सञ्ञाधिकार

१. अ आदयो

सब्बवचनानं सात्थकनिरत्थकत्तब्यभिचारित्ता ‘इद’न्तिआदिना सदिट्ठन्तेन संसयमुपदस्सिय सात्थकत्तमस्स दस्सेतुञ्च ‘न ताव…पे… सात्थकत्ता’ति वुत्तं, उम्मत्तकादिवाक्यमिति ‘दस दाळिमा, छ अपूपा, कुण्डमजाजिनं, पलालपिण्डो’इच्चादिकं, अवयवत्थान मञ्ञमञ्ञनाति सम्बन्धा समुदायत्थाभावतो अनत्थकत्तं, आदिवाक्यन्ति ‘‘मनोसेट्ठा मनोमया’’तिआदिवाक्यं, सात्थकत्तं पनस्स पदत्थान मञ्ञमञ्ञाभिसम्बन्धस्स पतीतितो.

अथ अआद्यादिसद्दानं साधुत्तान्वाख्यानाय इदं वचनमिच्चादिविकप्पन्तरसम्भवे कथं नियमो वुत्तियं वुत्तेनत्थेन सात्थकत्तमिच्चासङ्किय तेसमिहानुपयोगित्तं कमेन पटिपादयितुमाह ‘वक्खमानत्थमेविद’मिच्चादि,’ आकारादयो निग्गहीतन्ता’इच्चादिना वुत्तियं वक्खमानो अत्थो यस्स तं तथा वुत्तं, साधूनं साधुसद्दानं अनुसासनं आख्यानं अत्थो पयोजनं यस्स तन्ति विग्गहो.

साधुसद्दानुसासनसङ्कापेत्थ ‘‘कत्थेत्थ कुत्रात्रक्वेहिधा’’ति (४-१००) आदिना कत्थादिसद्दानं साधुत्तानुसासनस्स दस्सनतो, लक्खणन्तरेन साधुभावस्स अन्वाख्यातत्ताति आपुब्बादाइच्चस्मा ‘‘दाधात्वी’’ति (५-४५) इप्पच्चये आकारलोपे च आदीति अआदियेसन्ति अञ्ञपदत्थसमासे योम्हि ‘‘योसु झिस्स पुमे’’ति (२-९३) ‘टे अआदयो’ति, तयो च चत्तालीसा चाति चत्थ समासे ‘‘तदमिनादीनि’’ति चत लोपेच रस्से च तितालीसाति, ‘वण्ण-वण्णने’इच्चस्मा ‘‘भावकारकेस्व घण घका’’ति (५-४४) अप्पच्चयेयोम्हि टादेसे वण्णाइति च सिज्झनतो, पयोगनियमत्थन्ति तितालीसवण्णसद्देसु परेसु एव अआदिसद्दो पयुज्जीयतीति एवं पयोगनियमत्थं, अयम्पि विकप्पन्तर सम्भावना ‘‘अभूततब्भावे करासभूयोगे विकारा ची’’ति (४-११९) पयोगनियमस्सा झायमानस्स दिट्ठत्ता, ठान्यादेसत्थन्ति अआदिसद्दस्स ठाने तितालीसवण्णसद्दा आदेसा होन्ति तेसं वा सो इति, तदनुरूपायाति ठान्यादेसानुरूपाय छट्ठी विभत्तिया, अतोयेवाति अगमागमिअनुरूपाय छट्ठिया अभावतो येव, अगमागमि भावत्थन्ति अआदिसद्दस्स तितालीस वण्णसद्दा आगमा होन्ति तेसं वा सो इति, एतेसुपि सङ्का, ‘‘यवासरे’’ (१-३०) ‘‘सुञ सस्स’’इति (२-५३) आदेसागमानं दस्सनेन, आगम लिङ्गाभावतोति उकार ककार मकारानं अभावतो, विसेसनविसेस्स भावत्थन्ति तितालीसवण्णसद्दानं अआदिसद्दो विसेसनं, ते वा तस्से-ति, एत्थापि सङ्का ‘नीलुप्पल’मिच्चादीनमञ्ञत्थ विसेसनविसेस्स भावदस्सना, सद्दलक्खणा नुपयोगतोति सद्दलक्खणेन सद्दसङ्खरणस्स पकतत्ता वुत्तं, तत्थ कारणमाह- ‘रूपविसेसूप लक्खणाभावा’ति, रूपविसेसस्स उपलक्खण निमित्तं तस्सअभावाति अत्थो, न हि विसेसन विसेस्सभावे पटिपादिते अआद्यादिसद्दानं रूपविसेसस्स सङ्खरणं कतं सियाति, यदि एसोव सद्दसङ्खरणन्ति गय्हेय्य, तथा सति ‘नीलुप्पल’मिच्चादीनम्पि वत्तब्बता आपज्जेय्याति नास्स तदत्थ तापि सम्भावीयते, लोके सीहगुणस्स मानवके दस्सनतो उपचारेन ‘सीहो-यं मानवको’ति तग्गुणज्झारोपोपि दिस्सति, तदत्थम्पेतं न होतीति दस्सनत्थं ‘तग्गुणज्झारोपनत्थम्पेतं न होती’ति वुत्तं, तस्स अआदिसद्दस्स, तेसं तितालीसवण्णसद्दानं वा गुणो अआदित्तादि, तस्स अज्झारोपनं-तितालीसवण्णसद्देसु वा अआदिसद्देयेव वा आरोपनं, तदत्थम्पेतं सुत्तं न होतीति अत्थो, तत्थ कारणमाह- ‘अतोयेवा’तिआदि, अतोयेव रूपविसेसूपलक्खणा भावतोयो, पकतं सद्दसङ्खरणं, यथावुत्त विकप्पन्तराभावे उभयत्थमिदं सिया, तत्थ परिभासत्थं न होति… तल्लक्खणत्ताभावा उपरिवक्खमानत्ता चाति पारिसेसमालम्बियाह ‘सञ्ञासञ्ञि’च्चादि.

मरियादायम्पकारेच, समीपे वयवे तथा;

चतुब्बिधप्पकारोयं, आदिसद्दस्स दिस्सतेति.

मरियादत्थो एत्थ आदिसद्दोति आह-‘आदिमरियादा भूतो’ति, उपलक्खणत्ताति उपलक्खियमानानमाकारादीनं गहणे कारणभावेन अप्पधानत्ता, तेनाह-‘उपलक्खणस्सुपसज्जनीयभूतस्सा’ति, कारियेनाति वण्णसञ्ञाभवनादिना, न गुन्नम्पि आनयनं भवति..गुन्नमुपसज्जनीय भूतत्ता अञ्ञपदत्थस्सेव पधानत्ता, सञ्ञाया भावेति अकारस्स वण्णसञ्ञाय अभावे, रूपन्तिति तालीसारूपं, तितालीसा+वण्णातिपदच्छेदो, तितालीस+वण्णातिवा, सुत्तावयवस्सापि सुत्तसम्बन्धित्ता ‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’ति (१-३३) पन वुत्तं, रस्सत्तन्तु ‘‘दीघरस्सा’’ति योगविभागेन, इतरथा ब्यञ्जनपरस्सेव रस्सत्ते दस्सिते तितालीसइति अब्यञ्जने पदं न सम्पज्जेय्याति विञ्ञायति, इतरीतरयोगचत्थे बहुवचनेन भवितब्बन्ति आह-‘एकवचनम्पना’तिआदि, विप्पटिपत्ति अञ्ञथाभावो, रस्स ए ओकारेहि तेचत्तालीसक्खरानन्ति सम्बन्धो, ए ओकारे हीति सहत्थे ततिया, सक्कतानुसारेनाति सक्कते ‘‘सन्धि यक्खरानं रस्सा न सन्ती’’ति वुत्तस्स अनुसारेन, कोचीति सा सनप्पसादकचोळियबुद्धप्पियाचरियं दस्सेति, न हिच्चादिं वदतो-यमधिप्पायो ‘रस्साइवाति इवसद्दो साधम्मोपमाजोतको वा सिया वेधम्मोपमाजोतको वा, यदि ताव वेधम्मोपमाजोतको, रस्सधम्मस्स ए ओकारेस्व सम्भवा तेसं दीघकालप्पवत्तितो ते दीघायेव सियुं, यदि पन साधम्मोपमाजोतको, तेसु रस्सधम्मस्ससम्भवा रस्सकालप्पवत्तितो रस्साएव ते सियुन्ति ‘एत्थातिआदीसु ए ओकारानं उच्चारणकालकतं रस्सत्तमेव होती’ति, रस्सकालवन्तोयेवाति एवसद्दो सोगते वण्णविनिम्मुत्तस्स कालस्सेवाभावा वण्णानञ्च पच्चक्ख सिद्धत्ता पमाणसिद्धं पारमत्थिक मे ओकारानं रस्सकालवन्ततं दीपेति, अत्थाति वदतो पनायमधिप्पायो ‘एत्थातिआदीसु यदि एकारादयो दीघाएव संयोगपुब्बत्ता रस्साव सियुंतथा सति अत्थाति एत्थापि दीघोव आकारो संयोगपुब्बत्तारस्सो इव उच्चतीति आपज्जेय्य, तस्मा उच्चारणकालकतोव रस्सदीघभावो गहेतब्बो’ति, कच्चायनवुत्तिवण्णना ञासो, तञ्ञापनेति बहिद्धा अञ्ञेसमक्खरानं ञापने, पयोजनाभावाति तेन साधेतब्बस्स कस्सचि इट्ठस्स अभावमाह, किमेत्थ समुदाये वाक्यपरिसमत्ति, उदाहु अवयवेति आह- ‘पच्चेक’न्ति, अञ्ञथा ‘रुक्खा वन’न्तिआदीसु विय समुदाये वाक्यपरिसमत्तियं ‘‘इयुवण्णा झला नमस्सन्ते’’ (१-९) इच्चादिकं न सिज्झतीति, पच्चेकं वण्णा नामहोन्तीति अकारो वण्णो नाम होति आकारो वण्णो नाम होतीतिआदिना, अवयवेच्चादिना वुत्तियं अवुत्तेपि ‘पच्चेक’न्ति वचने सदिट्ठन्तं कारणमाह, दिट्ठन्तोपनीतो त्यत्थो सुखेन पटिपत्तुं सक्काति, एत्थ हि पच्चेकन्ति अवुत्तेपि देवदत्तो भोजीयतूतिआदिना पच्चेकं भुञ्जिकिरिया परिसमापीयते, तेनाह-‘न चोच्चते’ इच्चादि, अथवा समुदायेपि वाक्यपरिसमा पत्तियं सति समुदाये पवत्ता सद्दा अवयवेसुपि वत्तन्तीति ‘समुद्देकदेसदस्सनेपि समुद्दो दिट्ठो, खन्धेकदेस भूतायपि पञ्ञाय पञ्ञाक्खन्धोतिआदीसु विय न दोसो, तेनेव वुत्तियं ‘पच्चेक’न्ति न वुत्तं, वण्णसद्दस्स गुणाद्यनेकत्थत्तेपि पकरणतो अकारादयोवेत्थ वुच्चन्तीति आह-‘वण्णीयति’च्चादि, पकरणतोपि अत्थो विभज्जते, वुत्तं हि–

अत्था पकरणा लिङ्गा, ओचित्या देसकालतो;

सद्दत्था विभजीयन्ते, न सद्दायेव केवलाति.

ननु झलादिसञ्ञा विय लहुसञ्ञं अकत्वा कस्मा गुरुसञ्ञा कताति चोदनं मनसि निधाय रुळ्हि अन्वत्थवसेन द्विप्पकारासु सञ्ञासु झालाति रुळ्हि सञ्ञात्थाभावेन वोहारसुखमत्तपयोजना, अन्वत्थसञ्ञा पन तप्पयोजनापि होति तदञ्ञप्पयोजना पीति दस्सेतुमाह- ‘एव’मिच्चादि, वण्णीयती अत्थो एतेहीति वुत्तमत्थं अनुगता अनुगतत्था वण्णसञ्ञा तं, सद्दाधिगमनीयस्साति सद्देन विञ्ञातब्बस्स, वण्णं मूलमस्साति वण्णमूलको-अत्थो, तस्स भावो वण्णमूलकता, अत्थस्स वण्णमूलकतं साधेति ‘सापि’च्चादिना, वण्णं रूपं सभावो एतेसन्ति वण्णरूपानि-पदानि, समुदायो पादानं रूपमस्साति समुदायरूपं वाक्यं, विभत्यन्तमत्थजोतकं पदं, पदसमुदायो वाक्यं, सब्बञ्चेतमुपचारेन वण्णसद्दवचनीयत्तं गच्छति वण्णमयत्ताति सब्बोपि सम्मुतिपरमत्थभेदभिन्नो अत्थो वाक्याधिगमनीयो वण्णेनेव विञ्ञायति नाम तस्मा यथा वुत्तमत्थ विसेसदस्सनंलहुसञ्ञाय न सक्काति तदत्थमकारादीनं गुरुभूता वण्णसञ्ञा कताति अधिप्पायो, सम्मुति सङ्केतवसेन पवत्तो वोहारो, परमत्थो सनिब्बानो पञ्चक्खन्धो. उभोहि पनेतेहि भिन्नो ततियो कोट्ठासो नाम नत्थि, तथाच वुत्तं–

दुवे सच्चानि अक्खासि, सम्बुद्धो वदतं वरो,

सम्मुतिं परमत्थञ्च, ततियं नुपलब्भतीति.

ननु च–

अप्पक्खरमसन्दिद्धं, ससारं गूळ्हनिण्णयं;

पसन्नत्थञ्च सुत्तन्ति, आहु तल्लक्खणञ्ञुनोति.

‘‘आदयो तितालीस वण्णा’’ ‘‘तितालीसादयो वण्णा’’ति वा वत्तब्बन्ति न तथा सति सन्दिद्धं सुत्तं सियाति, ननु सत्थादो मङ्गलवचनेन भवितब्बं, अकारो पटिसेधत्थोपि होतीति (न) सत्थादो सिद्धसद्दस्सोपहितत्ता, अथ होत्व पुब्बा झालादि सञ्ञा, सद्दसाधनमत्तप्पयोजनत्ता पन सब्बविधानस्स पुब्बाचरिय सञ्ञावालमेत्थाति किं पुनापि वण्णादिसञ्ञाविधानेन गन्थगारव करणेनाति सच्चमेतं, पुब्बाचरियेसु पन गारवं तदनुगमनञ्च दीपेतुं काचि सञ्ञायोप्यन्वाख्यायन्ते, यज्जेवं संयोगसब्बनामलोपादयोपि सञ्ञा पुब्बाचरियेहि वुत्ता वत्तब्बाति ननु भो वुत्तमेवाम्हेहि’काचि सञ्ञायो आख्यायन्ते’ति, किन्तदाख्यानद्वारेन भवता तापि विञ्ञातुं न सक्काति, केसञ्चि सात्थकत्तोपि पतिवण्णमत्थानुपलद्धितो वण्णानमदिट्ठानमकारादीनमनुकतियो इहोपदिट्ठाइत्यनुकारियेनात्थेनात्थवन्तताय होतेवाकारादितो विभत्ति, लोपेन निद्दिट्ठत्ता पनस्सा अस्सवनं सन्निकंसवचनिच्छाभावा संहितायानिद्देसो, अनुक्कमोति आदोनिस्सया सरावुत्ता, ततो निस्सिता ब्यञ्जना, सरेसुपि एकट्ठानिया अकारादयो बहुत्ता पठमं वुत्ता ठानानुक्कमेन, ततो द्विजा ठानानुक्कमेन, तेसुपि रस्साव लहुत्ता पठमं वुत्ता, ततो दीघा, ब्यञ्जनेसुपि वग्गा बहुत्ता ठानप्पटिपाटिया पठमं वुत्ता, ततो यकारादयो, वग्गेसु च अघोसा पठमं वुत्ता, ततो घोसा, तेसु च सिथिला पठमं वुत्ता, ततो धनिता, तत्थापि अप्पकत्ता द्विजा पञ्चमा वुत्ता, ततो यरलवा घोसभूता ठानानुक्कमेन, ततो धनिता सकारह कारा, तेसुपिहकारो केसञ्चि ओरसोपि होतीति द्विजत्ता पच्छा वुत्तो, केहिचि ‘‘लळानमविसेसो’’ति द्विन्नमविसेसे वुच्चमानेपि लिपिभेदेन ठानभेदेन च भिन्नत्ता ळकारो विसुं अक्खरभावेन गहितो, सोपि घोसभावेन ठानानुक्कमेनच हकारतो परं वुत्तो निग्गहीतं पन सरत्तादिसब्बविनिम्मुत्तत्ता सब्बपच्छा वुत्तन्ति अकारादीनमयमनुक्कमो, इमस्सेवानुक्कमस्स मनसि विपस्स वत्तमानत्ता तितालीसाति गणनापरिच्छेदस्स दस्सितत्ता च ‘निग्गहीतन्ता’ति वुत्तियं वुत्तं, पकतं साधुसद्दान्वाख्यानं, न वण्णीयते, ति सद्दसङ्खरण सङ्खात मुख्यप्पयोजनाभावा, किञ्चापि न वण्णीयते, अम्हेहि पन कथमकारादीनमयमनुक्कमो उप्पन्नोति सिस्सानं कङ्खा विच्छेदप्पयोजनम्पति अनुक्कमसद्दस्स अत्थकथनब्याजेन वण्णितो येवाति, करीयन्ते उच्चारीयन्ते एतेनाति करणं, तत्थ जिव्हामज्झं तालुजानं, जिव्होपग्गं मुद्धजानं, जिव्हग्गं, दन्तजानं सेसानं सकट्ठानं करणं, पयत्ति पयतनं, तम्पन वण्णुच्चारणतो अब्भन्तरो बाहियो च उस्साहो, तत्थ अब्भन्तरपयतनं-संवुतत्तमकारस्स, विवटत्तं सरानं सकारहकारानञ्च फुट्ठत्तं वग्गानं, ईसंफुट्ठत्तं यरलवानं, बाहियपयतनन्तु संवुतकण्ठतादि, ठानतो पच्चासत्तिया विधीयमानकारियसम्भवेन पयोजनसम्भवा आह-‘ठानम्पना’तिआदि, तिट्ठन्ति एत्थ उप्पत्तिवसेन वण्णाति ठानं, ‘‘ए ओनम वण्णे’’ति (१-३७) सुत्ते वण्णेति कथनमेव वण्णसञ्ञाकरणे पयोजनं, यथावुत्तमत्थमञ्ञत्र ब्यापदिसति’ एव’मिच्चादिना, तस्मा ‘‘दसादो सरा’’इच्चादो ‘तेना’तिआदीसु ‘तेन सरइच्चनेन क्वत्थो कस्मिं सुत्ते पयोजनं तं दस्सेति ‘‘सरोलोपो सरे’’च्चादी’ति एवमादिना अत्थो दट्ठब्बो, ञापेति वण्णलोपन्ति ञापकं, कस्मा पन’सो चेमिनाव ञापकेन सिद्धो’ति वुच्चति ननु ‘तदमिनादीनि’’ति (१-४७) सुत्तं दिस्सतीति, (सच्चं) तथापि पकारन्तरोयम्पि वण्णलोपे दस्सितोति विञ्ञातब्बं, एवसद्दो पन ‘यदि ञापकेन वण्णलोपो सिया सो इमिनाव ञापकेन सिद्धो, नाञ्ञेना’ति अवधारेति.

२. दसा

ननु अआदयोति पठमन्तेनुवत्तन्ते कथमेत्थ’तत्था’ति सत्तमीनिद्दिट्ठताति आह-‘तञ्चा’तिआदि, अत्थवसाविभत्तिविपरिणामेनाति अआदयोति पठमन्तस्स‘आदो दसा’त्यनेन सम्बन्धा सम्बज्झमाने चाधारत्थेन भवितब्बन्ति आधारत्थवसेन सत्तमी विभत्तिया परिवत्तनेनाति अत्थो, अत्थवसा सत्तमिया विपरिणामसम्भवायेवसुत्ते अविज्जमानेपि‘तत्था’ति वुत्तियं वुत्तं, आदोदसन्नमनञ्ञत्थपवत्तिसम्भवतो तेसं अआदयो विसयभावेनपि सक्का परिकप्पेतुन्ति वुत्तं-‘तेसु विसयभूतेसू’ति, निद्धारणत्थोपि युज्जतेव… वण्णसमुदायतो तदेकदेसभूतान मादो वण्णानं दससङ्ख्यागुणेन निद्धारियमानत्ता, आदिम्हि दस वण्णाति वुत्ते अवुत्तानम्पि अवस्सं वत्तब्बानं ऊनपूरणत्थमज्झाहारो होतीति वुत्तं- अवट्ठिता निद्दिट्ठा वा’ति, एकादीन मट्ठारसन्तानं सङ्ख्यानं सङ्ख्येय्ये वत्तनतो आह-‘दससङ्ख्याय परिच्छिन्नत्ता’ति, गय्हुपगानं रस्सए ओवण्णानम्पि कच्चायने विय अपरिच्चागा अनूना, अगय्हुपगानं तदञ्ञेसं केसञ्चि सरानं परिच्चगा अनधिका, दससद्दस्स सङ्ख्येय्य वुत्तित्ता दसन्नम्पि अधिकतवण्णानञ्ञत्ता वुत्तं-‘दसन्नम्पी’तिआदि, सयं पुब्बा’राज=चित्तियं’तीस्मा क्विम्हि अन्तलोपे समासे च तदमिनादित्ता निरुत्तिनयेन वा सरसद्दो निप्फज्जतीति, ‘सर-गतिहिं साचिन्तासु’ इच्चस्मा अप्पच्चयेन वा निप्पज्जतीति दस्सेतुमाह=‘सयं राजन्ती’तिआदि.

३. द्वेद्वे

तेति’आदो’ति सत्तम्यन्तत्ता अपरे द्वे परामसति, हेट्ठा वियाति हेट्ठा वुत्तं अत्थवसा विभत्तिविपरिणामं उपमेति, अतोव विञ्ञायमानत्थवसेन तेसु’ति वुत्तं, तेसुति पन निद्धारणत्तविवच्छायं तम्पि सम्भवतीति तेसं वण्णानं मज्झे द्वेद्वेति द्विसङ्ख्याय निद्धारणत्थोपि वेदितब्बो, विच्छायं वुत्ति यस्स सो विच्छावुत्ति-द्विसद्दो, विच्छावुत्तिता चास्स सवण्णत्तगुणेन द्विन्नं (‘ब्यापितु) मिट्ठत्ता, कमेनावट्ठितेति इमिना अकारादिवण्णप्पबन्धस्स अनादिकालसिद्धं कमसिद्धत्तमाह. ननु समाना वण्णा सवण्णात्यन्वत्थे सवण्णसद्दे सति कतं रस्सदीघानं सवण्णसञ्ञा सिया… असमानत्ता एतेसन्ति, नेतदत्थिवण्णप्पबन्धस्स कमसिद्धत्ता वचनबलेनेवासमानानम्पि होतेवाति, नेवम्पि वत्तुं युत्तं‘‘द्वेद्वे सवण्णा’’ति सुत्तस्स तादिससामत्थियसब्भावे [सब्भावेन (पोत्थके)] विसेसकारणाभावाति आह‘समानत्तम्पना’तिआदि. तिट्ठन्ति एत्थ वण्णा चित्तजत्तेपि अभिब्यत्ति वसेनाति ठानं कण्ठादि, तेन कतन्ति समासो, कण्ठतातु इति चत्ते पाण्यङ्गत्ता नपुंसकत्तं. पञ्चमेहि वग्गपञ्चमेहि. अन्तट्ठाकीति वग्गानमन्ते तिट्ठन्तीति अन्तट्ठा, ताहि, युत्तस्साति ब्रह्मचरिया, गुय्ह’न्तिआदीसु युत्तस्स. केचीति अनियमेन वुत्तं, ते पन–

‘‘हकारो पञ्चमेहेव, अन्तट्ठाहि च संयुतो;

ओरसो इति विञ्ञेय्यो, कण्ठजो तदसंयुतो’’ति वदन्ति.

४. पुब्बो

वत्ततेति अत्थवसा विभत्तिविपरिणामेन वत्तते, ननु चेत्यादिचोदना, नेसदोसोच्चादि परिहारो, दोसाभावे कारण माह-‘योयो…पे… पतीयते’ति, वुत्तं समत्तेति-‘नहि’च्चादिना, ननु च पुब्बसद्दो यमेकत्ता एकं पुब्बमाचिक्खति न सकलन्ति कथं ‘‘पुब्बो’ति वुत्ते योयोति ञायति ‘योयो पुब्बो’ति च वुत्ते ‘तेसु द्वीसु’ति एत्थ’द्वीसु द्वीसु’ति इदं कथं सुखेनेव पतीयते तदिदमसिद्धेनासिद्धसाधनन्ति आसङ्किय तदभावमुब्भावीय पुब्ब सद्दस्स विच्छागमकत्तमवगमयितुमाह-‘नचेद’मिच्चादि. तंयोगाति उपचारवसेनाह, तब्बन्ततायवाति अत्थियत्थे अप्पच्चयवसेन, एवमुपरिपि.

५. परो

सेसमिच्चादिना‘तेसु द्वीसूति सवण्णसञ्ञकेसु द्वीसु’ इच्चादि कमतिदिस्सति. लहुसञ्ञा रस्सस्स, संयोगपुब्बस्स रस्सस्स दीघस्स च गुरुसञ्ञा न वत्तब्बा… उच्चारणवसेनेवान्वत्थसञ्ञाति विञ्ञायति, पुब्बाचरियवसेन वा इहावुत्तावसेससञ्ञाविय.

६. कादयो

केवल ब्यञ्जनानमत्थप्पकासत्ताभावा सरानमत्थप्पकासने अच्चन्तोपकारा ब्यञ्जनाति ‘एतेही’ति करणत्तेन वुत्तं, तेनाह ‘सरान’मिच्चादि. विपुब्बा ‘अञ्ज-ब्यत्तियं’तीमस्मा करणे अनप्पच्चये रूपं, नपुंसकत्तम्पिस्सावगमयितुं ‘उपकारकानी’ति वुत्तं, ब्यञ्जनत्तं दिट्ठन्तेन फुटयति ‘यथा’इच्चादिना, यथा ओदनस्सुपकारकानि सूपादीनि ब्यञ्जनानि, तथा सरानमुपकारकानीति अधिप्पायो, ब्यञ्जनम्पन अद्धमत्तिकं, वुत्तं हि–

एकमत्तो भवे रस्सो, दीघो मत्तद्वयायुतो;

प्लुतो तिमत्तो विञ्ञेय्यो, ब्यञ्जनं त्वद्धमत्तिकंति.

अन्वत्थाति अन्वत्थतो, ‘अन्वत्था ब्यञ्जना’ति सम्बन्धो.

७. पञ्च

सजात्यपेक्खाय समुदायवाचित्तेपि कादयोती अनुवत्तनतो वग्गसद्देन कखगघञादयोव गय्हन्ति, पञ्च परिमाणमस्स पञ्चकोवग्गो, ‘‘तमस्स परिमाणं णिको चा’’ति (४-४१) को, सुत्ते आदिभूतो पञ्चसद्दो पञ्चसङ्ख्यापरिच्छेदं कुरुमानो मावसानानं वग्गानं बहुत्तं गमेतीति ‘पञ्चका’ति वुत्तं, वग्गाति बहुवचनतो पच्चेकन्ति विञ्ञायति, वज्जेन्ति यकारादयोभि वग्गा, पठमक्खरवसेन पन कवग्गादिवोहारो.

८. बिन्दु

अनेकत्थत्ता धातून मुच्चारणत्थोपेत्थ गण्हातीति निपुब्बा ततो कम्मन्ति त्तप्पच्चये ञ्ञिम्हि पादिसमासे दीघेच रूपं दस्सेन्तो ‘रस्सा’तिआदीमाह, पीळनत्थतो निग्गहनं निग्गहो, ‘इ-अज्झेन गतीसु’इच्चस्मा कत्तरि [कम्मनि-इति वत्तब्बं, इतं उच्चारितन्ति अत्थो] त्तप्पच्चये इतं, निग्गहेन इतन्ति अमादिस मासे रूपं दस्सेन्तो ‘करणं निग्गहेन वा’तिआदिमाह, पच्छिमपक्खं साधेतुमाह-‘वुत्तं ही’ति.

९. इयु

चत्थसमासोति इतरीतरयोगद्वन्दसमासो. अत्तेति मुनि सद्दादिवचनीये अत्थे, नमतीतीमस्सेतं कम्मं,

यं सब्बवचनं सब्ब, लिङ्गं सब्बविभत्तिकं;

तं सब्बत्थे नमनतो, विदुं नामन्ति तब्बिदू.

इध नामसञ्ञायाभावेपि अन्वत्थबलायेव नामसञ्ञा सिद्धाति (आह) ‘अन्वत्थब्यपदेसेना’ति, स्याद्यन्तपकतिरूपन्ति पच्चया पठमं करीयतीति पकति, सा एव रूपन्ति पकतिरूपं, स्याद्यन्तस्स पकति रूपं मुनिसद्दादि स्याद्यन्तपकतिरूपं, अत्थवन्तमधातुकमप्पच्चयम्पाटिपदिकं, पदं पदं पति पटिपदे, पटिपदं नियुत्तं पाटिपदिकं. विसेसनेनाति सुत्ते ‘नमस्सन्ते’ति वुत्तेन इवण्णुवण्णानं विसेसनेन. आख्यातस्साति पचतिआदिनो. आदिमज्झवत्तिनोति इन्द उदकसद्दादीनं आदो, पखुमादीनं मज्झेच वत्तिनो. पदेसेसूति ‘‘झला सस्स नो’’ति (२-८३) आदिकेसु सुत्तप्पदेसेसु, अनिट्ठपसङ्ग (सङ्कं) निवत्तेतीति सम्बन्धो, अनिट्ठप्पसङ्गोनाम [नामाति (पोत्थके)] पचति-इन्द (उदक पखुम) सद्दादीन मन्त आदिमज्झभूतइवण्णादीनं झलसञ्ञा विधाय ततो परासं सादि विभत्तीनं ‘‘झला सस्स नो’’ति (२-८१) आदीहि ‘नो’ आदेसादिम्हि कते ‘पचतिनो, इन्दनो, उदकनो, पखुमनो’तिआदि रूपप्पसङ्गो, ननुचादिआदि चोदना. वत्तब्बन्ति सुत्ते वत्तब्बं. ब्यासनिद्देसेनाति असमासनिद्देसेन. तदयुत्तन्तिआदि परिहारो, तन्ति तं चोद्यं, सतिहीतिआदिना अयुत्तत्तं समत्थेति, द्वीसुत्तरेसु योगेसूति उपरिमेसु ‘‘पित्थियं’’ ‘‘घा’’ति द्वीसु सुत्तेसु. इत्थियन्ति इदन्ति ‘‘पित्थिय’’न्ति सुत्ते इत्थियन्ति इदं पदं. वण्णविसेसनं सियाति ‘‘पित्थिय’’न्ति सुत्ते ‘इयुवण्णा’ति अनुवत्तनतो ‘इत्थियं इवण्णुवण्णा’ति एवं इवण्णु वण्णा ‘‘घो’’ति सुत्ते ‘इत्थियं आ’तिएवं अवण्णस्स च विसेसनं भवेय्य. वण्णविसेसने विरोधमाह ‘एवञ्चे’च्चादि, नामस्सन्तेति असमासनिद्देसे त्वविरोधमाह- ‘ब्यासे’च्चादि. सक्कानामविसेसनं कातुन्ति द्वीसु सुत्तेसु इत्थियन्तिआदिना वक्खमानक्कमेन. नामस्स अन्तो नामन्तोति समासस्स उत्तरपदत्थप्पधानत्ता समासे गुणीभूतस्स नामस्स इत्थियन्ति इदं विसेसनं कातुं न सक्काति अधिप्पायो, वचनमन्तरेनाति पाणिनियानमिव ‘‘यथासङ्ख्यमनुदेसो समानं’’ति (१-३-१०) सुत्तं विना, समासङ्ख्य एतेसन्ति समसङ्ख्यका, इतिसद्दो आद्यत्थो, तेन–

‘‘आलापहासलीलाहि, मुनिन्द विजया तव;

कोकिला कुमुदानी वो, पसेवन्ते वनं जलं’’ (२६०).

इच्चादिं सङ्गण्हाति.

१०. पित्थि

इत्थियं नामस्साति च, अन्ते इवण्णुवण्णाति च वुत्ते तेसमा धाराधेय्यसम्बन्धो आधेय्यस्साधारे पवत्तिं विना न सम्भवतीति अज्झाहारवसेन ‘वत्तमाना’ति वुत्तियं वुत्तं. इवण्णु वण्णाति अपेक्खिय‘विसेसीयन्ती’ति बहुवचनमेतं सम्बन्धस्स पुरिसाधीनताय नामन्तीमिना सम्बन्धे सति‘विसेसीयती’तेकत्तेन परिणमति.

११. घा

इत्थियं नामस्सन्तेति च वत्तते. हेट्ठा सब्बत्थ सञ्ञिनो निद्दिसिय सञ्ञाय निद्दिट्ठत्ता तत्थ विय विसुं सञ्ञिनो पठममनिद्देसे असन्तो वियाति दोसलेसमालम्बिय चोदयति नन्हचे’त्यादिना. तत्थ सेतोति विज्जमानस्स सञ्ञिनो. कारियेनाति सञ्ञाकारियेन. परिहरति ‘नायं दोसो’तिआदिना. पच्छावुत्तमत्तेनाति ‘‘घा’’ति सुत्ते कारियिनो आकारस्स पच्छा वुत्तमत्तेन. नचाति एत्थ चसद्दो वत्तब्बन्तरसमुच्चये, अपरम्पि किञ्चि वत्तब्बमनियमरूपमत्थीति अत्थो. अनियमरूपमाचरियप्पवत्तितो साधेतुमाह ‘उभयथापि’च्चादि.

१२. गोस्या

आसद्दो आभिमुख्ये, अनभिमुखमभिमुखं कत्वा लपनं कथनमाल पनं, तस्मिं आलपने, आलपनत्थे विहितो सीति अत्थो.

इति मोग्गल्लानपञ्चिकाटीकायं सारत्थविलासिनियं

सञ्ञाधिकारो समत्तो.