२. भूकण्ड
१. भूमिवग्गवण्णना
१८०. इध भूकण्डे साङ्गोपाङ्गेहि भूम्यादीहि दसहि, पातालेन चाति एकादसहि कोट्ठासेहि कमतो वग्गा भूमिवग्गादिनामका वग्गा वुच्चन्ते. सप्पधानोपकारकानि अङ्गानि खारादीनि, अङ्गानं उपकारकानि च उपङ्गानि अद्धादीनि.
१८१. साद्धपज्जेन भूमिया नामानि. वसूनि रतनानि धारयतीति वसुन्धरा. खमु सहने, खस्स छो, छमा, अथ वा छि छेदने, सत्तानमधोपतनं छिन्दतीति छमा, मो, इत्थियमा च. भवन्त्यस्सं भूतानीति भूमि. भू सत्तायं, मि. पुथइति पाटिपदिके ठिते नदादि, ई, पुथस्स पुथुआदेसे, वुद्धिम्हि च कते पुथवी. उस्सुवादेसे पुथुवी. पथादेसे तु पथवी, इमस्मिं पक्खे अवागमो, अथ वा थव गतियं, पथवति एत्थाति पथवी, नदादि, सब्बत्थ पत्थरतीति वा पथवी, थर सन्थरणे पपुब्बो, रस्स वो, नदादि, पुथवी, अस्सु.
‘‘मधुनो केटभस्सापि, मेदमंसपरिप्लुता;
तेनायं मेदिनी देवी, वुच्चते ब्रह्मवादिभी’’ति [चिन्तामणिटीका ११.३]. –
वचनतो मेदयोगा मेदिनी, ई, इनी च. मिद स्नेहने वा, यु, नदादि, इस्सेत्तञ्च. मह पूजायं, नदादि. वित्थिण्णत्ता उब्बी, नदादि, अवति भूतानीति वा उब्बी, अस्सु. वसूनि सन्त्यस्सं वसुमती. गच्छन्ति यस्सं लोका, सा गो, पुमित्थियं. का सद्दे, कायति एत्थ, कायति मारविजयकालेति वा कु, उ. वसूनि धारयतीति वसुधा. सब्बं लोकं धरयतीति धरणी, यु, नदादि. धरतीति धरा, इत्थियं आ. गमु गमने, गच्छन्त्यस्सं जगती, अन्तपच्चयो, गस्स द्वित्तं, जत्तञ्च, नलोपो, नदादि. भू सत्तायं, रि, नदादि, क्विम्हि भू. भूते सत्ते धरतीति भूतरो. अव रक्खणे, यु, नदादि, अवनी.
१८२. खारा लवणरसा मत्तिका ऊसोत्युच्चते. खादतीति खारा, दस्स रो. पदेसकत्ता मत्तेन पमाणेन युत्ता मत्तिका. ऊस रुजायं, ऊसो. ऊसयोगा ऊसवा, वन्तु. रपच्चये ऊसरो. द्वेपि तीसु वत्तन्ते.
थल ठाने, अधिकरणे अ. कित्तिमं थलं, अकित्तिमा थली, नदादि. थद्धलूखम्हि भूभागे भूमिप्पदेसे जङ्गलसद्दो वत्तति. तत्थ निज्जलत्ता कक्खळत्ता थद्धो. तिक्खसक्खरादिविदारगवादिखुरगण्डुप्पादवच्चादिसहितत्ता लूखो वेदितब्बो. गल चवनाधोपतनादनेसु. जलं गलति एत्थ, जलेन वा गलन्ति एत्थाति जङ्गलो, निज्जलो देसो, ‘‘जङ्गलो निज्जले देसे, तिलिङ्गो पिसिते थिय’’न्ति [तिकण्डसेस ३.३.३९३] हि तिकण्डसेसो, लस्स लोपो, निग्गहीतागमो च.
१८३. वेदेन पञ्ञाय ईहन्ति एत्थाति वेदेहो. सो एव विदेहो, इमं दीपमुपादाय सिनेरुनो पुब्बदिसाभागत्ता पुब्बो च सो विदेहो चेति पुब्बविदेहो. एवमपरुत्तरेसु. गवेन यन्त्येत्थाति गोयानो. अपरो च सो गोयानो चेति अपरगोयानो. जम्बुया लक्खितो, कप्पट्ठायितादिप्पभावेन वा तप्पधानोदीपोति जम्बुदीपो. धम्मतासिद्धस्स पञ्चसीलस्स आनुभावेन कं सुखं उरु महन्तमेत्थाति कुरु, कुं पापं रुन्धन्ति एत्थाति वा कुरु, क्वि. दीप दित्तिप्पकासनेसु, जलमज्झे दिप्पन्तीति दीपा, दिप्पन्ति एत्थ सद्धम्माति वा दीपा, पमाणतो महन्ता दीपा महादीपा.
१८४. कुरुआदयो एकवीसति जनपदन्तरा जनपदविसेसा, आदिना सुरमहपच्चुग्गता तलकुटा अस्माकादयो च पुम्बहुत्ते पुल्लिङ्गे बहुत्ते च सियुं. कुरु नाम जानपदिनो राजकुमारा, तेसं निवासो एकोपि जनपदो रूळ्हीसद्देन ‘‘कुरू’’ति बहुवचनेन वुच्चति, एवं सब्बत्र. कुं पापं रुन्धतीति कुरु, खत्तियकुमारा, तेसं निवासो कुरू, पच्चयलोपतो न वुद्धि, सब्बत्रेवं [पाणिनि १.२.५२ ४.२.८१ सुत्तेसु पस्सितब्बं]. अरिविजयलोकमरियादातिक्कमादीसु सक्कोन्तीति सक्का. कोसं लन्ति गण्हन्ति, कुसलं पुच्छन्तीति वा कोसला. मगेन सद्धिं धावन्तीति मगधा, क्वि, मंसेसु गिज्झन्तीति वा मगधा. गिध अभिकङ्खायं. सेवन्ति येनाति सिवि, सि सेवायं, वि. सिवं करोन्तीति वा सिवी, अञ्ञत्थे इ. कल सद्दे, इङ्गपच्चयो, कलिङ्गा, तेसं निवासो कलिङ्गा, उत्तरापथो [‘‘जगन्नाथा पुब्बभागे कण्हातीरन्तरं सिवे कलिङ्गदेसो संवुत्तो’’ इत्युत्तदेसे (थोमनिधि)], कलिं गण्हन्तीति वा कलिङ्गा, क्वि, कलं मधुरसद्दं गायन्तीतिवा कलिङ्गा, अस्सित्तं, केन सुखेन लिङ्गन्तीति वा कलिङ्गा, लिङ्ग गमनत्थो दण्डको धातु. अत्तना खादितं लञ्जं पराजितेहि याचितेपि पुन न वमन्तीति अवन्ती. पञ्चालस्स पुत्ता पञ्चाला. वज्जेतब्बाति वज्जी, ‘‘वज्जेतब्बा इमे’’त्यादिना पवत्तवचनमुपादाय वज्जीति लद्धनामा राजानो. वज्जीरट्ठस्स वा राजानो वज्जी. रट्ठस्स वा पन तंसमञ्ञा तंनिवासिराजकुमारवसेन वेदितब्बा. गं पथविं धारेन्तीति गन्धारा, कित्तिगन्धेन अरन्तीति वा गन्धारा. चित उस्साहने, चेतन्ति उस्सहन्ति युद्धकम्मादीसूति चेतयो.
१८५. वङ्ग गमनत्थो दण्डको धातु. विसिट्ठानि देहानि येसं विदेहा, पुब्बविदेहदीपतो आगतत्ता वा विदेहा. ओज दित्तियं, कम्बुना सम्बुकेन ओजन्ति तस्सं वोहारकरणतोति कम्बोजा, कम्बुकजो ओजो बलमेतेसन्ति वा कम्बोजा. मद मद्दने, मद्दन्तीति वा मद्दा, मं सिवं ददन्तीति वा मद्दा, पञ्चकामगुणादीहि मोदन्तीति वा मद्दा, मद हासे. भञ्ज अवमद्दने, भग्गा. अङ्ग गमनत्थो दण्डको धातु. सीहं लन्तीति सीहळा. कास दित्तियं, सम्पत्तिया कासन्तीति कस्मीरा, मीरो. कास दित्तियं, इ, कासी. पडि गतियं, पण्डु, उ. अथ वा कुं पापं रुन्धति एत्थाति कुरु, इति एकोपि जनपदो निस्सितानं बहुत्ता बहुवचनेन वुच्चति. एवं सब्बत्थ.
१८६. द्वयं भुवने. लुज अदस्सने, लुज्जतीति लोको, गस्स को, जस्स वो. भवन्ति एत्थाति भुवनं, यु. जगति, विट्ठपादीनिपि भुवनपरियायानि. द्वयं देससामञ्ञे. दिस अतिसज्जने, अतिसज्जनं पबोधनं, ‘‘अयं इत्थन्नामो’’ति दिसति अपदिसतीति देसो. सि सेवायं, सञ्ञायं अ, विसयो.
सिट्ठाचाररहितो मिलक्खदेसो कामरूपादि पच्चन्तो नाम. मिलक्ख अब्यत्तियं वाचायं, मिलक्खन्ति अब्यत्तवाचं भासन्तीति मिलक्खा. सिट्ठाचारमग्गदस्सनत्थाय पञ्ञाचक्खुनो अभावा रागादिमलं अक्खिम्हि येसन्ति वा मिलक्खा, अस्सित्तं, तेसं निवासट्ठानं मिलक्खदेसो. पच्चन्ते मज्झिमदेसस्स बहिद्धाभागे जातो पच्चन्तो.
ब्यवत्था चतुवण्णानं, यस्मिं देसे न विज्जते;
मिलक्खदेसो सो वुत्तो, मज्झभूमि ततो परं [चिन्तामणिटीका ११.७].
अरियाचारभूमित्ता मज्झो च सो देसो चेति मज्झदेसो, नवयोजनसतपरिक्खेपो मज्झिमदेसो.
१८७. सलिलप्पायो बहूदको देसो अनूपो नाम, अनुगता आपा अत्राति अनूपो, आपस्स आदिनो उत्तं, परलोपो वा. कच बन्धने, छो, कच्छं. अनूपदेसो च. अभिनवोग्गमनेन तिणेन लक्खिते हरिते देसे सद्दलो, दल दित्तियं, भावे अ. विज्जति दलो यत्थ सद्दलो.
१८८. नदिया आभतेन अम्बुना उदकेन जीवन्ति एत्थाति नद्यम्बुजीवनो देसो नदी माता अस्साति नदीमातिकोति वुच्चति, बहुब्बीहिम्हि को. वुट्ठिया वस्सेन निप्फज्जति सस्समेत्थाति वुट्ठिनिप्फज्जसस्सको देसो देवो माता अस्साति देवमातिकोति वुच्चति, बहुब्बीहिम्हियेव को, देवसद्दो चेत्थ वुट्ठिमाह.
१८९. अनूपादयो देवमातिकान्ता तीसु लिङ्गेसु. चन्दसूरादो चन्दसूरियसिनेरुपब्बतादिम्हि सस्सतिसद्दो ईरितो कथितो. सब्बदा सरन्ति गच्छन्तीति सस्सतियो, सर गतियं, सरसद्दस्स सो,ति.
रठ गतियं, रठन्ति एत्थ नगरादयोति रट्ठं, तो. नागरेहि विजिनितब्बन्ति विजितं. आळियं पवत्तमानो यो सेतु, सो पुरिसे पुल्लिङ्गे वत्तति. सि बन्धने, तु. अल भूसने, इ, आळि, तस्सं आळियं.
नगरपब्बतादिनो उपान्तभू समीपभूमि परिसरो परितो सरन्त्यत्राति, णो.
तिकं वजे. गावो तिट्ठन्त्यत्राति गोट्ठं. कुल सङ्ख्याने, गावो कुलन्त्येत्थाति गोकुलं, गुन्नं कुलं घरन्ति वा गोकुलं. वज गतियं, वजन्ति यं गावो निवासनत्थायाति वजो. गोट्ठानकं, गोट्ठानन्तिपि वजस्स नामानि.
१९०. सिलोकेन मग्गस्स नामानि. पथिकेहि मज्जते नित्तिणं करीयतेति मग्गो, मज्ज सुद्धियं, णो, जस्स गत्तं, पथिकेहि मग्गीयतेति वा मग्गो, मग्ग अन्वेसने, मं सिवं गच्छति एत्थ, एतेनाति वा मग्गो, ‘‘मो सिवे परिसायञ्चे’’ति हि नानत्थसङ्गहे, सिवं गमनं करोतीत्यत्थो, क्रियाविसेसनमेतं. पथि गतियं, चुरादि, नागमो. पन्थयन्ति यन्त्यनेनाति पन्थो, अ, कारितलोपो. पथति यात्यनेनाति पथो. अद गमने, अदति यत्थ सा अद्धा, धो, अद्धा मग्गो, अद्धासद्दोयं कालेपि, समभागत्थवचने तु अद्धं, तस्मा अद्धसद्दो पुमनपुंसकवसेन द्विलिङ्गो, राजादित्ते अद्धा, अराजादित्ते अद्धं. अञ्ज गतियं, असो. वज गतियं, उमो, जस्स टो. पद गतियं, अ, दस्स जो, द्वित्तं, पज्जो. अय गतियं, यु, पद गतियं, अवो, नदादि. वत्त वत्तने, वत्तनं गमनादि, अनि, नदादि, वत्तनी. कन्तनदण्डे पुन्नपुंसकं. पथिकेहि पादेहि हञ्ञतेति पद्धति. पादसद्दसमानत्थेन पदसद्देन नियतप्पयोगतो वुत्तिना सिद्धो, पदसद्दूपपदो हनधातु,ति, हनस्स धो, अलोपो. पद्धतिसहचरणतो वत्तनी, तंसहचरणतो पदवी च इत्थियं.
१९१-१९२. तब्भेदा तस्स मग्गस्स विसेसा जङ्घमग्गादयो अपथन्ता. जङ्घाहि गतो मग्गो जङ्घमग्गो. सकटेहि गतो मग्गो सकटमग्गो. ते जङ्घमग्गसकटमग्गा महामग्गे वत्तन्ति.
एत्थ च ‘‘तेथा’’ति अथसद्दो न वत्तब्बो, ‘‘ते चा’’ति पन वत्तब्बो. ‘‘मताद्धनी’’ति पाठे पन सति ‘‘तेथा’’ति वत्तब्बोयेव, तदा एकपदिके अद्धनि मग्गे एकपदी मताति योजना कातब्बा. गच्छतं एको असहायो पादो यस्सं, न निसिन्नस्सेव यमकोति एकपदी, समासन्ते निच्चमीपच्चयो, कपच्चये एकपदिको, ईस्स रस्सत्तं.
चोरकण्टकादिदोसे दुग्गमे पथे कन्तारो, पुन्नपुंसके, केन पानीयेन तरन्ति अतिक्कमन्ति यन्ति कन्तारो, तर तरणे, चोरकन्तारादीसु पनायं रूळ्हिवसेन वुत्तो, अथ वा कति छेदने, सप्पटिभयत्ता कन्तति निच्चगमनागमनमेत्थाति कन्तारो, आरो, नागमो च. दुक्खेन गच्छन्त्येत्थाति दुग्गमो.
१९३. द्वयं पटिमग्गे. पटि अभिमुखेन गन्तब्बो मग्गो, पथो च पटिमग्गो, पटिपथो च. दीघमञ्जसं अतिदूरो मग्गो अद्धानन्ति वुच्चते. अद्धानं अयनं अद्धानं, अच्चायतो मग्गो, यथा ‘‘पदट्ठान’’न्ति, यलोपो.
द्वयं पसत्थेद्धनि. सोभनो पथो, पन्थो चाति विग्गहो. गन्तब्बपथभावतो अपेतं उप्पथं, अपथञ्च, अब्ययीभावसमासो, असद्दो अत्र निपातो.
१९४-१९६. परमाणूनं छत्तिंस एको अणु नाम, अणुतोपि अणुतरत्ता परमो अणु, अणुतो वा परमोति परमाणु, अण सद्दत्थो दण्डको धातु, उ. ते अणवो छत्तिंस तज्जारी नाम, तं तं अत्तनो निस्सयं मलीनकरणवसेन जरापेतीति तज्जारी, जर जीरणे, जर वयोहानिम्हि वा, अ, नदादि. तापि तज्जारियो छत्तिंस रथरेणु नाम, रथानं सञ्चरणवसेन पवत्तो रेणु रथरेणु. ते रथरेणवो छत्तिंस लिक्खा नाम. लक्ख दस्सने, पकतिचक्खुनापि लक्ख्यतेति लिक्खा, अस्सित्तं.
ता लिक्खा सत्त ऊका नाम, ऊकाति वुच्चति सिरोवत्तकिमि, तप्पमाणत्ता ऊका. ता सत्त ऊका धञ्ञमासो नाम, धञ्ञो वीहियेव परिमाणितब्बत्ता मासो चाति धञ्ञमासो, मसि परिमाणे. ते सत्त धञ्ञमासा अङ्गुलं नाम, अङ्ग गमनत्थो, उलो, अङ्गुलं, पमाणं, उलिपच्चये अङ्गुलि, करसाखा. अमुद्विच्छेति अदुं द्वादसङ्गुलं विदत्थि नाम, कणिट्ठसहितेनङ्गुट्ठेन वित्थारीयते, विधीयतेति वा विदत्थि, विपुब्बो तनु वित्थारे. धा धारणे, उभयत्रापिति, पुब्बपक्खे तस्स थो, नस्स तो, तस्स दो. पच्छिमे धस्स दो, तस्स थो, असरूपद्विभावो च. ता दुवे विदत्थी रतनं सियुं, रमु कीळायं, तनो, मलोपो. तानि सत्तेव रतनानि यट्ठि नाम, यत पयतने,ति, तस्स ठो, तस्स टो. ता वीसति यट्ठियो उसभं नाम, उस दाहे, अभो. एत्थ पन उसभनदन्तरं उसभं. उसभानं असीतिप्पमाणं गावुतं नाम, गवं, गवेहि वा युतं गावुतं. युज समाधिम्हि, गोनदन्तरेहि गहितप्पमाणसमाधानन्त्यत्थो, तं चतुगावुतं योजनं नाम, युज समाधिम्हि, यु, ‘‘एत्तकं योजनं नाम होतू’’ति चतुगावुतेहि समाधानन्त्यत्थो.
१९७. आरोपितानं आचरियधनूनं पञ्चसतं कोसो नाम, अनारोपितानन्त्यपरे. कुस अव्हाने, णो, कुसनं अव्हानं कोसो, इध पन कोसप्पमाणत्ता कोसो, द्विसहस्सकरप्पमाणो. अञ्ञत्थ पन –
‘‘चतुक्काधिवीसतिया, अङ्गुलेहि करो भवे;
ख्यातमट्ठसहस्सेहि, कोसमानं विभाविना’’त्युत्तं.
चतुरम्बणन्ति चतुरम्बणवीहिबीजजातरोपनयोग्यो भूमिप्पदेसो करीसं नाम, करोन्ति एत्थ कसनरोपनादिकन्ति करीसं, ईसो. चतुरम्बणबीजजातानि रोपेन्त्येत्थाति चतुरम्बणं, अम्बणं एकादसदोणमत्तं, अञ्ञे पन ‘‘चतुरम्बणं चतुयट्ठिकं ठानं करीसं नामा’’ति वदन्ति, तं करीसब्भन्तरानं परियायभावप्पसङ्गा न गहेतब्बं.
पमाणतो हत्थानमट्ठवीसप्पमाणं ठानं अब्भन्तरं नाम, अब्भन्तरे अन्तोकोट्ठासे जातं, न बहिकोट्ठासेति अब्भन्तरं. यत्थ यत्थ हि यो यो ठितो, निसिन्नो वा, तत्थ तत्थ समन्ता अट्ठवीसतिहत्थप्पमाणं ठानं तस्स तस्स अब्भन्तरं ठानं नाम. भूम्यादित्ता भूमिवग्गो, अथ वा अङ्गापेक्खाय भूमियेव पधानं, पधानेन च ब्यप्पदेसो भवतीति भूमिवग्गब्यप्पदेसो.
भूमिवग्गवण्णना निट्ठिता.
२. पुरवग्गवण्णना
१९८. छक्कं नगरे.
‘‘पट्टनञ्च अधिट्ठानं, नगरं पुटभेदनं;
थियो पू नगरी पूरियो, ठानीयं कब्बटं पुट’’न्ति.
हि सिलोकपरियायेसु वोपालितो.
‘‘विचित्तदेवायतनं, पासादापणमन्दिरं;
नगरं दस्सये विद्वा, राजमग्गोपसोभित’’न्ति [चिन्तामणिटीका १.२.१]. –
नगरलक्खणं. पु पालने, पुर पालनेति च, पुनाति पुरेति च रक्खति परचक्का दुग्गतायाति पुरं, रो, अ च, पुर अग्गगमनेतिपि धात्वत्थो. नगा पासादादयो अस्स सन्ति नगरं, रो. वाकारेन नगरसद्दस्स पुल्लिङ्गत्तं समुच्चिनोति [नगरियो वा पत्तनं (अमर १.२.१) पक्खे पत्तनसाहचरिया नपुंसकत्तं. (चिन्तामणिटीका १.२.१)], पुरसद्दस्सापीत्याचरिया. अकुतोभयत्ता ठानाय हितं ठानीयं, ईयो. पणिकानं पुटा भिज्जन्ते अत्राति पुटभेदनं.
निच्चनिवासनट्ठानं दस्सेत्वा इतरं दस्सेतुमाह ‘‘थिय’’मिच्चादि. राजा तिट्ठति एत्थाति राजठानी, यु, नदादि, निच्चनिवासनट्ठानेपि ‘‘चतुरासीतिनगरसहस्सानि कुसवतीराजठानीपमुखानी’’त्यादीसु [दी. नि. २.२६३]. दारुक्खन्धादीहि आ समन्ततो वरन्ति परिक्खिपीयन्ति एत्थाति खन्धावारो, पत्थनत्थो वरधातु आपुब्बत्ता परिक्खिपनत्थो होति. पञ्चकं नगरे, ‘‘खन्धावारो’’ति पन एकमेव अचिरनिवासनट्ठानस्स नामं.
१९९. मूलपुरा अञ्ञत्र मूलपुरं वज्जेत्वा यं पुरमत्थि योजनवित्थिण्णपाकारादिपरिक्खित्तं, तं मूलपुरस्स तरुट्ठानियस्स साखासदिसत्ता साखानगरं नाम.
२००-२०१. साद्धपज्जद्वयेन मूलपुरस्स नामानि. वानरसीसं, तंसण्ठानो वा पासाणो एत्थ अत्थीति ‘‘वानरसीस’’न्ति वत्तब्बे वस्स बत्तं, वण्णविपरिययं, दीघं, णत्तं, सस्स लोपञ्च कत्वा ‘‘बाराणसी’’ति वुत्तं. सवत्थस्स इसिनो निवासनट्ठानत्ता सावत्थि, सब्बं धनमेत्थ अत्थीति वा सावत्थि [म. नि. अट्ठ. १.१४], सब्बस्स सावो, धनवाचको अत्थसद्दो, इ. तिक्खत्तुं विसालीभूतत्ता वेसाली, अस्सत्थुत्थे ई. मथि हिंसायं, इलो, अस्सित्तं, मिथिला. अलं भूसनमेत्थाति आळवी, वी, ळत्तञ्च. कुस अव्हाने, ‘‘खादथ पिवथा’’त्यादीहि दसहि सद्देहि कोसन्ति एत्थाति कोसम्बी, बो, नदादि, कुसम्बरुक्खवन्तताय वा कोसम्बी, कुसम्बस्स इसिनो अस्समतो अविदूरे मापितत्ताति एके [उदा. अट्ठ. ३५; म. नि. टी. १.१४; २.२८४]. उग्गं रिपुं जयति यत्थ, सा उज्जेनी, यु, नदादि. तक्क ऊहे, ऊहो ऊनपूरणं, तक्कनं तक्को, सो सीलं सभावो यत्थ सा तक्कसीला, यो हि पुरिसकारेन ऊनो, सो तत्थ गन्त्वा तमूनं पूरेतीति. चम अदने, पो, चम्पा. सानं धनानं आकरं उप्पत्तिट्ठानं साकरो, सो एव सागलं. संसुमारसण्ठानो गिरि एत्थाति संसुमारगिरं, संसुमारो गायति एतस्स मापितकालेति वा संसुमारगिरं, गे सद्दे, इरो. राजूनमेव आधिपच्चवसेन परिग्गहितब्बत्ता राजगहं. आदिकाले कपिलनामस्स इसिनो निवासनट्ठानत्ता कपिलवत्थु, पुमनपुंसके.
साको राजूनं युद्धादीसु सत्ति सञ्जाता एत्थाति साकेतं, ‘‘साको सत्तिम्हि भूपाले, दुमदीपन्तरेसु चे’’ति नानत्थसङ्गहे. सञ्जातत्थे इतो, साको नाम राजा, दुमो वा एत्थ आदिकाले सञ्जातोति वा साकेतं. इन्दं परमिस्सरियभावं पापुणन्ति एत्थाति इन्दपत्तं, इन्दो वा सक्को देवराजा, सो पत्तो एत्थाति इन्दपत्तं. उक्कं धारयति एतस्स मापितकालेति उक्कट्ठा, वण्णविकारो. यस्स मापितट्ठाने पाटलीनामको एको तरुणरुक्खो अत्थीति तं पाटलिपुत्तकं, अथ वा पटलि नाम एको गामणी, तस्स पुत्तो एत्थ वसतिआदिकालेति पाटलिपुत्तकं. चेतियरट्ठे उत्तमत्ता चेतुत्तरं, ‘‘जेतुत्तर’’न्ति पाठे पन वण्णविकारो, वेरिजयट्ठानत्ता जेतञ्च तं उत्तमत्ता उत्तरञ्चेति वा जेतुत्तरं. यस्स मापितकाले दीपो दिप्पति, तं सङ्कस्सं, कास दित्तियं, द्वित्तं, सम्मा कसन्ति एत्थाति वा सङ्कस्सं, कस विलेखने, यस्स मापितकाले निमित्तमोलोकेन्ता ब्राह्मणा कुसहत्थं नरं पस्सित्वा मापेन्ति, तं कुसिनारं. आदिना मथुर [मधुर, माधुर (क.)] पासाणपुरसोणिकादयोप्यनेकपुरविसेसा सङ्गहिता.
२०२. चतुक्कं अब्भन्तरगाममग्गे. रथस्स हिता रच्छा, पब्बज्जादि. विसयन्ते पकासयन्ते विक्कयेन दब्बानि यस्सं, सा विसिखा, विपुब्बो सि सेवायं, खो, विसन्ति एत्थाति वा विसिखा, विस पवेसने, खो. रथस्स हिता रथिका, इको. वी गमने, थि, वीथि.
अनिब्बिद्धा रच्छन्तरेन मज्झे अनिब्बिद्धा रच्छा ब्यूहो नाम. ब्यूहेति सम्पिण्डेति जने अञ्ञत्र गन्तुमप्पदानवसेनाति ब्यूहो, ऊह सम्पिण्डने विपुब्बत्ता. न निब्बिज्झते रच्छन्तरेनाति अनिब्बिद्धो, विध सम्पहारे, अ. निब्बिद्धा रच्छन्तरेन रच्छा पथो, अद्धीति च वुच्चति. पथ गमने, पथो. अद गमने,ति, अद्धि.
२०३. चतुक्कं चच्चरे. चतुन्नं पथानं समाहारो चतुक्कं, चर गतिभक्खनेसु, चरो, रस्स चो, चच्चरं, अङ्गणवाचको चायं. द्विन्नं, चतुन्नं वा मग्गानं सन्धि मग्गसन्धि. सिङ्घ घायने, आटको.
द्वयं वप्पस्सोपरि इट्ठकादिरचिते वेठने. वप्पं नाम दुग्गनगरे परिखामत्तिकं कूटं [कुटिं (क.)] कत्वा गोहि, हत्थीहि च विमद्दापेत्वा तिंसहत्थप्पमाणं पाकारस्स हेट्ठिमतलं, तथा हत्थसतं ततो उद्धरित्वा पंसुना वप्पं कारये, तस्सोपरि पाकारन्ति, पकुब्बन्ति तन्ति पाकारो, समन्ततो करीयतेति वा पाकारो, अकत्तरि च कारके सञ्ञायं णो, रस्सस्स दीघता. वु संवरणे, वुणोतीति वरणो, यु, रागमो च. ‘‘सालो’’तिपि पाकारस्स नामं.
द्वयं राजभवनसामञ्ञे. सब्बगेहानं विसेसेन पकासनतो उद्दापो, दीप पकासने, ईस्साकारो. सङ्गम्म करोन्ति तन्ति उपकारिका, ण्वु. के पच्चये थीकताकारपरे पुब्बो अकारो दीघं [कातन्त २.२.६५], अकादेसोपि हि ‘‘को’’ति वुच्चति, यथा देवदत्तो ‘‘दत्तो’’ति. कपच्चयो वा.
२०४. द्वयं गेहादिनो मत्तिकेट्ठकादिमयभित्तियं. कुट छेदने, कुटति छिन्दति मग्गन्ति कुट्टं. भिदि द्विधाकरणे,ति, भित्ति. गुन्नं वाचानं पुरं गोपुरं. द्वारसमीपे कतो कोट्ठको द्वारकोट्ठको, कुस अक्कोसे, ठको, कोट्ठकोति गेहविसेसो.
द्वयं इन्दखीले. इस इच्छायं, एस गवेसने वा, इको. इन्दस्स सक्कस्स खीलो कण्टको इन्दखीलो. द्वयं द्वारपस्सोपसालायं’हम्यादिपिट्ठे च वातकुटिकायं. अड्ड अतिक्कमहिंसासु, अ. आलकपच्चये अट्टालको.
२०५. उपरि मालादियुत्तं सोभनथम्भद्वयमुभयतो निखनित्वा यं बहिद्वारं कप्पीयते, तं तोरणं. तुर वारणे, यु, थवन्ता वा रणन्त्यत्राति तोरणं, तु अभित्थवे. रण सद्दत्थो, वण्णविकारो. द्वारस्स बहि बहिद्वारं. परि समन्ततो खञ्ञतेति परिखा. दीघभावेन युत्ता दीघिका.
२०६-२०७. सदुमन्तं गेहे. मन्द मोदनथुतिजळत्तेसु, मन्दन्ते यत्थाति मन्दिरं, इरो. सीदन्ति तत्थाति सदनं, यु. सद विसरणगत्यावसानेसु. न गच्छन्तीति अगा, थम्भादयो, ते राति गण्हातीति अगारं. रस्सस्स दीघत्ते आगारं. चि चये, निचीयते छादीयतेति निकायो, यम्हि चिस्स कादेसो निपातना. ली सिलेसने, णो, निलयो, आलयो च. वस निवासे, आवसन्त्यत्राति आवासो, णो. भू सत्तायं, भवन्त्यत्राति भवनं. विसन्ति तन्ति वेस्मं, मो. कित निवासे, अधिकरणे यु, निकेतनं. निविसन्ति, निवसन्ति वा यत्र, तं निवेसनं. घर सेचने, घरति किलेसमेत्थाति घरं, गय्हतीति वा घरं, णो. गहस्स घरादेसो. गण्हाति पुरिसेन आनीतं धनन्ति गहं. अधिकरणे थो, आवसथो. सर गतिचिन्ताहिंसासु, सरन्ति चिन्तेन्ति एत्थ सुभासुभकम्मानि, सरति वा सूरियसन्तापादिकन्ति सरणं. सि सेवायं, णो, पतिस्सयो. उच समवाये, ओकं. सल गमने, ‘‘इत्थियमतियवो वा’’ति अ, साला, सरधातुम्हि सति लत्तमेव विसेसो. चि चये, कम्मनि णो, चयो. कुट छेदने, इ. वस निवासे,ति. उपधस्स एत्ते गेहं. सदधातुम्हा उमो, सदुमं.
द्वयं मुखरहितदेवकुलसदिसे यञ्ञायतने. चित पूजायं, कम्मनि इयो. यत यतने, आयतन्ति वायमन्ति एत्थ फलकामाति आयतनं, अथ वा आयन्तीति आयानि, तानि तनोतीति आयतनं, फलकारकन्त्यत्थो. एत्थ तुसद्दो समागतानं द्विन्नं पुब्बापरगमनत्थो. ‘‘चेतियायतनानि चा’’तिपि पाठो.
२०८. द्वयं देवानं, नरपतीनञ्च इट्ठकादिमये भवने. अञ्ञस्सापि सादिस्या. पसीदन्ति नयनमनान्यत्राति पासादो. यु मिस्सने, पो, दीघो च, दीघविधानसामत्थिया ओत्ताभावो.
द्वयं राजतो अञ्ञेसं धनीनं ब्यवहारकादीनं भवने. मुण्डो छदनमेतस्स, न पासादस्स वियाति मुण्डच्छदो, द्वित्तं. हर हरणे, यो, यम्हि मिआगमो च.
दुग्गपुरद्वारे वा, यत्थ कत्थचि वा मत्तिकादिमये गजकुम्भम्हि यो यूपो पासादो पतिट्ठितो, सो हत्थिनखो नाम, हत्थिस्सेव नखो यस्साति हत्थिनखो, नखसद्देन वा नखसहितो पासादो गय्हते.
२०९. सुपण्णस्स गरुळस्स वङ्केन पक्खेन सदिसछदनं गेहं सुवण्णवङ्कच्छदनं. वङ्क गमने. एकपस्सेयेव छदनतो अड्ढयोगो.
एकेनेव कूटेन युत्तो अनेककोणो पतिस्सयविसेसो माळो नाम, वट्टाकारेन कतसेनासनन्ति केचि. मा माने, ळो, माळो.
चतुरस्सो पतिस्सयविसेसो पासादो नाम, आयतचतुरस्सपासादोति केचि.
२१०. सन्तेहि भाति दिब्बतीति सभायं, सभा च, पुरिमे यपच्चयो, सन्तस्स सादेसो तूभयत्र. मण्डा रविरंसयो, ते पिवति नासयतीति मण्डपो, वासद्देन मण्डपपदस्स पुल्लिङ्गत्तं समुच्चिनोति, जनानं आलयो सन्निपातट्ठानं जनालयो. आसनत्थाय कता साला आसनसाला. पटिक्कमन्ति एत्थाति पटिक्कमनं, कमु पदविक्खेपे, अधिकरणे यु.
२११. जिनस्स वासभूतं भवनं गन्धकुटि नाम, दिब्बगन्धेहि परिभाविता कुटि गन्धकुटि.
तिकं पाकट्ठाने. रसानि सन्त्यस्सं रसवती, पचनं पाको, तस्स ठानं पाकट्ठानं. महन्तानि बहूनि असितब्बानि सन्तेत्थ महानसं, अस भक्खने, यु, वण्णविपरिययो.
२१२. सुवण्णकारादिसिप्पीनं कम्मसाला आवेसनं. आविसन्त्यस्मिं आवेसनं, यु. पानमन्दिरं सुरापानत्थं कतमन्दिरं सोण्डा नाम, कत्तब्बाकत्तब्बं विचारेत्वा अत्तना इच्छितवत्थुकारणा सब्बं देय्यधम्मं सनोन्तीति सोण्डा, सन दाने, तनादि. डो, अस्सोत्तं, वण्णविकारो च, तेसं एसा वसति सोण्डा. पानसद्दसन्निधाना सुरासोण्डायेविध गहिता. वच्चस्स गूथस्स विसज्जनट्ठानं वच्चट्ठानं. वच्चस्स विसज्जनट्ठाना कुटि वच्चकुटि. मुनीनं इसीनं वसनट्ठानं अस्समो नाम, आ कोधं समेन्ति एत्थाति अस्समो, आ भुसो समेन्ति एत्थ रागादयोति वा अस्समो.
२१३. तिकं पण्यविक्कयसालायं. पण ब्यवहारे, पणितब्बाति पण्या, वत्थादयो, ते एत्थ विक्किणन्तीति पण्यविक्कयो, की दब्बविनिमये, सो एव साला गेहन्ति पण्यविक्कयसाला. आपणयन्ते ब्यवहरन्ते अस्मिन्ति आपणो, णो. पण्यानं विक्कयाय नीयमानानं वीथि पन्थो पण्यवीथिका. वस अच्छादने, तो, उदकं वसितं अच्छादनं कतमनेनाति उदोसितो, वस्सोत्तं, भण्डट्ठपनस्स साला भण्डसाला. कमु पदविक्खेपे, चङ्कमत्यत्राति चङ्कमनं, चङ्कमो च, द्वित्तादि.
२१४. जलन्ति एत्थाति जन्ता, जल दित्तियं, अन्तो, ‘‘इत्थियमतियवो वा’’ति अ, आ, ललोपो, जनेत्यत्र अग्गिन्ति वा जन्ता, जन जनने, अन्तो, सा एव घरं जन्ताघरं. अग्गिनो साला अग्गिसाला. पा पिवने, पपिवन्त्यस्सन्ति पपा, अ. पानीयट्ठा साला पानीयसाला, सा एव पानीयसालिका.
गस गमने, भो, सस्स बो. अवति रक्खतीति ओवरको, अरो, सकत्थे को, अस्सोत्तञ्च. वसनं वासो, तदत्थं अगारं वासागारं. सयति एत्थाति सयनी, यु, नदादि, सा एव गहं सयनिग्गहं.
२१५. चतुक्कं राजित्थागारे, तदत्थियतो [तदट्ठियतो (क.)] उपचारेन राजित्थीसुपि. राजित्थीनमगारं इत्थागारं. अवरुन्धीयन्ते राजित्थियो अनेनाति ओरोधो, रुध आवरणे. सुद्धा कामापगमत्ता परिसुद्धा रक्खका अन्ते समीपे यस्साति सुद्धन्तो. अन्ते अब्भन्तरे पुरं गेहं अन्तेपुरं, पुरस्स अन्तेति वा अन्तेपुरं. ‘‘अन्तोपुर’’न्तिपि पाठो.
रञ्ञं राजूनं असब्बविसयट्ठानं सब्बेह्यसाधारणट्ठानं ‘‘कच्छन्तर’’न्ति मतं कथितं, यं ‘‘पमदवन’’न्ति वुच्चति, पमदवनं नाम उपकारिकासन्निहितं वा पुरसन्निहितं वा अन्तेपुरोचितं, यत्र अन्तेपुरसहितो एव राजा विहरति, नाञ्ञजनप्पवेसो [अमर १४.३]. पमदानं वनं पमदवनं. निपातना याकारानं [ईकार आकारानन्ति अत्थो] इत्थिगतानं रस्सो क्वचीतिरस्सो. कच्छस्स पकोट्ठस्स अन्तरं अब्भन्तरं कच्छन्तरं. पकोट्ठं नाम अब्भन्तरद्वारं.
२१६. द्वयं इट्ठकादिरचिते आरोहने. उपानेन सह वत्ततेति सोपानो, सोपानं वा नपुंसकेपि. आरूय्हते येन तं आरोहनं, यु, रुह जनने.
द्वयं कट्ठादिरचितायं. निच्छयेन सयन्ति पाकारादिकमेतायाति निस्सेणी, सि सेवायं, णी, नदादि. उद्धमारोहते एतायाति अधिरोहिणी, सासद्दो द्विन्नम्पि इत्थिलिङ्गत्तं जोतेति.
२१७. पञ्चकं जालके. वातं पिवतीति वातपानं. गवं अक्खि गवक्खो, समासन्तत्ता अ, सञ्ञासद्दतो पुल्लिङ्गत्तं, अक्खि सद्दे वा, गवं अक्खि गवक्खीति विग्गहो. जल दित्तियं, जालं. सीहरूपयुत्तं पञ्जरं सीहपञ्जरं. आलोकानं आतपानं पविसनट्ठानं सन्धि छिद्दन्ति आलोकसन्धि, आलोकीयन्ति एतेनाति आलोको, सो एव सन्धीति वा आलोकसन्धि.
द्वयं लङ्गियं. लगि गत्यत्थो, अ, नदादि. परि पुनप्पुनं गमनागमनवसेन हन्तीति पलिघो, णो. कपिरूपमत्थकत्ता कपिसीसो. अग्गळं नाम कवाटको [कवाटफलविधारणो (क.)], तस्स थम्भो अग्गळत्थम्भो, ‘‘अग्गळं तीसु कल्लोले, दण्डे चान्तकवाटेसू’’ति रभसो, इत्थियमतो आपच्चयो, अग्गळा. निस्सेसतो अब्बति वस्सोदकमनेनाति निब्बं, अब्ब गतिहिंसासु. छद्दस्स छदनस्स कोटि हेट्ठिमावसानं छद्दकोटि, तस्सं.
२१८. तिकं गेहच्छदने. छादेति एतेनाति छदनं, छद संवरणे, चुरादि. पटगमने, ‘‘पट्यादीह्यल’’न्ति अलो. छादेति एतेनाति छद्दं, द्वित्तादि.
तिकं गेहङ्गणे. अज गतिम्हि, इरो, अजिरं. चर गतिभक्खनेसु, चरो. अङ्ग गमने, करणाधिकरणेसु यु, वण्णविकारो, णत्तं.
पञ्चकं गेहद्वारतो बहिपकोट्ठके, वीथियं द्वारपिण्डके च. अलिन्दो त्वञ्ञपिण्डकेपिच्छते. पठमं हनन्ति गच्छन्ति एत्थाति पघाणो, पघणो च, हनस्स घणादेसो. अलि सखा इन्दो एत्थाति अलिन्दो, ‘‘गेहेकदेसे अलिन्दो, पघाणो पघणोभवे’’ति [चिन्तामणिटीका १२.१२] अमरमालायं. आलिन्दो, दीघादि. पधानं मुखं पमुखं, गेहस्स हि चतूसु मुखेसु तदेव पधानं, यत्थ साधुजनापि आगन्तुकापि निसीदन्ति. द्वारं बन्धति पिदहति एत्थाति द्वारबन्धनं.
२१९. द्वयं द्वारबाहायं. पीठानि लोहविकतिआदीहि सङ्घटीयन्ति एत्थाति पीठसङ्घाटकं, पीठेहि सङ्घटीयतीति वा पीठसङ्घाटकं, घट घटने. द्विभागेन बाहासदिसत्ता बाहा, द्वारस्स बाहा द्वारबाहा. ‘‘कपाटं, कवाट’’न्तिपि द्वारबाहाय नामानि, कं वातं पाटयति, वाटयति चेति कम्मनि णो, इत्थियं कपाटी.
द्वयं गेहादीनं कूटे. कुट छेदने, कम्मनि णो. नय गमनत्थो, के सीसे नयतीति कण्णीका, ण्वु, इत्तं, णत्तञ्च.
२२०. द्वयं द्वारे. द्वे अरन्त्यत्राति द्वारं, दुज्जने वारयन्त्यस्मा रक्खकाति वा द्वारं, उलोपो. पटिहरन्ति अपनेन्ति एतस्मा रक्खका अञ्ञातन्ति पटिहरो, पटिपक्खे हरति एतस्माति वा पटिहरो, रस्सस्स दीघत्ते पटिहारो.
चतुक्कं उम्मारे, यं ‘‘द्वारपिण्डिका’’ति वुच्चति. उर गतिम्हि, मारो करणे. देहं नेति पवेसेनाति देहनी, ‘‘देहली’’तिपि पाठो, देहं लाति पवेसेनाति देहली. इल गतिम्हि, ण्वु. इन्दो एव पादं खिपति एत्थाति इन्दखीलो, खिप पेरणे. पस्स लोपो, अथ वा इं गमनं ददातीति इन्दो, द्वारं, तत्थ ठपितो खीलो कण्टकोति इन्दखीलो, वेगगभिघातनतो हि सो खीलो विय होति.
थम्भ पटिबन्धने, थम्भो, धारेतीति वा थम्भो, धर धरणे, रम्भपच्चयो, वण्णविकारो च. थु अभित्थवे, उणो, यु वा, धारेतीति वा थूणो, यु, रलोपो, अस्सू.
अड्ढेन्दुपासाणे अद्धचन्दाकारे पासाणे पटिकासद्दो वत्तति. पट गतियं, ण्वु. इत्थिकताकारपरे के अस्सित्तं. गजि सद्दे, ण्वु, अस्सित्तं, बिन्दागमो च. इस इच्छायं, ठको.
२२१. वलभीति चूळा, ‘‘सिखायं वलभी चूळे’’ति रुद्दो [रस्सन्ता च, सिखायं वळभियं चूळेति रुद्दो (चिन्तामणिटीका १२.१५)]. तच्छादने दारुम्हि कट्ठे गोपानसी मता. वङ्केति दारुविसेसनं. गं वस्सोदकं, सूरियादिकिरणञ्च पिवन्ति विनासयन्ति अब्भन्तरमप्पवेसनवसेनाति गोपाना, इट्ठकादयो, तानि सिनोन्ति बन्धन्ति एत्थाति गोपानसी.
सोधादिगेहेसु छेकपक्खावासत्थं यो बहि करिय कट्ठेकदेसो ठपीयते, सो विटङ्को. कपोते पालयतीति कपोतपालिका, कम्मनि ण्वु. टकि निवासगतीसु. विनो पक्खिनो टङ्कन्ति एत्थाति विटङ्को. णो.
२२२. द्वयं कुञ्चिकाछिद्दे. कुञ्चिकाय विवरं छिद्दं कुञ्चिकाविवरं. ताळस्स पवेसनट्ठानभूतो छिग्गळो छिद्दं ताळच्छिग्गळो.
तिकं कुञ्चिकायं. कुञ्च कोटिल्ये, ण्वु. तायति रक्खतीति तालो. अलो, तलति तिट्ठति एतेनाति वा तालो, तल पतिट्ठायं. अवापुरति विवरति येनाति अवापुरणं, वर संवरणे, यु, वस्स पो, उत्तं, उपसग्गस्स दीघता च, ‘‘अपारुता तेसं अमतस्स द्वारा’’ति [दी. नि. २.७१; म. नि. १.२८३] वचनतो पुर, पार संवरणेतिपि धात्वत्थं पठन्ति. अवपुब्बो वु संवरणेतिपि धात्वत्थे पन सति वस्स रत्तं, उपसग्गस्स दीघता च, ‘‘अपारुता, सङ्घाटिं पारुपित्वा’’त्यादीसु पन पकारवण्णागमेन सिद्धो. विद लाभे, इम्हि वेदिका, सकत्थे को. इतरत्थ इयेव.
२२३. सङ्घाटादयो मन्दिरङ्गा गेहङ्गविसेसा. सम्मा घटेन्ति एत्थ गोपानस्यादयोति सङ्घाटो, पुब्बपच्छिमदक्खिणुत्तरायामवसेन थम्भानमुपरि ठितो कट्ठविसेसो, ते पन पुब्बपच्छिमयामा तयो कट्ठा, दक्खिणुत्तरयामा पन हेट्ठिमपरिच्छेदतो तयो कट्ठा, उक्कट्ठपरिच्छेदेन पन पञ्चसत्तनवादयोपि. द्विन्नं पक्खानं अपतनत्थं बन्धनतो पासो वियाति पक्खपासो. तुलति सङ्घाटेसु पतिट्ठतीति तुला, तल पतिट्ठायं, अस्सुत्तं, पक्खानं वा समवाहितभावकरणतो तुलयति मिनाति एतायाति तुला, तुल उम्माने.
तिकं सम्मज्जनियं. मुजि सोधने, यु. मज्ज संसुद्धियं, यु. सुध सुद्धियं, सब्बत्र करणे यु.
२२४. तिकं सङ्कारछड्डनप्पदेसे. कट छड्डनमद्दनेसु, सङ्कटन्ति एत्थाति सङ्कटीरं, ईरो, ‘‘सङ्कटो’’ति वा सङ्कारो वुच्चति, तं ईरयन्ति खिपन्ति एत्थाति सङ्कटीरं, ईर खेपे. सङ्कारस्स ठानं सङ्कारट्ठानं. सङ्कारं कटति छड्डेति एत्थाति सङ्कारकूटं, अस्सू, सकत्थे को.
चतुक्कं सम्मज्जनिया निराकते [निरस्सते (क.)] थुसादिम्हि. नानाविधे सङ्कारे रासीकरणवसेन कचति बन्धति एतेनाति कचो, सो एत्थ इच्छितब्बोति कचवरो, वर इच्छायं. उच्छिट्ठो कलापो समूहो उक्लापो, कस्साकारलोपो. नानाविधेहि तिणादीहि सङ्करीयते मिस्सीकरीयतेति सङ्कारो, णो. अवकरोतिप्यत्र. अवकरीयते निरस्सतेति, अ. ‘‘सम्मज्जो मज्जनी चेव, सङ्कारो’वकरो मतो’’ति हलायुधो. कस विलेखने, अम्बु.
२२५. घरादिभूमि घरखेत्तविहारादीनं यो भूमिप्पदेसो वत्थु नाम, तं नपुंसके, वसन्ति एत्थाति वत्थु, रत्थु. गस मदने, गसन्ति एत्थाति गामो, मो. संवसन्त्यत्राति संवसथो, अथो.
पाकटो ख्यातो गामो, सो निगमो नाम, अतिरेको गामो निगमो, भुसत्थो नि, सञ्ञासद्दत्ता रस्सो.
उपभुञ्जितब्बभोगमनुस्सादीहि ( ) [(इभ्यो) (?)] वड्ढितो अधिको गामो निगमतोपि अधिकतरत्ता ‘‘अधिभू’’ति ईरितो कथितो, अधिको भवतीति अधिभू.
२२६. द्वयं गामादिपरियन्तभागे. सि बन्धने, मो. परिच्छिन्दित्वा आदीयतेति मरियादा, पस्स मो.
द्वयं आभीरकुटियं [घोसो आभीरपल्ली सिया (अमर १२.२०)]. घु सद्दे, घोसन्त्यत्राति घोसो. गोपालानं गामो गोपालगामको, सकत्थे को.
पुरवग्गवण्णना निट्ठिता.
३. नरवग्गवण्णना
२२७-२२८. पोरिसन्तानि मनुस्सजातिया नामानि. मनो उस्सन्नमस्साति मनुस्सो, सतिसूरभावब्रह्मचरिययोग्यतादिगुणवसेन उपचितमानसा उक्कट्ठगुणचित्ता, के पन ते? जम्बुदीपवासिनो सत्तविसेसा. तेनाह भगवा – ‘‘तीहि, भिक्खवे, ठानेहि जम्बुदीपका मनुस्सा उत्तरकुरुके मनुस्से अधिग्गण्हन्ति देवे च तावतिंसे. कतमेहि तीहि, सूरा सतिमन्तो इध ब्रह्मचरियवासो’’ति [अ. नि. ९.२१]. तथा हि बुद्धा भगवन्तो पच्चेकबुद्धा अग्गसावकमहासावकचक्कवत्तिनो च अञ्ञे च महानुभावा सत्ता तत्थेव उप्पज्जन्ति. समानरूपादिताय पन सद्धिं परित्तदीपवासीहि इतरमहादीपवासिनोपि मनुस्सात्वेव पञ्ञायिंसूति एके, अपरे पन भणन्ति ‘‘लोभादीहि, अलोभादीहि च सहितस्स मनस्स उस्सदताय मनुस्सा, ये हि सत्ता मनुस्सजातिका, तेसु विसेसतो लोभादयो, अलोभादयो च उस्सदा, ते लोभादीहि उस्सदताय अपायमग्गं, अलोभादीहि उस्सदताय सुगतिमग्गं, निब्बानगामिमग्गञ्च पूरेन्ति, तस्मा लोभादीहि, अलोभादीहि च सहितस्स मनस्स उस्सदताय परित्तदीपवासीहि सद्धिं चतुमहादीपवासिनो सत्तविसेसा मनुस्साति वुच्चन्ती’’ति. लोकिया पन मनुनो अपच्चभावेन मनुस्साति वदन्ति, मनु नाम पठमकप्पिको लोकमरियादाय आदिभूतो हिताहितविधायको सत्तानं पितुट्ठानियो, यो सासने ‘‘महासम्मतो’’ति वुच्चति, पच्चक्खतो, परम्परताय च तस्स ओवादानुसासनियं ठिता तस्स पुत्तसदिसताय मनुस्साति वुच्चन्ति, ततो एव हि ते ‘‘मानवा, मनुजा’’ति च वोहरीयन्ति, उस्सपच्चयो. मनुनो अपच्चं मानुसो, उसो. मर पाणचागे, चो, मच्चो, पब्बज्जादिना वा त्यपच्चयो, धात्वन्तस्स लोपो च. ततो ‘‘यवत’’मिच्चादिना चो, द्वित्तं. मनुनो अपच्चं मानवो. माणवोप्यत्र, णवो. मनुम्हा जातो मनुजो. नी नये, नेतीति नरो, अरो. पुस पोसने, णो, पुरेतीति वा पोसो. पुर पूरणे, सो, उस्सोत्तं, रलोपो. पुनातीति पुमा,पु पवने, मो, सिस्सा. पुरेतीति पुरिसो, पोरिसो च, इसो, रस्सस्स दीघताय पूरिसो च. एत्थ च मनुस्सादिपञ्चकं इत्थियम्पि वत्तते, नरादयो तु पुमेयेव विसिट्ठलिङ्गत्ता. तत्र मनुस्स मानुस मनुज माणवेहि नदादित्ता ईपच्चयो, एकसकारलोपो, मनुसी, मानुसी, मनुजी, माणवी. मच्चा, इत्थियमतो आपच्चयो.
विद्दसुपरियन्तं पण्डिते. पण्डा बुद्धि सञ्जाता अस्साति पण्डितो, तरत्यादि. पडि गतियं वा, तो. बुज्झतीति बुधो. विदति जानातीति विद्वा, विद ञाणे, वो, सिस्सा. भू सत्तायं, अत्थे विभावेति पकासेति सीलेनाति विभावी, णी. रागादयो समेतीति सन्तो, तो, सुन्दरो अन्तो अवसानमेतस्साति वा सन्तो. सुन्दरा पञ्ञा यस्स सप्पञ्ञो. किन्नाम न विन्दतीति कोविदो, नेरुत्तो, कुं पापं विन्दतीति वा कोविदो. धी पञ्ञा यस्सत्थीति सो धीमा, सोभनं झायतीति सुधी, झे चिन्तायं. झस्स धो, ई, सुन्दरा धी यस्साति वा सुधी. कवि वण्णे, इ, इत्थियं कवी च, कु सद्दे वा, इ, कवि. ब्यञ्जयतीति ब्यत्तो, अञ्ज गतियं, तो. भुजादीनमन्तो नो द्वि च. विसिट्ठो अत्ता यस्साति वा ब्यत्तो. चक्ख दस्सने, यु, विचक्खणो, विचारेतीति वा विचक्खणो, नेरुत्तो. विगतो सारदो एतस्माति विसारदो.
२२९. मेधा धारणा मति पञ्ञा यस्साति मेधावी, वी. अतिसयमतियुत्तताय मतिमा. पञ्ञाय योगतो पञ्ञो. विसेसं जानाति सीलेनाति विञ्ञू, रू. विद ञाणे, उरो, विदुरो [विदूरो (क.)]. रूपच्चये विदू. धीयोगा धीरो, रो. विसिट्ठदस्सनसीलताय विपस्सी, णी. दोसं जानातीति दोसञ्ञू, रू. बुज्झतीति बुद्धो, तो. दु गतियं, अ, उस्सावो [दु गतियं अब्बो (सूचि)], दब्बो. विद ञाणे, दसु.
२३०-२३१. महिलान्तं इत्थिसामञ्ञे. इसु इच्छायं, तो, नदादि. सीमस्स अन्तो सीमन्तो, केसवेसो, तंयोगा सीमन्तिनी, इनी. नरस्सायं नारी, इदमत्थे णो. तिट्ठति गब्भो यस्सं, सा थी. धा धारणे वा, वण्णविकारो, ई. बन्ध बन्धने, ऊ, बन्धस्स वधादेसो च [ण्वादि ३], वधूसद्दो सुणिसाभरियानम्पि वाचको. वन सम्भत्तियं, तो, इकारागमो च. अङ्ग गमनत्थो, यु, अङ्गना, विसिट्ठनारियम्पि अङ्गना, तदा कल्याणङ्गनारीलक्खणोपेतं पसत्थं हत्थपादादिकमङ्गमस्सत्थीति अस्सत्थ्यत्थे अङ्गा कल्याणे नपच्चयो [मोग्गल्लान ४.९२]. विरूपेसुपि मदो रागमदो यस्सा सा पमदा, विसिट्ठनारियंप्यत्र पमदा, तदा पकट्ठो मदो रूपसोभग्गजनितो चेतोविकारो यस्सा सा पमदा. रूपलावण्यसम्पन्नताय सुन्दरी, विसिट्ठायम्पि. कमनीयवुत्तिताय कन्ता, कमु कन्तियं, तो. कन्तियोगा वा कन्ता, विसिट्ठायम्पि. रमयति विनोदयति नायकं, सा रमणी, नन्दादीहि यु, नदादि, विसिट्ठायम्पि. दय रक्खणे, कम्मनि तो. अप्पं बलं यस्सा सा अबला, अप्पत्थोयं अकारो. मातुया गामो विय गामो यस्सा सा मातुगामो, माता विय गच्छतीति वा मातुगामो, गमु गमने, णो, माता विय गसतीति वा मातुगामो, गस अदने, मो, माता विय गायतीति वा मातुगामो, गा सद्दे, मो. मही विय सुचिं असुचिम्पि लातीति महिला, महन्तेसु बहूसुपि रत्तचित्तेसु इलति गच्छतीति वा महिला, इल गमने, मह पूजायं वा, इरो, लत्तं, आ, महिला. महेलाप्यत्र.
तिकं विसिट्ठनारियमेव. लल विलासे, नन्दादीहि यु. लल इच्छायन्ति चुरादिगणतो वा यु. भयपकति भीरु, भी भये, रु, ‘‘भीरु अत्ते जने’त्थिय’’न्ति रभसो. अतिसयितकामा कामिनी, कामो सिङ्गाररूपो मदो यस्सात्थीति इनी, सब्बत्रेवं. वामलोचना, भाविनी, नितम्बिनी, रामाइच्चादीनिपि विसिट्ठनारीनामानि.
द्वयं पठमवयसि वत्तमानायं.
अट्ठवस्सा भवे गोरी, दसवस्सा तु कञ्ञका;
सम्पत्ते द्वादसे वस्से, कुमारीत्य’भिधीयते [चिन्तामणिटीका १६.८].
इह त्वभेदोपचारेनेकत्तं. अञ्ञे पनाहु ‘‘कञ्ञासद्दोयं पुमुनाभिसम्बन्धपुब्बके सम्पयोगे निवत्तेती’’ति. कुमार कीळायं, चुरादि, कुमारयतीति कुमारी, अ, नदादि, सकत्थे को, ण्वुना वा सिद्धो. कमनीयतेति कञ्ञा, कन दित्तिकन्तिगतीसु, यो, न्यस्स ञत्तं, अ, आ.
युवसद्दतो पाटिपदिकतोति, युवति. वरित्थिपरियायसामञ्ञेपि युवतिसद्दो पकत्यन्तरमत्थीति. तर तरणे, यु, उत्तं, ई च.
२३२. साभिसेका लद्धाभिसेका राजित्थी महेसी नाम, मह पूजायं, कम्मनि इसो, इस्से, ततो ई, महतियो राजित्थियो ईसति अभिभवतीति वा महेसी, ईस इस्सरिये, ई. महेसितो अञ्ञा राजनारियो भोगिनियो भोगयोगा, ई, इनी च. यानारी पुरिसस्स सङ्केतं याति, सा ‘‘धवत्थिनी, अभिसारिका’’ति चोच्चते. धवं पतिं अत्थयति इच्छतीति धवत्थिनी, अत्थ याचनिच्छासु, इनी, असतीविसेसो. सर गतियं, अभिसरति सङ्केतन्ति, ण्वु.
२३३. छक्कं वेसियं. चतुसट्ठिकलाकुसलताय, सीलरूपादिमत्ताय च गण्यते आदीयते गणिका, गण सङ्ख्याने, ण्वु. वेसो आकप्पो, तेनातिसोभते, कम्मवेसेहि वा इच्छीयतेति. अतिसोभने, इच्छत्थे वा यपच्चयो. वण्णसम्पन्ना दासी वण्णदासी, दासिम्पि हि वण्णसम्पन्नं केचि सामिका धनलोभेन गणिकं करोन्ति. नगरं सोभेतीति नगरसोभिनी. रूपेन उपजीवतीति रूपूपजीविनी. अतिसयवेसयुत्तताय वेसी.
द्वयं असतीसामञ्ञे. कुलानि अटति नासयतीति कुलटा. बन्धमनुबन्धं कायतीति बन्धकी, नदादि.
२३४. चतुक्कं उत्तमनारियं. वरो आरोहो सोणि यस्सा सा वरारोहा. उत्तमगुणयोगा उत्तमा. सोणिगारवेन मत्तगजो विय बन्धनगामिनी मत्तकासिनी, कस गतियं. वरवण्णयोगा वरवण्णिनी, इनी.
‘‘सीते सुखोण्हसब्बङ्गी, गिम्हे या सुखसीतला;
भत्तु भत्ता च या नारी, सा भवे वरवण्णिनी’’ति. रुद्दो;
द्वयं अखण्डितचरित्रायं. पति सामिकोव कमनीयो यस्सा पतिब्बता, पतिम्हि वतमस्साति वा पतिब्बता. अस भुवि, अन्तो, ई, आदिलोपो. समेतीति वा सती, समु उपसमे, अन्तो, ई.
द्वयं कामरत्तराजपुत्तादिनो कुलस्स नियतपतियं. कुलानुरूपा इत्थी कुलित्थी, कुलं पालेति रक्खतीति कुलपालिका, ण्वु.
२३५. द्वयं मतभत्तिकायं. विगतो धवो भत्ता यस्सा विधवा. पति सुञ्ञो नट्ठो यस्साति पतिसुञ्ञा.
द्वयं अत्तिच्छाय पत्यन्वेसिनियं कञ्ञायं. पतिं वरति गवेसतीति पतिम्बरा, दुतियायालोपो. सयमेव पतिं वरतीति सयम्बरा, पठमायालोपो, वर पत्थनायं.
चतुक्कं विजातायं. विजनी गब्भविमोक्खने, तो, विजायित्थाति विजाता. सू अभिसवे, तो. जातं अपच्चं पुत्तो एतिस्साति जातापच्चा. पसूताव पसूतिका, कपच्चयो, इत्तञ्च.
२३६. द्वयं दूतियं. या पेसीयते, सा दूती, दु गमने,ति, ईम्हि दूती. सञ्चारयति यथाभिमतन्ति, ण्वु.
तिकं दासियं. दु कुच्छितं असति भक्खतीति दासी, ई, दीयन्ते तायाति वा दासी, दा दाने, सो, ई च. चिट पेसने, कम्मनि णो, ई. कुटं उदककुम्भं धारेतीति कुटधारिका, ण्वु.
द्वयं सुभासुभनिरूपिनियं संवरिकादिम्हि. वर गतियं, कत्तरि इनी. सुभासुभस्स इक्खणं निरूपनं यस्सात्थीति, इ, सकत्थे को. इमे द्वे सद्दा तुल्यत्था.
या सयं खत्तियजाति यस्स कस्सचि भरिया, सा खत्तियानी, खत्तिया च. खत्तियस्सापच्चं खत्तियानी, आनो, ई. णम्हि खत्तिया.
२३७. पज्जं अग्गिसक्खिपुब्बकतपाणिगहितायं भरियायं, अञ्ञत्र तूपचारा. दारयन्ते येनाति दारो, दर विदारणे, अकत्तरि च कारके सञ्ञायं णो. जायति पुत्तो यायाति जाया, जन जनने, यो, जनिस्स जा च, आ, जयतीति वा जाया, जि जये, यो, जिस्स जा, आ, जाया. कल सङ्ख्याने, अत्तो. घरं नेतीति घरणी, णत्तं. भरितब्बतो भरिया, भर भरणे, यो. पियायितब्बतो पिया,पी तप्पनकन्तीसु, यो. पजं पुत्तं पालेतीति पजापति, पा पालने,ति, आत्तं, रस्सत्तञ्च. द्विन्नं पूरणी दुतिया. पठमो भत्ता, भरिया दुतिया. सामिकस्स पादे परिचरतीति पादपरिचारिका, ण्वु. पतिनी, पाणिगहिता, सहधम्मिनीतिपि तस्सायेव नामानि.
२३८. तिकं सखियं. तेसु तेसु किच्चेसु सह खायति पकासतीति सखी, सहपुब्बो खा पकासनकथनेसु, ई. अल भूसने आपुब्बो, इ. वयसा तुल्या वयसा, तुल्ये सञ्ञायं सो [पाणिनि ४.४.९१ सुत्ते यपच्चयो दिस्सति].
जरोवुच्चति चोरस्सामिको, तस्सायं जारी, णो, ई. सामिकं अतिक्कम्म अञ्ञत्र चरतीति, इनी.
२३९. पुमे तूति लिङ्गन्तो तुसद्दो न पुब्बं भजते. अर गमने, तु, अरस्सुत्तं. रतिया जायतीति रजो, तिलोपो. पुप्फ विकसने, पुप्फं.
तिकं रजस्सलायं. उतुयोगाउतुनी, इनी. रजयोगा रजस्सला, सलो. पुप्फवन्तताय पुप्फवती. थीधम्मिनी, अवी, अत्तेयी, मलिनी, उतुमती, उदकीइच्चादीनिपि तस्सा नामानि.
तिकं गब्भिनियं. गरु अलहुको गब्भो कुच्छि एतिस्साति गरुगब्भा. आपन्नो पत्तो गब्भट्ठो सत्तो एतायाति आपन्नसत्ता. गब्भयोगा गब्भिनी.
तिकं येन वेठितो गब्भो कुच्छियं तिट्ठति, तत्रासयेति ख्याते. गब्भो आसयते तिट्ठत्यत्राति, णो. जरं एतीति जलाबु. उ, रस्स लो, यस्स बो, जरापुब्बो इ गतियं. कलं जरतं लातीति कललो, कल सङ्ख्याने वा, अलो.
२४०-२४१. सत्तकं भत्तरि. धू कम्पने, सन्तासं धुनोतीति धवो, अ. सं एतस्सत्थीति सामिको, आमिपच्चयो, सकत्थे को, इपच्चयो वा, निग्गहीतस्स मो, अस्स च दीघो, सामिको. भर भरणे, भरतीति भत्ता, रितु. कमु इच्छायं, तो, ‘‘पक्कमादीहि न्तो चा’’ति न्तत्तं. पा रक्खणे, अति, पति. वर इच्छायं, अ, वरो. पी तप्पनकन्तीसु, यो.
रतिकारणत्ता पतिनो उप उपपति, समासे कते अभिधानतो पुब्बनिपातो, अप्पधानभूतो वा पति उपपति. जर वयोहानिम्हि, जीयन्ते अनेनाति जारो, दारो च.
सत्तकं पुत्ते. नरके न पतन्त्यनेन जातेनाति अपच्चं, पत गतियं, यो, त्यस्स चो, न पतति न विच्छिन्दति वंसो एतेनाति वा अपच्चं, पुत्ते, धीतरि च निच्चनपुंसकोयं. पू पवने. पुनाति पितरो तेनाति पुत्तो. ‘‘छदादीहि तत्रण’’ति तो. पूरेतीति वा पुत्तो. अत्ततो जातो अत्रजो, ‘‘अत्तजो’’तिपि पाठो. सुयतेति सुतो. सु अभिसवे, सुणातीति वा सुतो, तो, सु सवने. तनुम्हा जातो तनुजो, तनयो च, यो, तनोति मुदन्ति वा तनयो, अयो. सूयतेति सूनु, कम्मनि नु, सू पसवे.
पुत्तादयो सूनुपरियन्ता धीतरि वत्तमाना इत्थियं वत्तन्ति. दुहिता, धीता च सदा नारियमेव. दुह पपूरणे, रातु, ओत्ताभावो, इकारागमो च. धा धारणे, रातु, आस्सी. पुत्तादयो च ते सामञ्ञेनेव कुण्डगोलकादीनं वाचका. सवण्णायं तु ऊढायं सजातो सयं जनितो सुतो ओरसो नाम. सजातसद्देन कुण्डकगोलकखत्तादिब्यवच्छेदो. जीवति भत्तरि जारजो सुतो कुण्डाख्यो. मते भत्तरि जारजो गोलकाख्यो. अरियासुद्दजो सुतो खत्ता नाम [खत्ता अरियासुद्दानं (अमर २०.३)]. आदिना मागधादीनं गहणं. वुत्तञ्हि –
‘‘अमते जारजो कुण्डो,
मते भत्तरि गोलको’’ति [अमर १६.३६].
‘‘मागधो सुद्दखत्ताजो’’ति [अभिधानु ५०३ गाथा] च.
उरसा मनसा निम्मितो, उरसद्दा ततियन्ता निम्मितत्थे णो, निविट्ठत्ता तेन निम्मितोति वुच्चति. उरसि भवोति वा ओरसो.
२४२. चतुक्कंपतिपतिनीनं युगे, ‘‘दारा पुमे बहुत्ते च, दं कलत्रे नपुंसके’’ति [चिन्तामणिटीका १६.३८] अमरमाला, जंसद्दो त्वब्ययो दारवचनो. तस्मा ‘‘जम्पति, दम्पती’’तिपि भवितब्बं, इध पन कच्चायनमतेनोदाहटा. जाया च पति च जायापति. इतरीतरयोगद्वन्दो. जाया च पति च जानिपति, तथा जायम्पतिआदयो, जायासद्दस्स पतिम्हि परे जानि, तुदञ्च, जायञ्च यदादिना.
तिकं नपुंसके. विगतो रागस्सवो यस्मा वस्सवरो. सु सवने, अरो. पण ब्यवहारे, डो, पडि लिङ्गवेकल्ये वा, भूवादि. न इत्थी न पुमा नपुंसकं, निरुत्तिनयेन इत्थिपुमानं पुंसकभावो, नस्स च पकति. ततियापकति, सण्डो, कलीबन्तिपि तस्स नामानि. ततिया पकति ततियप्पकारो, समजातिके इत्थिपुरिसे अपेक्खित्वा ततियत्तं पकारस्स. पठमा हि पकति इत्थी, दुतिया पकति पुरिसो, इतरपकति ततिया पकति.
२४३. छक्कं ञातिमत्ते, बन्धुयेव बन्धवो, अ, उस्सावो. बन्धतीति बन्धु, उ. सस्स अत्तनो जनो सजनो. समानं गोत्तं कुलं अस्साति सगोत्तो, समानस्स सभावो. ञा अवबोधने, कम्मेति, ञातियेव ञातको, अत्तं, सकत्थे को च. सुसद्दोप्यत्र [स्व (अमर १६.३६)].
द्वयं सत्तपुरिसावधिकेसु निकटञातीसु. लोहितेन सम्बन्धो सालोहितो, सम्बन्धस्स सादेसो, पुब्बनिपातो च, समानं पिण्डदानं यस्स सपिण्डो, सनाभयोप्यत्र [नाभि सत्तपुरिसावधिककुले (चिन्तामणिटीका १६.३३)]. तिकं पितरि. ता पालने, तो कत्तरि. जनयतीति जनको, ण्वु. पा रक्खणे, रितु, अस्सित्तं.
२४४. छक्कं मातरि. अम पूजायं, कम्मनि मो, बो च, अम्मा, अम्बा. जनयतीति जननी, यु, नदादि. मान पूजायं, पुत्तं मानेतीति माता, रातु, पातीति वा माता, पातिस्स मो. जनेतीति जनेत्ति,ति. जनेतीति जनिका, ण्वु, इत्तं.
अप्पधानभूता माता उपमाता, कुमारे धारेतीति धाति. धा धारणे,ति. जायाय भरियाय भातिको कनिट्ठो च जेट्ठो च सालो नाम, सस्स अत्तनो एसा सा, भरिया, तस्सा भाता सालो, जायाय भातरि अलो. सर गतिचिन्ताहिंसासु वा, णो, लत्तं, साल वितक्के वा, चुरादि.
२४५. सामिनो भत्तु भगिनी ननन्दा नाम, न नन्दतीति ननन्दा, अत्ताभावो नस्स विभासाधिकारा. नन्द समिद्धियं, भूवादि.
द्वयं अय्यिकायं. मातुया माता मातामही. पितूनं पितरि च मातरि च आमहं यदादिना, नदादि. अरह पूजायं, ण्वु, रहस्स यो, अय गतिम्हि वा, ण्वु, अय्यिका.