं साधुत्तानुसासनस्स दस्सनतो, लक्खणन्तरेन साधुभावस्स अन्वाख्यातत्ताति आपुब्बादाइच्चस्मा ‘‘दाधात्वी’’ति (५-४५) इप्पच्चये आकारलोपे च आदीति अआदियेसन्ति अञ्ञपदत्थसमासे योम्हि ‘‘योसु झिस्स पुमे’’ति (२-९३) ‘टे अआदयो’ति, तयो च चत्तालीसा चाति चत्थ समासे ‘‘तदमिनादीनि’’ति चत लोपेच रस्से च तितालीसाति, ‘वण्ण-वण्णने’इच्चस्मा ‘‘भावकारकेस्व घण घका’’ति (५-४४) अप्पच्चयेयोम्हि टादेसे वण्णाइति च सिज्झनतो, पयोगनियमत्थन्ति तितालीसवण्णसद्देसु परेसु एव अआदिसद्दो पयुज्जीयतीति एवं पयोगनियमत्थं, अयम्पि विकप्पन्तर सम्भावना ‘‘अभूततब्भावे करासभूयोगे विकारा ची’’ति (४-११९) पयोगनियमस्सा झायमानस्स दिट्ठत्ता, ठान्यादेसत्थन्ति अआदिसद्दस्स ठाने तितालीसवण्णसद्दा आदेसा होन्ति तेसं वा सो इति, तदनुरूपायाति ठान्यादेसानुरूपाय छट्ठी विभत्तिया, अतोयेवाति अगमागमिअनुरूपाय छट्ठिया अभावतो येव, अगमागमि भावत्थन्ति अआदिसद्दस्स तितालीस वण्णसद्दा आगमा होन्ति तेसं वा सो इति, एतेसुपि सङ्का, ‘‘यवासरे’’ (१-३०) ‘‘सुञ सस्स’’इति (२-५३) आदेसागमानं दस्सनेन, आगम लिङ्गाभावतोति उकार ककार मकारानं अभावतो, विसेसनविसेस्स भावत्थन्ति तितालीसवण्णसद्दानं अआदिसद्दो विसेसनं, ते वा तस्से-ति, एत्थापि सङ्का ‘नीलुप्पल’मिच्चादीनमञ्ञत्थ विसेसनविसेस्स भावदस्सना, सद्दलक्खणा नुपयोगतोति सद्दलक्खणेन सद्दसङ्खरणस्स पकतत्ता वुत्तं, तत्थ कारणमाह- ‘रूपविसेसूप लक्खणाभावा’ति, रूपविसेसस्स उपलक्खण निमित्तं तस्सअभावाति अत्थो, न हि विसेसन विसेस्सभावे पटिपादिते अआद्यादिसद्दानं रूपविसेसस्स सङ्खरणं कतं सियाति, यदि एसोव सद्दसङ्खरणन्ति गय्हेय्य, तथा सति ‘नीलुप्पल’मिच्चादीनम्पि वत्तब्बता आपज्जेय्याति नास्स तदत्थ तापि सम्भावीयते, लोके सीहगुणस्स मानवके दस्सनतो उपचारेन ‘सीहो-यं मानवको’ति तग्गुणज्झारोपोपि दिस्सति, तदत्थम्पेतं न होतीति दस्सनत्थं ‘तग्गुणज्झारोपनत्थम्पेतं न होती’ति वुत्तं, तस्स अआदिसद्दस्स, तेसं तितालीसवण्णसद्दानं वा गुणो अआदित्तादि, तस्स अज्झारोपनं-तितालीसवण्णसद्देसु वा अआदिसद्देयेव वा आरोपनं, तदत्थम्पेतं सुत्तं न होतीति अत्थो, तत्थ कारणमाह- ‘अतोयेवा’तिआदि, अतोयेव रूपविसेसूपलक्खणा भावतोयो, पकतं सद्दसङ्खरणं, यथावुत्त विकप्पन्तराभावे उभयत्थमिदं सिया, तत्थ परिभासत्थं न होति… तल्लक्खणत्ताभावा उपरिवक्खमानत्ता चाति पारिसेसमालम्बियाह ‘सञ्ञासञ्ञि’च्चादि.

मरियादायम्पकारेच, समीपे वयवे तथा;

चतुब्बिधप्पकारोयं, आदिसद्दस्स दिस्सतेति.

मरियादत्थो एत्थ आदिसद्दोति आह-‘आदिमरियादा भूतो’ति, उपलक्खणत्ताति उपलक्खियमानानमाकारादीनं गहणे कारणभावेन अप्पधानत्ता, तेनाह-‘उपलक्खणस्सुपसज्जनीयभूतस्सा’ति, कारियेनाति वण्णसञ्ञाभवनादिना, न गुन्नम्पि आनयनं भवति..गुन्नमुपसज्जनीय भूतत्ता अञ्ञपदत्थस्सेव पधानत्ता, सञ्ञाया भावेति अकारस्स वण्णसञ्ञाय अभावे, रूपन्तिति तालीसारूपं, तितालीसा+वण्णातिपदच्छेदो, तितालीस+वण्णातिवा, सुत्तावयवस्सापि सुत्तसम्बन्धित्ता ‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’ति (१-३३) पन वुत्तं, रस्सत्तन्तु ‘‘दीघरस्सा’’ति योगविभागेन, इतरथा ब्यञ्जनपरस्सेव रस्सत्ते दस्सिते तितालीसइति अब्यञ्जने पदं न सम्पज्जेय्याति विञ्ञायति, इतरीतरयोगचत्थे बहुवचनेन भवितब्बन्ति आह-‘एकवचनम्पना’तिआदि, विप्पटिपत्ति अञ्ञथाभावो, रस्स ए ओकारेहि तेचत्तालीसक्खरानन्ति सम्बन्धो, ए ओकारे हीति सहत्थे ततिया, सक्कतानुसारेनाति सक्कते ‘‘सन्धि यक्खरानं रस्सा न सन्ती’’ति वुत्तस्स अनुसारेन, कोचीति सा सनप्पसादकचोळियबुद्धप्पियाचरियं दस्सेति, न हिच्चादिं वदतो-यमधिप्पायो ‘रस्साइवाति इवसद्दो साधम्मोपमाजोतको वा सिया वेधम्मोपमाजोतको वा, यदि ताव वेधम्मोपमाजोतको, रस्सधम्मस्स ए ओकारेस्व सम्भवा तेसं दीघकालप्पवत्तितो ते दीघायेव सियुं, यदि पन साधम्मोपमाजोतको, तेसु रस्सधम्मस्ससम्भवा रस्सकालप्पवत्तितो रस्साएव ते सियुन्ति ‘एत्थातिआदीसु ए ओकारानं उच्चारणकालकतं रस्सत्तमेव होती’ति, रस्सकालवन्तोयेवाति एवसद्दो सोगते वण्णविनिम्मुत्तस्स कालस्सेवाभावा वण्णानञ्च पच्चक्ख सिद्धत्ता पमाणसिद्धं पारमत्थिक मे ओकारानं रस्सकालवन्ततं दीपेति, अत्थाति वदतो पनायमधिप्पायो ‘एत्थातिआदीसु यदि एकारादयो दीघाएव संयोगपुब्बत्ता रस्साव सियुंतथा सति अत्थाति एत्थापि दीघोव आकारो संयोगपुब्बत्तारस्सो इव उच्चतीति आपज्जेय्य, तस्मा उच्चारणकालकतोव रस्सदीघभावो गहेतब्बो’ति, कच्चायनवुत्तिवण्णना ञासो, तञ्ञापनेति बहिद्धा अञ्ञेसमक्खरानं ञापने, पयोजनाभावाति तेन साधेतब्बस्स कस्सचि इट्ठस्स अभावमाह, किमेत्थ समुदाये वाक्यपरिसमत्ति, उदाहु अवयवेति आह- ‘पच्चेक’न्ति, अञ्ञथा ‘रुक्खा वन’न्तिआदीसु विय समुदाये वाक्यपरिसमत्तियं ‘‘इयुवण्णा झला नमस्सन्ते’’ (१-९) इच्चादिकं न सिज्झतीति, पच्चेकं वण्णा नामहोन्तीति अकारो वण्णो नाम होति आकारो वण्णो नाम होतीतिआदिना, अवयवेच्चादिना वुत्तियं अवुत्तेपि ‘पच्चेक’न्ति वचने सदिट्ठन्तं कारणमाह, दिट्ठन्तोपनीतो त्यत्थो सुखेन पटिपत्तुं सक्काति, एत्थ हि पच्चेकन्ति अवुत्तेपि देवदत्तो भोजीयतूतिआदिना पच्चेकं भुञ्जिकिरिया परिसमापीयते, तेनाह-‘न चोच्चते’ इच्चादि, अथवा समुदायेपि वाक्यपरिसमा पत्तियं सति समुदाये पवत्ता सद्दा अवयवेसुपि वत्तन्तीति ‘समुद्देकदेसदस्सनेपि समुद्दो दिट्ठो, खन्धेकदेस भूतायपि पञ्ञाय पञ्ञाक्खन्धोतिआदीसु विय न दोसो, तेनेव वुत्तियं ‘पच्चेक’न्ति न वुत्तं, वण्णसद्दस्स गुणाद्यनेकत्थत्तेपि पकरणतो अकारादयोवेत्थ वुच्चन्तीति आह-‘वण्णीयति’च्चादि, पकरणतोपि अत्थो विभज्जते, वुत्तं हि–

अत्था पकरणा लिङ्गा, ओचित्या देसकालतो;

सद्दत्था विभजीयन्ते, न सद्दायेव केवलाति.

ननु झलादिसञ्ञा विय लहुसञ्ञं अकत्वा कस्मा गुरुसञ्ञा कताति चोदनं मनसि निधाय रुळ्हि अन्वत्थवसेन द्विप्पकारासु सञ्ञासु झालाति रुळ्हि सञ्ञात्थाभावेन वोहारसुखमत्तपयोजना, अन्वत्थसञ्ञा पन तप्पयोजनापि होति तदञ्ञप्पयोजना पीति दस्सेतुमाह- ‘एव’मिच्चादि, वण्णीयती अत्थो एतेहीति वुत्तमत्थं अनुगता अनुगतत्था वण्णसञ्ञा तं, सद्दाधिगमनीयस्साति सद्देन विञ्ञातब्बस्स, वण्णं मूलमस्साति वण्णमूलको-अत्थो, तस्स भावो वण्णमूलकता, अत्थस्स वण्णमूलकतं साधेति ‘सापि’च्चादिना, वण्णं रूपं सभावो एतेसन्ति वण्णरूपानि-पदानि, समुदायो पादानं रूपमस्साति समुदायरूपं वाक्यं, विभत्यन्तमत्थजोतकं पदं, पदसमुदायो वाक्यं, सब्बञ्चेतमुपचारेन वण्णसद्दवचनीयत्तं गच्छति वण्णमयत्ताति सब्बोपि सम्मुतिपरमत्थभेदभिन्नो अत्थो वाक्याधिगमनीयो वण्णेनेव विञ्ञायति नाम तस्मा यथा वुत्तमत्थ विसेसदस्सनंलहुसञ्ञाय न सक्काति तदत्थमकारादीनं गुरुभूता वण्णसञ्ञा कताति अधिप्पायो, सम्मुति सङ्केतवसेन पवत्तो वोहारो, परमत्थो सनिब्बानो पञ्चक्खन्धो. उभोहि पनेतेहि भिन्नो ततियो कोट्ठासो नाम नत्थि, तथाच वुत्तं–

दुवे सच्चानि अक्खासि, सम्बुद्धो वदतं वरो,

सम्मुतिं परमत्थञ्च, ततियं नुपलब्भतीति.

ननु च–

अप्पक्खरमसन्दिद्धं, ससारं गूळ्हनिण्णयं;

पसन्नत्थञ्च सुत्तन्ति, आहु तल्लक्खणञ्ञुनोति.

‘‘आदयो तितालीस वण्णा’’ ‘‘तितालीसादयो वण्णा’’ति वा वत्तब्बन्ति न तथा सति सन्दिद्धं सुत्तं सियाति, ननु सत्थादो मङ्गलवचनेन भवितब्बं, अकारो पटिसेधत्थोपि होतीति (न) सत्थादो सिद्धसद्दस्सोपहितत्ता, अथ होत्व पुब्बा झालादि सञ्ञा, सद्दसाधनमत्तप्पयोजनत्ता पन सब्बविधानस्स पुब्बाचरिय सञ्ञावालमेत्थाति किं पुनापि वण्णादिसञ्ञाविधानेन गन्थगारव करणेनाति सच्चमेतं, पुब्बाचरियेसु पन गारवं तदनुगमनञ्च दीपेतुं काचि सञ्ञायोप्यन्वाख्यायन्ते, यज्जेवं संयोगसब्बनामलोपादयोपि सञ्ञा पुब्बाचरियेहि वुत्ता वत्तब्बाति ननु भो वुत्तमेवाम्हेहि’काचि सञ्ञायो आख्यायन्ते’ति, किन्तदाख्यानद्वारेन भवता तापि विञ्ञातुं न सक्काति, केसञ्चि सात्थकत्तोपि पतिवण्णमत्थानुपलद्धितो वण्णानमदिट्ठानमकारादीनमनुकतियो इहोपदिट्ठाइत्यनुकारियेनात्थेनात्थवन्तताय होतेवाकारादितो विभत्ति, लोपेन निद्दिट्ठत्ता पनस्सा अस्सवनं सन्निकंसवचनिच्छाभावा संहितायानिद्देसो, अनुक्कमोति आदोनिस्सया सरावुत्ता, ततो निस्सिता ब्यञ्जना, सरेसुपि एकट्ठानिया अकारादयो बहुत्ता पठमं वुत्ता ठानानुक्कमेन, ततो द्विजा ठानानुक्कमेन, तेसुपि रस्साव लहुत्ता पठमं वुत्ता, ततो दीघा, ब्यञ्जनेसुपि वग्गा बहुत्ता ठानप्पटिपाटिया पठमं वुत्ता, ततो यकारादयो, वग्गेसु च अघोसा पठमं वुत्ता, ततो घोसा, तेसु च सिथिला पठमं वुत्ता, ततो धनिता, तत्थापि अप्पकत्ता द्विजा पञ्चमा वुत्ता, ततो यरलवा घोसभूता ठानानुक्कमेन, ततो धनिता सकारह कारा, तेसुपिहकारो केसञ्चि ओरसोपि होतीति द्विजत्ता पच्छा वुत्तो, केहिचि ‘‘लळानमविसेसो’’ति द्विन्नमविसेसे वुच्चमानेपि लिपिभेदेन ठानभेदेन च भिन्नत्ता ळकारो विसुं अक्खरभावेन गहितो, सोपि घोसभावेन ठानानुक्कमेनच हकारतो परं वुत्तो निग्गहीतं पन सरत्तादिसब्बविनिम्मुत्तत्ता सब्बपच्छा वुत्तन्ति अकारादीनमयमनुक्कमो, इमस्सेवानुक्कमस्स मनसि विपस्स वत्तमानत्ता तितालीसाति गणनापरिच्छेदस्स दस्सितत्ता च ‘निग्गहीतन्ता’ति वुत्तियं वुत्तं, पकतं साधुसद्दान्वाख्यानं, न वण्णीयते, ति सद्दसङ्खरण सङ्खात मुख्यप्पयोजनाभावा, किञ्चापि न वण्णीयते, अम्हेहि पन कथमकारादीनमयमनुक्कमो उप्पन्नोति सिस्सानं कङ्खा विच्छेदप्पयोजनम्पति अनुक्कमसद्दस्स अत्थकथनब्याजेन वण्णितो येवाति, करीयन्ते उच्चारीयन्ते एतेनाति करणं, तत्थ जिव्हामज्झं तालुजानं, जिव्होपग्गं मुद्धजानं, जिव्हग्गं, दन्तजानं सेसानं सकट्ठानं करणं, पयत्ति पयतनं, तम्पन वण्णुच्चारणतो अब्भन्तरो बाहियो च उस्साहो, तत्थ अब्भन्तरपयतनं-संवुतत्तमकारस्स, विवटत्तं सरानं सकारहकारानञ्च फुट्ठत्तं वग्गानं, ईसंफुट्ठत्तं यरलवानं, बाहियपयतनन्तु संवुतकण्ठतादि, ठानतो पच्चासत्तिया विधीयमानकारियसम्भवेन पयोजनसम्भवा आह-‘ठानम्पना’तिआदि, तिट्ठन्ति एत्थ उप्पत्तिवसेन वण्णाति ठानं, ‘‘ए ओनम वण्णे’’ति (१-३७) सुत्ते वण्णेति कथनमेव वण्णसञ्ञाकरणे पयोजनं, यथावुत्तमत्थमञ्ञत्र ब्यापदिसति’ एव’मिच्चादिना, तस्मा ‘‘दसादो सरा’’इच्चादो ‘तेना’तिआदीसु ‘तेन सरइच्चनेन क्वत्थो कस्मिं सुत्ते पयोजनं तं दस्सेति ‘‘सरोलोपो सरे’’च्चादी’ति एवमादिना अत्थो दट्ठब्बो, ञापेति वण्णलोपन्ति ञापकं, कस्मा पन’सो चेमिनाव ञापकेन सिद्धो’ति वुच्चति ननु ‘तदमिनादीनि’’ति (१-४७) सुत्तं दिस्सतीति, (सच्चं) तथापि पकारन्तरोयम्पि वण्णलोपे दस्सितोति विञ्ञातब्बं, एवसद्दो पन ‘यदि ञापकेन वण्णलोपो सिया सो इमिनाव ञापकेन सिद्धो, नाञ्ञेना’ति अवधारेति.