६. अरञ्ञादिवग्गवण्णना

६०५. नव पब्बतस्स नामानि. पब्ब पूरणे, तो. गिर निग्गिरणे, ओसधादयो निग्गिरतीति गिरि, इ. सिलानं रासि सेलो, सिला पचुरा सन्त्यस्मिं वा सेलो, सेल गतियं वा, अ. अद्द गतिम्हि याचने च, भूवादि, इ, अद्द हिंसायं वा, चुरादि. न गच्छतीति नगो. न चलतीति अचलो. सिलानमुच्चयो उब्बेधो, थूपो वा सिलुच्चयो. सिखरयोगा सिखरी, ई, तिलकीभूतो. भुं भूमिं धरतीति भूधरो, भुया धरीयतीति वा भूधरो, बाहुल्येन अ, भूधरो. अहारियो, गोत्तोपि, देसन्तरं नेतुमसक्यत्ता अहारियो, गवं भूमिं धारणेन तायते गोत्तो.

पञ्चकं सिलायं. अम गतियं, भो. वन, सन सम्भत्तियं, पसनति ब्यापेतीति पासाणो, निपातना, पस बन्धने वा, यु. असु खेपने, मो, अस्मा, राजादि, असु ब्यापने वा. पल रक्खणे, उपलो, उप देहे वा, अलपच्चयो निपातो. सिल उच्चे, अ. सिला, नारी.

६०६. गिज्झकूटादयो तिकूटन्ता ‘‘वङ्कादी’’ति एत्थ आदिना मलयदद्दुरादयो च नगा नगविसेसा. गिज्झा सकुणविसेसा अस्स कूटे वसन्ति, गिज्झसदिसकूटयुत्तताय वा गिज्झकूटो. विसेसेन भातीति वेभारो, अरो. पुल महत्ते, विसेसेन पुलतीति वेपुल्लो. इसयो गिलतीति इसिगिलि, इ. आदिच्चगमनविरोधेन विरुद्धं झायतीति विञ्झो. पण्डुवण्णताय पण्डवो, पण्ड गतियं वा, अवो. कुटिलताय वङ्को. द्वयं उदयगिरिम्हि. अपरसेलापेक्खाय पुब्बसेलो. उदयन्त्यस्मा सूरियादयोति उदयो, सूरियादीनमुदययोगतो वा उदयो.

तिकं अत्थगिरिम्हि. मन्दयति सूरियो यस्मिं मन्दरो. मन्दप्पभो वा अरति यस्मिं सूरियोति मन्दरो, अत्थं अनुपलद्धिं गहनक्खत्तानं करोतीत्यत्थो, नामधातुकारितन्ता अ. द्वयं हिमवति पब्बते. हिमप्पचुरताय हिमवा, हिमं वा वमतीति हिमवा, क्वि, राजादिपक्खेपत्ता सिस्सा. हिमयुत्तो अचलो हिमाचलो.

६०७. अत्तनि सञ्जातगन्धदब्बानं गन्धेहि लोके मदयति, मोदयतीति वा गन्धमादनो, यु. केलासो वुत्तो. विचित्तकूटयुत्तताय चित्तकूटो. सुखं दस्सनं यस्स, यस्मिं वा सुदस्सनो, काळवण्णकूटताय काळकूटो. तीणि कूटान्यस्स तिकूटो, छळेतेपि पब्बतविसेसा. अस्स यथावुत्तस्स पब्बतस्स पत्थो समो भूमिभागो सानु नाम, अस्स वा पब्बतस्स समाय भूमियं पत्थो सानु च भवन्तीति अज्झाहरितब्बं. पतिट्ठते अस्मिन्ति पत्थो, ठस्स थो. सन सम्भत्तियं, णु, सम्भजीयते सेवीयतेति सानु, द्वेप्यनित्थियं.

६०८. तिकं सिङ्गस्स नामं. कुट दाहे, कम्मनि णो, वाकारेन कूटम्पि. सिखं रुहतीति सिखरं. नेरुत्तो. सिखं गच्छतीति सिङ्गं, इङ्ग गमनत्थो, खलोपो. द्वयं पब्बतादीनं पपतनट्ठानस्स नामं. पपतन्त्यस्मा, णो. पत अधोगमने, पपातो. तट समुस्सये, तटो.

द्वयं पब्बतनितम्बे. नितम्बो जघनेपि, कट वस्सावरणेसु, ण्वु. पब्बते पासाणादीसु अम्बुनो जलस्स पसवो पसवनं निज्झरो नाम, निस्सरणं निज्झरो, सस्स झो, असरूपद्वित्तं. झरोपि.

६०९. द्वयं कित्तिमे अकित्तिमे, सजले निज्जले वा कन्दरे. दर विदारणे, अ, ई, दरी. कं जलवाचकमब्ययं, केन दरीयते कन्दरो, आ, कन्दरा. तिकं देवखातबिले. निलीयन्त्यस्मिं लेणं, ली सिलेसने, यु. गतिं ह्वयति कुटिलयतीति गब्भरं, निपातना. गब्भ धारणे वा, अरो. गुहू संवरणे, अ, गुहा.

द्वयं सिलामयपोक्खरणियं. सोडि गब्भे, ई. सोण वण्णगतिसङ्घातेसु वा, डो, ई. द्वयं पब्बतादीनं गब्भरदेसे लतापल्लवतिणादीहि पिहितोदरे गब्भरे. कुञ्ज अब्यत्तसद्दे, करणे, णो, निकुञ्जं निपुब्बो. द्वयंप्यनित्थियं. निकुञ्जवचनं पकुञ्जादिनिवत्तनत्थं.

६१०. सेलस्स पब्बतस्स उद्धंभूमि अधिच्चका नाम. सेलस्साधोभागासन्नभूमि उपच्चका नाम. अत्र तेहि उपादिसद्देहि च्चको यदादिना [पाणिनि ५.२.३४].

मूलपब्बतस्सन्ते परिवारेत्वा ठिता खुद्दपब्बता पादा नाम. तत्र पादादिद्वयं. पज्जते गम्यतेति, णो. सेलस्स उपन्तो समीपे पब्बतो उपन्तसेलो.

गेरिकमनोसिलाहरितालकट्ठिन्यादिकोसब्बो एव सिलाविकारो ‘‘धातू’’त्युत्तो, धर धारणे, तु, धातु.

सेलवग्गवण्णना निट्ठिता.

६११. तिकं सीहे. केसरो जटा, तंयोगा, ई, केसरी. मिगे हिंसतीति सीहो, निपातना वण्णविपरिययो, मिगे हन्तुं संविज्जमाना ईहा अस्साति वा सीहो, सहतीति वा सीहो. पञ्चस्सो, हरिपि. मुखमिव चरणाप्यस्स करिकुम्भदारणसमत्थाति तेहि सह पञ्चस्सानि यस्स. हरति मिगेति हरि, इ. महाकुक्कुरप्पमाणो कुक्कुराकति कण्हलेखाचित्तसरीरो गोमनुस्सादिहिंसक्खमो रस्समुखो तरच्छो नाम, सो ‘‘सुनखब्यग्घो’’ति वुच्चति. तर तरणे, छो, मिगे अदतीति मिगादनो, नन्दादीहि यु.

द्वयं ब्यग्घे. विनिहन्त्वा आघायतीति ब्यग्घो, घा गन्धोपादाने, ब्यग्घो दीपिनिपि. पुं पुमानो दालेतीति पुण्डरीको, दल विदारणे, ण्वु. दस्स डो, लस्स रो, अस्सी, पुण्डरीको.

‘‘पुण्डरीकं सितम्बोजे,

सितच्छत्रे च भेसज्जे;

कोसकारन्तरे ब्यग्घे,

सो दिसावारणग्गिसू’’ति. –

नानत्थसङ्गहे. वग्घोपि. दीपिनिविसये सद्दूलो ईरितो, सरतीति सद्दूलो, ऊलो, दो चन्तो, सद्देन उलति गच्छतीति वा सद्दूलो. दीपं तच्चम्मं, तंयोगा दीपी, तस्मिं दीपिनि.

६१२. पञ्चकं अच्छे. असु खेपने, छो. इच थुतियं, अ, इक्को. भल्लुकोपि, भल, भल्ल परिभासनहिंसादानेसु, ण्वु, अस्सु, ईस गतिहिंसादानेसु, सो, रस्सादि. अपच्चये इसो.

द्वयं रोहिते. लोहितवण्णताय रोहिसो, लोहितो च, पुब्बत्र तस्स सो. तिकं गोकण्णे. गवस्स कण्णो विय यस्स कण्णोति गोकण्णो. गणयुत्तताय गणी च सो कण्टकसदिससिङ्गताय कण्टको चेति गणिकण्टको, समुदितनामम्पि वदन्ति. गणि च कण्टको च गणिकण्टकाति द्वे नामानिपि दट्ठब्बानि, तेनेव हि ‘‘गणिकण्टका’’ति बहुवचननिद्देसो कतो.

६१३-६१४. चतुक्कं खग्गे. सिङ्गञ्च खग्गाख्यं, तंयोगा खग्गो. ‘‘खग्गो गण्डकसिङ्गासि-वुद्धभेदेसु गण्डके’’ति [ब्याख्यासुधा २.५.४] हि नानत्थसङ्गहे. खग्गसदिसं विसाणमस्स सण्ठानतोति खग्गविसाणो, णो. एत्थ खग्गसद्दो असिपरियायो. पलासमदतीति पलासादो. गण्ड वदनेकदेसे, ण्वु, गण्डको.

ब्यग्घादिको सब्बोपि मिगभेदो ‘‘वाळमिगो, सापदो’’ति चोच्चते. ब्यग्घस्सातिसयेन मनुस्सादीनं हिंसनतो दुट्ठता पाकटाति तप्पमुखता वुत्ता. वल संवरणे, वलन्त्यत्तानमस्माति वाळो, णो, वाळो च सो मिगो चेति वाळमिगो, दुट्ठमिगोत्यत्थो. ‘‘ब्यग्घो तं खादतू’’त्यादिना सपन्ति येनाति सापदो, सप अक्कोसे, दो, दीघादि.

प्लवङ्गन्तं मक्कटे. प्लवो गतिभेदो, तेन गच्छतीति प्लवङ्गमो, प्लवङ्गो च. मर पाणचागे, अटो, को चन्तो, मक्कटो. नरो इव वानरो, वासद्दो इवत्थे, नामानं युत्तत्थत्ता समासो. साखायं पसुतो मिगो साखामिगो. गत्यत्थताय क्रियाय पयोगा. कपि चलने, इ, कपि. वली सिथिलं चम्मं मुखे अस्स वलीमुखो. किसो, वनोकोपि, कुच्छितेनाकारेन सेतीति किसो, उस्सि. वनमोकमासयो अस्स वनोको. सो मक्कटो चे कण्हतुण्डो काळमुखो सिया, तदा ‘‘गोनङ्गलो’’ति मतो, गुन्नं नङ्गलसदिसताय गोनङ्गलो.

६१५. पज्जद्धं सिङ्गालस्स नामं. सर गतिहिंसाचिन्तासु, अलो. सरतिस्स सिङ्गो. जमु अदने, ण्वु, बो चन्तो, अस्सु. कुस अक्कोसे, तु, थु वा. भेरवयुत्तताय भेरवो, ‘‘भे’’इति रवतीति वा भेरवो. समु उपसमे, इवो, सिवा, नारी, सि सेवायं वा, वो. मिगधुत्तो, वञ्चकोपि, मिगेसु वनपसूसु धुत्तो. ब्राह्मणं वञ्चेतीति वञ्चको.

तिकं बिळारे. बिल भेदने, अरो, ळत्तं. बब्ब गतियं, उ. मज सुद्धियं, आरो, निग्गहीतागमो. ओतु, आखुभुजोपि. द्वयं कोके, अयं कुक्कुरप्पमाणो कपिलो हरिणो. कुक, वक आदाने. ईहामिगोपि, मिगे ईहति कङ्खतीति, कम्मनि णो.

६१६. द्वयं महिंसे. महियं सेतीति महिंसो, रस्सो, निग्गहीतागमो च. लल इच्छायं, उदकं ललतीति लुलायो, निपातना, अयो, अस्सु च. गो विय वजति जायतीति गवजो. गो विय अयतीति गवयो, समा द्वे तुल्यत्था.

द्वयं सल्ले. सल्ल आसुगतियं, अ, सल्लो, सकत्थे को, सल्लको अत्तनो सरीरजातेन सल्लेन सुनखं सलति हिंसतीति वा सल्लो, सल्लको च, अयं सूकरसण्ठानो, सलाकापायो च. अस्स सल्लस्स लोमम्हि सललं, सलञ्च भवे. पल, सल, पथ गतियं, अलो, नदादित्ते सलली, थित्ताभावे सललं, अम्हि सलं.

६१७. पञ्चकं मिगे, हरन्त्यनेन हरिणो, हर हरणे यु. णत्तमित्तञ्च. मर पाणचागे, अ, रस्स गो, इत्तञ्च. सेन सुनखेन रङ्गति गच्छति पलायतीति सारङ्गो. दीघादि, मगो, मिगो च एते द्वे मिगमत्तेपि. अजिनस्सोपयुज्जमानस्स योनि, तेन भूतस्साजिनस्सुप्पत्तिकारणत्ता वा अजिनयोनि. अयम्पि मिगमत्तेपि. कुरङ्गो, वातायुपि. कुयं पथवियं रङ्गतीति कुरङ्गो. वातमयतीति वातायु, उ.

द्वयं सूकरे. सुन्दरं फलं करोतीति सूकरो. वुत्तञ्च दब्बगुणे –

‘‘स्नेहनं ब्रूहनं वस्सं, तथा वातसमापहं;

वाराहं पिसितं बाल्यं, रोचनं सेदनं गरू’’ति [दब्बगुणसङ्गह २.११-२].

सुखं करोतीति वा सूकरो. सुन्दरो करो यस्स वा सूकरो. वरे आहन्तीति वराहो, वरे सति आहन्तब्बोति वा वराहो, कोलो, थद्धलोमो, भूदारोपि. द्वयं ससे. पेल गतियं, ण्वु. सस प्लुतगतियं, अ.

६१८. द्वयं एणीमिगे. एणिया मिगिया, एणस्स वा अपच्चं एणेय्यो, अयं चम्मादीसुपि ‘‘एणस्स, एणिया वा चम्मादिको एणेय्यो’’ति वचनत्थं कत्वा. एणिया इत्थिया पुत्तो मिगो एणीमिगो, इ गतियं, यु, नदादि, अनदादित्ते एणो, एवमेतेप्युप्पादिता. द्वयं पम्पटके. पट गमने, ण्वु, उपसग्गन्ते बिन्दागमो च. पब्ब गतियं, ण्वु, बिन्दागमो, बलोपो च.

द्वयं वातमिगे. गमनेन वातसमो मिगो वातमिगो. चलतिस्मा यु, नदादि. तिकं मूसिके. मुस थेय्ये, ण्वु, इत्तञ्च. आपुब्बो खनु अवदारणे, उ, नलोपो. उन्द पसवनक्लेदनेसु, ऊरो.

६१९. चमरादयो, सरभादयो च मिगन्तरा मिगविसेसा. चमरो उत्तरापथे ख्यातो, यस्स पुच्छं चामरं, चमु अदने, अरो, चमरो, थियं चमरी. पसदो चित्तलोमी, पस बन्धने, अदो. कुयं रङ्गतीति कुरुङ्गो, अस्सु, उत्ताभावे कुरङ्गो. सब्बेसम्पि मिगानं मातुट्ठाने तिट्ठतीति मिगमातुका, उपमाने को. रु सद्दे, रु. रुणं करोतीति रङ्कु, उ, णस्स लोपो रकारस्स, उस्स च. अत्तानं नीचं करोतीति नीको. सरतिस्मा अभो, सरभो. अट्ठापदो उद्धंनयनो सीहस्सापि हन्ता, तस्स च पादचतुक्कं उद्धं भवतीति.

६२०. पियकादयो तयो, आदिना कन्दलीचीनसमूरुआदयो च चम्मयोनयो, तेन भूतस्स चम्मस्स उप्पत्तिकारणत्ता, एते च चित्रतनुरुहादयो कम्बोजादिम्हि, उत्तरापथे च जायन्ति, तत्रेव सनामख्याता. यथा मिगसद्दो वन्यपसुसामञ्ञे, विसेसे च कुरङ्गाख्ये वत्तति, यथा च लोहसद्दो सुवण्णादिके तेजससामञ्ञे, विसेसे च, तथा चम्मयोनिअजिनयोनिसद्दापि मिगसामञ्ञे, मिगविसेसे चेति तथा वुत्ता.

पी तप्पनकन्तीसु, ण्वु, इयादेसो. ऊरुम्हि अतिसयचम्मयुत्तताय चमूरु, एकस्स मस्स लोपो. कदि अव्हाने, अलो, ई, कदली च सो मिगो चेति कदलीमिगो.

सीहादयो यथावुत्ता, अवुत्ता च सब्बे चतुप्पदा सत्ता ‘‘मिगा, पसवो’’ति चोच्चन्ते. पसवन्तीति पसवो, सु अभिसवे, पस बन्धने वा, उ.

६२१. चतुक्कं लूतायं. लू छेदने, तो, लूता, सकत्थे इको, लूतिका, द्वे नारियं. उण्णापायो तन्तु उण्णा, सा नाभियं अस्स उण्णनाभि, रस्सो. मक्कटो विय साखायं अत्तनो तन्तुम्हि गच्छतीति मक्कटको.

द्वयं गोमयजविच्छिके. विच्छ गमने, ण्वु, विच्छिको, सतपदियम्पि, आळं विच्छिकनङ्गुलं, तंयोगा आळि. द्वयं घरगोधायं. सरतिस्मा ऊ, अवो चन्तो. घरं निस्सिता गोधा घरगोळिका, धस्स ळो, सकत्थे को.

६२२. द्वयं गोधायं. गुध रोसे, अ, गोधा, नारी. कुण्ड दाहे, अ, कुण्डो. द्वयं रत्तपायं. कण्णस्स जलूका रत्तपा कण्णजलूका. सतं पदा यस्सा सतपदी, पदसद्दो पादत्थो.

द्वयं कलन्दके. कन्द अव्हाने, रोदने च, कन्दतीति कलन्दको, लमज्झो, ण्वु. काळवण्णताय काळका, नारियं. द्वयं नकुले, नत्थि कुलं एतस्स सप्पेसु नकुलो, अरिसप्पोपि. नक्क नासने वा, उलो, कलोपो, सप्पे नासेतीति नकुलो. मङ्ग गत्यत्थो दण्डको धातु, उसो.

६२३. द्वयं ककण्टके. कुच्छितो कण्टको अस्स, उस्सत्तं. सरति धावतीति सरटो, अटो.

चतुक्कं कीटे. कीट बन्धने, अ, कीट गमने वा, दीघादि. पुल महत्थे, अवो, ळत्तं. कुच्छितं अमति गच्छतीति किमि, इ, अस्सित्तं. पकारेन अनतीति पाणको, ण्वु, णत्तं.

द्वयं कण्टलोमकीटे. उच्चं ठानं आलिङ्गतीति उच्चालिङ्गो. बहुलोमयुत्तो पाणको लोमसपाणको.

६२४-६२५. साद्धपज्जेन सकुणस्स नामानि. विहे आकासे गच्छतीति विहङ्गो, विहङ्गमो च, आकासपरियायो चेत्थ विहसद्दो, वेहासस्स वा विहादेसो. पक्खयुत्तताय पक्खी. खेन, खस्मिं वा गच्छतीति खगो. अण्डतो जातो. सक्कोति उद्धं गन्तुन्ति सकुणो, सकुन्तो, सकुणी च, सक सत्तियं, उणो, उन्तो, उणी च. पतन्तो डेन्तो, पत्तेन वा गच्छतीति पतङ्गो, अपरत्र तलोपो. मातुकुच्छितो, अण्डतो चाति द्विक्खत्तुं जायतीति द्विजो. उड्डनादीसु वक्कं कुटिलं अङ्गं गीवादिकं एतस्स, वक्केन गमनेन अङ्गतीति वा वक्कङ्गो. पत्तेन याति, तं वा यानं एतस्स. पतति पतन्तो विय आकासतो होतीति पतन्तो. नीळे कुलावके जायतीति नीळजो.

वट्टकादयो, पोक्खरसातकादयो च तब्भेदा तेसं सकुणानं विसेसा. वट्ट वट्टने, ण्वु, वट्टका नारी. मयूरप्पमाणो तदाकतिचित्तपक्खो जीवञ्जीवो दक्खिणपथादीसु जायते, ‘‘जीवजीवा’’ति सद्दं करोतीति जीवञ्जीवो. ‘‘जीवजीवो’’ति निरानुनासिकापि. चन्दिकायुत्तरत्तिप्पियो पक्खी चकोरो, चक परितक्कने, उरो, उस्सो, चङ्कोरोपि. तरतिस्मा इरो, द्वित्तमित्तञ्च, तित्तिरो.

६२६. सल गतियं, णिको, ळत्तं, साळिका, नारी. कलं रवतीति करवीको, ईको, ललोपो. करवीको, यस्स सरो भगवतो सरेन उपमीयते, सो वुच्चति ‘‘करवीको’’ति. जवेन रविना सदिसो हंसो रविहंसो. कुस सद्दे, थको, द्वित्तं, कुसस्स सस्स तो,कुकुत्थको. करण्ड भाजनत्थे, अवो, करण्डवो, जलचरो पक्खी. बिलु पतित्थम्भे, अ, अवादेसो, बिलवो, ‘‘गण्डप्लवो’’ति ख्यातो रत्तपक्खो महापक्खी पोक्खरसातको, पोक्खरस्स सञ्ञा यस्स पोक्खरसातको, ञ्ञस्स तो, दीघो च, समुदितनाममेव वा तस्स, तदा साद अस्सादने, ण्वु, दस्स तो, पोक्खरसातको.

६२७. सत्तकं पक्खे. पतन्ति अनेनाति पतत्तं, यदादिना तो, द्वित्तं. उख गतियं, यु, उस्से, अस्सु, पेखुणं, णत्तं. पत गमने, तो, पाततो तायतीति वा पत्तं. पत गमने, खो, तस्स को, पक्खो. पतितुं इच्छति येन पिञ्छं, नेरुत्तो, पत गमने वा, छो, तलोपो, बिन्दागमो, अस्सि. छाद्यते अनेन छदो. गिर निग्गिरणे, उ, इस्सत्तं, गमु गमने वा, उ, मस्स रो.

पक्खीनं बीजे ‘‘अउ’’इति ख्याते अण्डं, कच्छपादीनं बीजेपि, ‘‘अण्डं खगादिकोसे चा’’ति नानत्थसङ्गहे. अडि अण्डत्थे, णो, पेसि, कोसोपि, पिस अवयवे, इ, पेसि, ‘‘पेसियं पत्तभेदे च, कोसो पुमेव इच्छितो’’ति [चिन्तामणिटीका १५.३७] रुद्दो. द्वयं पक्खिगेहे. नील वण्णे, अ, ळत्तं, नी नये वा, इलो. कुच्छितं अण्डविनासनादिकं लुनातीति कुलावकं, ण्वु.

६२८. द्वयं गरुळानं मातरि. विनो पक्खिनो नमन्ति यं विनता. थीपुमद्वयं इत्थिपुरिसानं द्वयं मिथुनं नाम, सङ्ख्यानस्स सङ्ख्येय्यनिस्सितताय इत्थिपुरिसायेव मिथुनं, मिथ सङ्गमे, उनो.

छक्कं युगळमत्ते. युज योगे, अ, युगं, अलपच्चये युगळं, ळत्तं, युगलम्पि. उभ पूरणे, णो, द्वन्दादेसो च, द्वन्दं, यमु उपरमे, ण्वु, अलो च, यमकं, यमलञ्च, अपच्चये यमं.

६२९-६३१. मण्डलन्तं समूहे. सम्मा, विसेसेन च ऊहते पुञ्जीभूतत्ताति समूहो, णो, समं सह अवयवेन ऊहति तिट्ठतीति वा समूहो. गण सङ्ख्याने, गणीयति अवयवेन सहाति गणो. सह अवयवेन गच्छतीति सङ्घातो, हन गमने, णो, सह अवयवेन उदयतीति समुदायो, दागमो, मज्झे दीघो. सञ्चिनोति अवयवन्ति सञ्चयो, चि चये. सह अवयवेन दुहयतीति सन्दोहो, दुह पपूरणे. निस्सेसतो वहति अवयवन्ति निवहो. अवयवं कत्वा ब्यपियति गच्छतीति ओघो [उच्यते ओघो उच समवाये घउ निपातना चस्स घो (चिन्तामणिटीका १५.३९)]. विसन्ति अवयवा यस्मिन्ति विसरो, अरो. अवयवं समीपे करोतीति निकरो. एकेकापेक्खाय अप्पत्थेन कसङ्खाता अवयवा आयन्ति यस्मिं कायो, अथ वा कुच्छितानं केसादीनं आयोति कायो, सो विय अवयवानं उप्पत्तिट्ठानं कायोति इध समूहो वुत्तो. अन्तत्थेन खंसङ्खातं अवयवं धारेतीति खन्धो, खादति अवयवेति वा खन्धो, अमज्झदीघे समुदयो. घट घटने. घटनं रासिभवनं, घटेन्ति अस्सं अवयवाति घटा. सह अवयवेन एतीति समिति,ति. सह अवयवेन गच्छतीति संहति, हन गतियं,ति, नलोपो. रस अस्सादने, इण. पुञ्ज कुच्छायं. सह अवयवेन ब्यापेत्वा अयतीति समवायो. पूगो तम्बूलेपि. जनेति अवयवेति जातं, तो. कं अत्तानं देतीति कदो, चक्खादिको सरीरावयवो. कदो विय कदो, अवयवो, तं वकति आददातीति कदम्बकं. विसेसेन ऊहन्त्यस्मिं अवयवा ब्यूहो. वितनोति अवयवेति वितानं, णो. गुप रक्खणे, बो, पस्स मो, गुम्बो, गुम्बम्पि. कलं अवयवभावं पाति रक्खतीति कलापो, ‘‘कला सोळसमो भागो’’ति हि वुत्तत्ता कलासद्दो भागत्थोप्यत्थीति ञायति. जल दित्तियं. जलति अवयवेनाति जालं. अवयवेन मण्डतीति मण्डलं, मण्ड विभूसायं, अलो.

६३२. साद्धपज्जेन गणभेदा वुच्चन्ते. तत्र जात्यादीहि समानानं पाणीनं, अपाणीनञ्च गणो वग्गो नाम, यथा ‘‘बन्धुवग्गो, कवग्गो’’च्चादयो, वज्ज वज्जने, वज्जेति असमानजात्यादयोति वग्गो, णो, ज्जस्स ग्गो. जन्तूनं समानजातियानं, विजातियानञ्च गणो ‘‘सङ्घो, सत्थो’’ति चोच्चते, यथा ‘‘भिक्खुसङ्घो, वाणिजसत्थो’’च्चादयो. संहञ्ञन्ते निब्बिसेसेन ञायन्ते अवयवा तस्मिन्ति सङ्घो, रो. सरन्ति वत्तन्ति अवयवा यस्मिन्ति सत्थो, थो, रस्स तो.

सजातिकानं समानजातिकानं जन्तूनमेव गणो कुलं नाम, यथा ‘‘खत्तियकुलं, गोकुल’’मिच्चादयो. कुल सङ्ख्याने, बन्धुम्हि च, अ, कुलं. सधम्मीनं समानधम्मानमेव जन्तूनं गणो निकायो नाम, यथा ‘‘भिक्खुनिकायो’’ति. चि चये, णो, निब्बिसेसेन चिनोति अवयवेति निकायो.

सजातियतिरच्छानानंयेव गणो ‘‘यूथो’’त्युच्चते, सो चानित्थी, यथा ‘‘हत्थियूथो, मिगयूथ’’मिच्चादयो, यु मिस्सने, थो, दीघादि, यूथो, ‘‘गणो पसूनं समजो, समाजोञ्ञेस’मुच्चते’’ति [अमर १५.४२ गाथायं पस्सितब्बं] इधानागतवचनम्पि ञातब्बं.

६३३. चतुक्कं गरुळे. कनकरुचिरत्ता सोभनो पण्णो पक्खो यस्स सुपण्णो. विनभाय नाम मातुया अपच्चं वेनतेय्यो, णेय्यो. गरं विसधरं हन्तीति गरुळो, णो, रन्तस्सु, हस्स च ळत्तं, वण्णविकारो, गरुडो. पक्खिसीहो, उळूतीसो, वजिरतुण्डो, सुधाहरो, सुवण्णपक्खो, भुजगासनोपि [तिकण्डसेस १.१.४२].

पिकन्तं कोकिले. परेन विजातियेन काकेन पोसितोति परपुट्ठो, पुस पोसने, तो. परेन भतो पुट्ठो परभतो, भर धारणपोसनेसु, तो. कुण सद्दोपकरणेसु, अलो. कुक, वक आदाने, इलो, कोकिलो. अपिहितो कायतीति पिको, अपि अन्तरधाने, वण्णनासो, अपिस्साकारलोपो.

६३४. अट्ठकं मोरे. मुर संवरणे, णो. मय गतियं, ऊरो, महियं रवतीति वा मयूरो, धातुस्स अत्थातिसयेन योगोति नेरुत्तो. वरहं सिखण्डो, तंयोगा वरही. नीला गीवा कण्ठो यस्स, भुजङ्गभुजोपि.

द्वयं मयूरमत्थकसिखायं. सिखा अग्गिजालायञ्च, पुब्बे वुत्ता.

६३५-६३६. चतुक्कं मयूरकलापे. सिखण्डिनो अयं सिखण्डो, वरह पाधान्ये, परिभासनहिंसादानेसु च, करणे अ. को मयूरो लसति येन कलापो, णो, सस्स पो. पी तप्पनकन्तीसु, छो, निग्गहीतागमो, रस्सो च. द्वयं मोरस्स पिञ्छट्ठे अक्खिसण्ठाने. चदि हिलादने, दित्तियञ्च, ण्वु. मेचको कण्हवण्णेपि वुत्तो.

अळ्यन्तं भमरे, छ पदानि अस्स. मधुं वतयति भुञ्जते मधुब्बतो, वत भोजने. भम अनवट्ठाने, पुप्फमत्थके भमतीति भमरो, अरो. अर गमने, इ, ळत्तं.

चतुक्कं गेहवनकपोतेसु. पारेन सबलेन आपततीति पारापतो, पारवतोपि. कप अच्छादने, कम्प चलने वा. ओतो, परपक्खे मलोपो. कुक आदाने, अटो, उस्सत्तमस्सुत्तञ्च. पकारेन रवतीति पारेवटो, रु सद्दे, अटो, उपसग्गस्स दीघो, अस्से, पारेवटो, परेवटोपि.

‘‘पारावतो च छेज्जो च,

कपोतो रत्तलोचनो;

पारापतो कलरवो,

पत्ती सेनो ससादनो’’ति [चिन्तामणिटीका १५.१४]. –

रभसो.

६३७. द्वयं गिज्झे. गिध अभिकङ्खायं, यो, झस्स झो, असरूपद्वित्तं, झपच्चयेन वा सिद्धं, तथा धस्स जो. गिधतिस्मा अ, निग्गहीतागमो, इस्सत्तं, गन्धो. तिकं सेनसामञ्ञे. कुक्कुटादीनं कुलं लुनाति छिन्दतीति कुललो, कुल सन्ताने वा, अलो. से गमने, नो. सत्तानं हिंसनतो ब्यग्घो विय ब्यग्घि, सत्ते नासेतीति नासो. ब्यग्घि एव नासोति समुदितनामं.

सकुणग्घादयो तयो तब्भेदा तस्स सेनस्स विसेसा. सकुणं हन्तीति सकुणग्घि, सिन?. अट गमने, णो. आटो. दब्बिसदिसं तुण्डं यस्स द्विजस्स सो दब्बिमुखद्विजो. ‘‘दब्बिमुखद्विजो आटो नामा’’तिप्येको अत्थो, तदा द्वेयेव सेनभेदा.

६३८. चतुक्कं उलूके. ‘‘उहु’’न्ति सद्दं करोतीति उहुङ्कारो. ‘‘उद्धं कण्णा यस्स उद्धंकण्णो’’ति सम्पत्ते निरुत्तिनयेन उलूको [उलभिनेत्तेथि दहत्युलूको, उद्धोलोकना इति निरुत्तम (अमरकोसुग्घाटनटीका १५.१५)], उचति समवेति कोटरन्ति वा निपातना. कुस अक्कोसे, यस्स अमनापताय सद्देन लोका कोसन्ति, सो कोसियो, कोसितब्बोति कत्वा, कोटरे वसतीति वा कोसियो, नेरुत्तो, वायसानं काकानं अरि सत्तु, सक्कह्वयो, दिवान्धो वक्कनासिको, हरिनेत्तो, दिवाभीतो, काकभीरू, रत्तिचारीपि.

वायसन्तं काके. ‘‘का’’इति सद्दं कायतीति काको. रिट्ठं मरणलक्खणं, तदस्स नत्थि अरिट्ठो. धङ्क घोरवासिते, अ. बलिना पुट्ठो भतो. वय गमने, वयो एव वायसो, सकत्थे सो, सकिंपजो, अत्तघोसो, परभरो, बलिभुजो, गुळ्हमेथुनोपि. सकिं एकवारंपजा पसूति यस्स. ‘‘काक’’इच्चत्तानं घोसयति. विजातियं कोकिलं भरति.

६३९. काको विय उलति गच्छतीति काकोळो, ळत्तं. दोणकाको, दद्धकाकोपि. द्वयं ‘‘बी-ल्ौं’’इति ख्याते सकुणे. लू छेदने, णो, वस्स पो, लापो, लावोपि. लेड्डु विय अकतीति लटुकिका [लेड्डुकिका (क.)], ण्वु.

तिकं हत्थिलिङ्गसकुणे. वारणसदिसत्ता वारणो. हत्थिनो लिङ्गं ञापकं सोण्डं यस्मिं विज्जतीति हत्थिलिङ्गो. हत्थिसोण्डं यस्मिं विज्जति, सो हत्थिसोण्डो च विहङ्गमो चेति हत्थिसोण्डविहङ्गमो.

६४०. द्वयं उक्कुसे. उच्चं कोसतीति उक्कुसो, कुस सद्दे, अ. कुर सद्दे, अरो, थियं कुररी. कोलट्ठिपक्खिम्हि ‘‘उभुत’’इति ख्याते पक्खिम्हि कुक्कुहो. कोलट्ठिअज्झोहारको पक्खी कोलट्ठिपक्खी. ‘‘कुक्कु’’इति सद्दायतीति कुक्कुहो, हो, कुक अव्हाने वा, उहो.

तिकं सुवे. सु सवने. मनुस्ससद्दम्पि सुणातीति सुवो, अ, उवादेसो. ‘‘की’’इति सद्दं करोतीति कीरो. करोति मनुस्ससद्दन्ति वा कीरो. अ, अस्सी. सुक गतियं, सुन्दरं, सुट्ठु वा मनुस्ससद्दं कायतीति सुको. द्वयं कुक्कुटमत्ते. तम्बा चूळा यस्स. कुक्कुटतीति कुक्कुटो, कुक, वक आदाने वा, अटो.

६४१. द्वयं निज्जिव्हे. नत्थि जिव्हा यस्स निज्जिव्हो. द्वयं कोञ्चासकुणे. इत्थिलिङ्गेन मिथुनानं नामानि. कोञ्च कोटिल्यप्पीभावेसु, अ, कोञ्चा. कन्त छेदने, यु, नदादि, अस्सु. कुण्डनीपि, कुण्ड दाहे.

द्वयं चक्कवाके. चक्केन चक्कसद्देन उच्चते चक्कवाको, णो. वच वियत्तियं वाचायं, चक्कमिच्चाव्हा यस्स, रथङ्गाव्हयनामकोपि, रथङ्गं चक्कं, तस्स अव्हयो रथङ्गाव्हयो, सो नामं अस्स रथङ्गाव्हयनामको, तेन रथङ्गनामो रथचरणसमानो अव्हयो चोच्चते.

लक्खितलक्खणा चात्र, लक्खणोपचरितवुत्तिया, गोणमुख्याय वा वुत्तिया लक्खितेन अत्थेन यत्र अत्थन्तरं लक्ख्यते, सा लक्खितलक्खणा. यथा ‘‘रथावयवायुधो’’ इच्चत्र रथावयवसद्देन चक्कं लक्ख्यते, न तदाकति तन्नामो चायुधविसेसो. ‘‘पन्तिरथो’’इच्चत्र पन्तिसद्देन दसक्खरं छन्दो लक्ख्यते, न दससद्दो, तेहि तु आयुधरथसद्दसन्निवेसो ‘‘चक्कावयवायुधो, दसरथो’’ इति देवविसेसो, राजविसेसो च लक्ख्यते, तथात्रापि ‘‘रथङ्ग’’न्त्यनेन रथेकदेसो लक्खीयते, ‘‘अव्हायते’’इच्चनेन च परिभासनं, न तेनापि वाकसद्दो. तेहि च अञ्ञमञ्ञसन्निवेसो चक्कवाकोति पक्खिविसेसो लक्खीयतेति गुणतो सुक्कादीहि एवंगता गोणी वुत्ति.

द्वयं चातके. अयं मेघजलपायी, सर हिंसायं, सरणं सारो, तं गच्छतीति सारङ्गो. ‘‘चातके हरिणे पुमे, सारङ्गो सबले तिसू’’ति [चिन्तामणिटीका २३.२३] रभसो. चत याचने, ण्वु, थोककोपि, थोकं कं जलं ईहनीयट्ठेन अस्सत्थि थोकको.

६४२. द्वयं पक्खिबिळाले. तुल उम्माने, इयो. पक्खयुत्तो बिळालो, ‘‘सू’’.

द्वयं रुक्खकीटखादके. सतं पत्तानि अस्स. सरति कीटेति सारसो, सो, ‘‘खाव सा’’.

द्वयं काकेहि सद्धिं नीळं कत्वा वसनके सुक्कसकुणे. वक आदाने, अ. सेतवण्णताय सुक्को च सो काकेहि सद्धिं निवासनतो, काकसण्ठानत्ता वा काको चेति सुक्ककाको.

द्वयं विसकण्ठिकायं. बल पाणने, ण्वु, दीघो, आको वा. विससदिसो काळवण्णो कण्ठो यस्सा सा विसकण्ठिका, एतिस्सा पुमो नाम न विज्जति. वुत्तञ्च अपदाने –

‘‘यथा बलाकयोनिम्हि, न विज्जति पुमो सदा;

मेघेसु गज्जमानेसु, गब्भं गण्हन्ति ता तदा’’ति [अप. थेर. १.१.५११].

६४३. द्वयं कङ्के. लोहसदिसो पिट्ठि यस्स लोहपिट्ठो. कङ्क लोल्ये, अ, कङ्को.

द्वयं पत्तकण्ठे. खञ्जो विय चरतीति खञ्जरीटो, ईटो. पस्सन्तानं खं सुखं जनेतीति खञ्जनो. खञ्ज गतिवेकल्ये वा, यु.

द्वयं गामचाटके, चाटकमत्ते वा. कलहं रवतीति कलविङ्को, यदादि. कं सुखं लुनातीति वा कलविङ्को, इको, निग्गहीतागमो च. चट भेदे, ण्वु, चाटको.

द्वयं वेळुरियच्छविलोमे चित्रपक्खे ‘‘सुवण्णचूळे’’ति ख्याते. दिभ सन्थम्भे, द्वित्तं, बिन्दागमो च. ‘‘कि’’इति सद्दं करोतीति किकी, णी, चासो, दिविपि [चासो किकीदिवि (अमर १५.१६)].

६४४. द्वयं मेघसामे ‘‘टी-ट्ौ’’इति ख्याते. कदम्बयोगा कादम्बो. काळवण्णो हंसो काळहंसो, कालहंसोपि.

द्वयं ‘‘ङहे-डो’’इति ख्याते सकुणे. सकुन्तो वुत्तो, ‘‘सकुन्तो पक्खिभेदस्मिं, भासपक्खीखगेसु चे’’ति नानत्थसङ्गहे. सुन्दराकारेन पक्खेन युत्तो सकुणो भासपक्खी, ‘‘भासन्तो सुन्दराकारे, भासन्तो भासपक्खिनी’’ति हि नानत्थसङ्गहे.

द्वयं ‘‘न्वा-मी-स्वे’’इति ख्याते नीलपक्खिनि. धूम्यं धूमं अटति सहतीति धूम्याटो, णो. काळवण्णताय कुच्छितं लिङ्गं यस्स. भिङ्गोपि.

द्वयं जलकुक्कुटे. दा लवने,ति, दाति ऊहति उस्सहतीति दात्यूहो, खण्डितद्धनिइच्चत्थो. काले सस्समुतुम्हि कण्ठो कण्डद्धनि यस्स काळकण्ठको, समासन्ते को.

६४५. खुद्दादि मधुच्छिट्ठकरादिको कम्मभूतो ‘‘मक्खिकाभेदो’’त्युच्चते, मक्खि सङ्घाते, ण्वु, मक्खिका, तासं भेदो मक्खिकाभेदो. पिङ्गलमक्खिकायं ‘‘म्हण’’इति ख्यातायं द्वयं. डंस डंसने, डंसो. दंसोपि, डंस खादने वा, पिङ्गलमक्खिकातिवण्णनामं.

मक्खिकाय अण्डं आसाटिका नाम, सट अवयवे, ण्वु. द्वयं ‘‘न्हं’’इति ख्याते. पटं गच्छतीति पटङ्गो, पतङ्गोपि, सरति हिंसतीति सलभो, अभो, लत्तं, सल गमने वा.

६४६. द्वयं ‘‘छें’’इति ख्याते, मक पाणे, असो, मकसो. द्वयं निदाघे नुहादीसु वरणकमक्खिकायं. ‘‘चीरी’’ति सद्दायतीति चीरी, चिरि हिंसायं वा, नदादि, दीघादि. झल्ल सद्दे, ण्वु, झल्लिका.

द्वयं तालपत्ताद्यन्तरेसु निलीनायं चम्मपत्तायं. जतु विय जतुका, उपमाने को, ‘‘रामठे जतुकं चम्म-पत्तजतुकरेसु थी’’ति [चिन्तामणिटीका १९.४०] हि रभसो. अजिनं चम्मं पत्तं यस्सा अजिनपत्ता. द्वयं हंससामञ्ञे. हन्ति अद्धानं हंसो. सेतो छदो पत्तं यस्स. यथाकथञ्चि ब्युप्पत्तीति वुत्तत्ता असेतच्छदेपि, चक्कङ्गो, मानसोकोपि, चक्कस्स चक्कवाकस्सेव अङ्गानि यस्स. मानसं सरो ओको यस्स.

६४७. ये रत्तेहि लोहितेहि पादतुण्डेहि चरणचञ्चूहि विसिट्ठा सिता च सरीरे, ते राजहंसा नाम, हंसानं राजानो राजहंसा.

मलीनेहि पादतुण्डेहि विसिट्ठा ये ते मल्लिकाख्या, मल, मल्ल धारणे, इ, सञ्ञायं को, ‘‘मल्लिको हंसभेदे च, तिणसूले च मल्लिके’’ति [चिन्तामणिटीका १५.२४] रुद्दो. आख्यासद्देन बहुब्बीहि. असितेहि कण्हेहि पादतुण्डेहि विसिट्ठा ये, ते धतरट्ठा, धतरट्ठानं अपच्चानि धतरट्ठाति, णो.

६४८. तिकं तिरच्छाने. तिरियं अञ्चयतीति तिरच्छो, तिरियस्स तिरो, अञ्चतिस्स च्छो. युम्हि तिरच्छानो, तिरच्छानोयेव तिरच्छानगतं, तब्भावं वा गतं पत्तं, तेसु वा गतं अन्तोगधन्ति तिरच्छानगतं, सियाति पकत्यानपेक्खक्रियापदं, भवत्यत्थो वा हि करोत्यत्थो वा कदाचि पकत्यानपेक्खो भवति, न पन विकत्यानपेक्खो. तथा कदाचि उभयापेक्खोपि भवति, न पनुभयानपेक्खोति सब्बत्रेवं. सीहादिवग्गो.

अरञ्ञादिवग्गवण्णना निट्ठिता.