नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.
अभिधानप्पदीपिकाटीका
गन्थारम्भ
यस्स ञाणं सदा ञाणं, नाञ्ञेय्या ञाणकं विना;
निस्सेसगुणयुत्तस्स, तस्स नत्वा महेसिनो.
सत्थन्तरा समादाय, सारं सब्बधरा तथा;
करिय्यते’भिधानप्प-दीपकस्सत्थवण्णना.
पणामादिवण्णना
[क] इधायं गन्थकारो पठममत्तनो परेसम्पि सम्मा हितत्थनिप्फादनत्थं पुञ्ञसम्पद’माचिनोति ‘‘तथागतो’’च्चादिना. तत्थ करुणाकरो महाकरुणाय उप्पत्तिट्ठानभूतो यो तथागतो भगवा करोपयातं अत्तनो हत्थगतं सुखप्पदं सुखस्स पतिट्ठानभूतं सुखकारणं वा सुखदायकं वा पदं निब्बानं ओसज्ज चजित्वा कलिसम्भवे दुक्खकारणभूते भवे संसारे केवलदुक्करं सुकरेनासम्मिस्सं अच्चन्तदुक्करं पञ्चविधपरिच्चागादिकं करं करोन्तो परत्थं परेसमत्थंयेव अका कतवा, तमेदिसं तथागतं अहं नमामि.
[ख] यञ्च धम्मं जरारुजादिमुत्ता जरारोगादीहि विमुत्ता मुनिकुञ्जरा मुनिसेट्ठा भगवन्तो अपूजयुं पूजितवन्तो, तथा उत्तरे उत्तमे सत्तानं वा संसारमहोघपक्खन्दानं ततो उत्तरणसमत्थे यहिं तरे यस्मिं धम्मप्लवे ठिता सम्मापटिपज्जनवसेन आरूळ्हा नरानरा मनुस्सा च देवा च तिवट्टम्बुनिधिं किलेसकम्मविपाकवट्टसङ्खातेहि तीहि वट्टेहि आकुलितं संसारमहम्बुरासिं तरिंसु तिण्णा, अघप्पहं किलेसप्पहानकरं, संसारदुक्खप्पहानकरं वा तं धम्ममपि अहं नमामि.
[ग] मुनिन्दोरससूनुतं भगवतो उरे सम्भवधम्मदेसनाय अरियभावप्पत्तताय मुनिन्दस्स ओरसपुत्तभावं गतं पत्तं नुतं किलेसखेपनकं सुपुञ्ञखेत्तं पुञ्ञत्थिकानं पुञ्ञबीजविरुहनट्ठानं सुखेत्तभूतं भुवने लोके सुतं विस्सुतं, सुतधरं वा किलेससवनाभावेन अस्सुतं अपाणोपि पाणो करीयित्थाति पाणीकतो, पातिमोक्खसंवरो, सोव संवरो एतस्सत्थीति पाणीकतसंवरो, तं पाणीकतसंवरं, वरं सीलादिगुणेहि सदेवकेहि लोकेहि पत्थनीयं. ‘‘देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो’’ति [उदा. २७] हि वुत्तं. सदा सब्बस्मिं काले गुणोघेन सीलादिगुणसमूहेन निरन्तरन्तरं अविच्छिन्नमानसं, परिपुण्णचित्तं वा गणम्पि अट्ठन्नं अरियपुग्गलानं समूहं अपि अहं नमामीति एवमेत्थ तिण्णम्पि सङ्खेपतो अत्थयोजना दट्ठब्बा.
[घ-ङ] एवं पुञ्ञसम्पदमाचिनित्वा किमभिमतं साधनीयमिच्चाह ‘‘पकासिस्समभिधानप्पदीपिक’’न्ति. बुद्धादीनमभिधानानं सरूपवसेन, लिङ्गवसेन च परिदीपनतो पकासनतो ‘‘अभिधानप्पदीपिक’’न्ति लद्धनामं सत्थं पकासिस्सं अन्तोभावेन निप्फन्नं बहिभावेन पकासिस्सं. अन्तोभावस्स हि बहिभावमपेक्खित्वा भावितमुपपन्नं. ननु सन्तेव पुब्बाचरियानं नामलिङ्गप्पकासनान्यमरकोसतिकण्डोप्पलिन्याद्यभिधानसत्थानि, पाणिनि ब्याडिवररुचिचन्दगोमि रुद्दवामनादिविहितानि च लिङ्गसत्थानि, ततो किमिदमुच्चते इच्चाह ‘‘नामलिङ्गानि बुद्धभासितस्सारहानि दस्सयन्तो’’ति. एतेन सन्तेस्वपि पुब्बाचरियानं सत्थेसु यस्मा न तेसु नामलिङ्गानि बुद्धवचनानुरूपानि होन्ति, तस्मा तदनुरूपानि नामलिङ्गानि दस्सयन्तो अभिधानसत्थं पकासिस्सामीति एतमत्थं दीपेति. नम्यते अभिधीयते अत्थो अनेनाति नामं, सद्दसत्थे नमुधातुवसेन. लिङ्गयते ‘‘इत्थियमतो आपच्चयो’’त्यादिना विभज्जतेति, इत्थादयो वानेन लिङ्गीयन्ते ब्यञ्जीयन्तेति लिङ्गं, इत्थिपुमनपुंसकं. किमेतस्स अभिधानसत्थस्स करणे पयोजनन्ति पुच्छायं यस्मिं सति तं सोतारो सोतुमुस्सहन्ति, तं दस्सेतुमाह ‘‘नामलिङ्गेस्वि’’च्चादि. यतो बुद्धवचने पटुनो भावो पाटवं, तदेव अत्थो पयोजनं, तं इच्छन्तीति पाटवत्थिनो, तेसं पाटवत्थीनं सोतूनं नामलिङ्गेसु कोसल्लं कुसलता छेकभावो बुद्धवचने महब्बलं अत्थस्स निच्छयकारणं होति, अतो तस्मा कारणा बुद्धभासितस्सारहानि नामलिङ्गानि दस्सयन्तो अभिधानप्पदीपिकं सत्थं पकासिस्सन्ति सम्बन्धो.
[च] इदानि सत्थलहुभावत्थमाह ‘‘भिय्यो’’च्चादि. भिय्यो बाहुल्लेन रूपन्तरा रूपभेदेन इत्थिपच्चयपुम्भावादिकारियकतेन थीपुन्नपुंसकं ञेय्यं, सो च नामानं नामविसेसनस्स, नामपरामसिसब्बनामसद्दस्स च ञेय्यो पकारन्तराभावा. तत्र नामानं रूपभेदो यथा – छुरिका सत्य’सिपुत्ति [अभिधान ३९२ गाथा]. असि खग्गो च सायको [अभिधान ३९१ गाथा]. पानीयं सलिलं दकन्ति [अभिधान ६६१ गाथा]. नामविसेसनस्स यथा – निसीथो मज्झिमा रत्तीति [अभिधान ७० गाथा]. नामपरामसिसब्बनामसद्दस्स यथा – आकङ्खा रुचि वुत्ता सा, त्वधिका लालसा द्विसूति [अभिधान १६३ गाथा]. साहचरियेन नियतलिङ्गेनाविप्पयोगतो थीपुन्नपुंसकं ञेय्यं. कत्थचीति यत्र रूपभेदो नत्थि, तं यथा – मरीचि मिगतण्हिका [अभिधान ६५ गाथा]. रंसिमा भाकरो भानु [अभिधान ६३ गाथा]. आपो पयो जलं वारि [अभिधान ६६१ गाथा]. मरीझादयो ह्यभिन्नरूपत्ता लिङ्गन्तरेपि सम्भावियन्तेहि नियतलिङ्गेहि मिगतण्हिकाभाकरजलादिसद्देहि साहचरियेन तंलिङ्गे निच्छीयन्ते. आहच्चविधानेन इत्थिपुमनपुंसकानं विसेसेत्वा कथनेन थीपुन्नपुंसकं ञेय्यं. क्वचीति यत्र न रूपभेदो लिङ्गनिण्णयस्स निमित्तं, न च साहचरियं लिङ्गभेदोभिमतो, नेकमेव वा लिङ्गमिच्छते, तं यथा – वल्लरी मञ्जरी नारी [अभिधान ५५० गाथा]. विटपो विटभीत्थियं [अभिधान ५४७ गाथा]. भीतित्थी भयमुत्तासो [अभिधान १६६ गाथा]. वजिरं पुन्नपुंसकेच्चादि [अभिधान २४ गाथा].
[छ] इदानि रूपभेदोति लिङ्गनिण्णयस्स पटिपत्तिहेतुको यो भिन्नलिङ्गानं द्वन्दो, तक्करणपटिसेधेन अभिन्नलिङ्गानमेव द्वन्दो कतोति परिभासितुमुपक्कमते ‘‘अभिन्नलिङ्गिन’’मिच्चादि. अभिन्नलिङ्गीनंयेव नामानं द्वन्दो कतो, न भिन्नलिङ्गीनं, यथा – विमुत्यसङ्खतधातु, सुद्धिनिब्बुतियो सियुन्ति [अभिधान ९ गाथा]. न केवलं द्वन्दोयेव, अथ खो एकसेसोप्यभिन्नलिङ्गानंयेव कतो, यथा – नग्गो दिगम्बरावत्था. [अभिधान ७३४ गाथा] सब्बधरकते पन ‘‘जीमूता मेघपब्बता’’ इच्चुदाहटं. ननु च भिन्नलिङ्गानम्पि एकसेसो कतो, यथा – माता पिता तु पितरो, पुत्ता तु पुत्तधीतरो [अभिधान २४९ गाथा]. ससुरा सस्सु ससुरा, भातुभगिनि भातरोति [अभिधान २५० गाथा]. एत्थ हि माता च पिता च पितरो, पुत्तो च धीता च पुत्ता, सस्सु च ससुरो च ससुरा, भाता च भगिनी च भातरोति भिन्नलिङ्गानम्पि एकसेसो दस्सितोति. ठानन्तरे तेसं भिन्नलिङ्गताय दस्सितत्ता न दोसो. तातो तु जनको पिता [अभिधान २४३ गाथा]. अम्मा’म्बा जननी माता [अभिधान २४४ गाथा]. अपच्चं पुत्तोत्रजो सुतो [अभिधान २४० गाथा]. नारियं दुहिता धीता [अभिधान २४१ गाथा]. जायापतीनं जननी, सस्सु वुत्ताथ तप्पिता. ससुरोति इच्चादिकञ्हि तेसं [अभिधान २४६ गाथा] ठानन्तरन्ति. तथा एत्थ कमं विना भिन्नलिङ्गानं गणनपाठो विय सङ्करोपि न कतो. तत्र हि सग्गदिसादयो अत्था यथाक्कमं तंसम्बन्धा च सक्कविदिसादयो अत्था सकसकसम्बन्धसहिता यथाभिधानं सरूपपटिपत्यमत्थभिधेय्या, तथा तप्परियायसम्बन्धानि च यानि नामानि, तानि सब्बानि तदभिधानावसरे अभिधेय्यानीति सुखेनेकत्रेव सकलनामपटिपत्ति सरूपपटिपत्ति च यथा सियातिच्चेतदत्थं कमो अभ्युपगम्यते, तथा च सत्यावस्सं सग्गादिपरियाये दिवसद्दादयो, हराद्यवसरे कुमारादयो अभिधेय्या इति कमानुरोधेन लिङ्गसङ्करो परिहरितुमसक्कुणेय्यो, यथावुत्तन्तु कमं विना नेह सङ्करो कतो, इति परियायेन इत्थिप्पकरणादिक्कमेन यथासम्भवमभिधानतो, तं यथा – ईति त्वित्थी अजञ्ञञ्च, उपसग्गो उपद्दवोति [अभिधान ४०१ गाथा]. अत्र हि ये तिलिङ्गा, ते तिलिङ्गावसरे एव निबद्धा, न गणनपाठा विय उच्चारणवसेन, एवं सब्बत्र यथासम्भवं नीयते. वुत्तञ्च –
‘‘भेदाख्यानाय न द्वन्दो, नेकसेसो न सङ्करो;
कतोत्र भिन्नलिङ्गान-मवुत्तानं कमं विना’’ति [अमर १.४].
इदानि लिङ्गवाचकानं ठानवसेनत्थेसु गमनं दस्सेतुमाह ‘‘लिङ्गवाचके’’च्चादि. गाथापादन्तमज्झट्ठा गाथानं पादानञ्च अन्तमज्झट्ठा लिङ्गवाचका अनेकत्थलिङ्गवाचकानि ञाणदस्सनादीनि लिङ्गानि पुब्बमत्थं वाचकवसेन यन्ति गच्छन्ति. अपरे गाथापादानमादिट्ठा लिङ्गवाचका परमत्थं यन्ति गच्छन्ति. तं यथा –
फले विपस्सनादिब्ब-चक्खुसब्बञ्ञुतासु च;
पच्चवेक्खणञाणम्हि, मग्गे च ञाणदस्सनं [अभिधान ७९४ गाथा].
णादो सद्धाचीवरादि-हेत्वाधारेसु पच्चयो;
कीळादिब्बविहारादो, विहारो सुगतालये [अभिधान ८५७ गाथा].
खग्गे कुरूरे नेत्तिंसो, परस्मिञ्चात्र तीस्वमु [अभिधान १०८९ गाथा];
कुसले सुकतं सुट्ठु-कते च सुकतो तिसु [अभिधान ९३८ गाथा].
समयो समवाये च, समूहे कारणे खणे;
पटिवेधे सिया काले, पहाने लाभदिट्ठिसु [अभिधान ७७८ गाथा].
कन्तारो वनदुग्गेसु [अभिधान ११०७ गाथा].
एत्थ च –
येभुय्यताब्यामिस्सेसु, विसंयोगे च केवलं;
दळ्हत्थेनतिरेके चा-नवसेसम्हि तं तिसु [अभिधान ७८६ गाथा].
समाधिस्मिं पुमेकग्गो-नाकुले वाच्चलिङ्गिको [अभिधान १०३५ गाथा].
जळे थूलो महत्यपि [अभिधान १०६६ गाथा] च्चादीसु
गाथामज्झट्ठानं, पादन्तमज्झट्ठानञ्च लिङ्गवाचकानं पुब्बपरत्थेस्वपि गमनभावतो ‘‘पुब्बं यन्ती’’ति इदं येभुय्यवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अथ वा गाथानं मज्झन्तट्ठा पुब्बं यन्ति, गाथामज्झट्ठा, पादन्तमज्झट्ठा च पुब्बापरञ्च यन्तीति यथालाभयोजना दट्ठब्बा.
[ज] इदानि विसेसविधिम्हि सत्थलहुभावत्थं परिभासते ‘‘पुमित्थिय’’मिच्चादि. पुमित्थियं ‘‘द्वीसू’’ति पदं ञेय्यं, यथा – असनि द्वीसु [अभिधान २४ गाथा]. सब्बलिङ्गे लिङ्गत्तये ‘‘तीसू’’ति पदं ञेय्यं, यथा – सत्तन्नं पूरणे सेट्ठे’तिसन्ते सत्तमो तिसु [अभिधान ९४२ गाथा]. एत्थ च निसिद्धलिङ्गनामं पारिसेसतो ‘‘सेसलिङ्ग’’न्ति ञेय्यं [निसिद्धलिङ्ग सेसत्थं (अमर १.५.)], यथा – वस्स संवच्छरा नित्थीति [अभिधान ८१ गाथा]. अत्र चेकलिङ्गनिसेधब्याख्यानेन लिङ्गद्वयविधानन्ति [एकलिङ्गनिसेधब्याजेन लिङ्गद्वयाभिधानमिति (अमरकोसचिन्तामणिटीका)].
गन्थलाहवं विधायेदानि पटिपत्तिलाहवत्थमाह ‘‘अभिधानन्तरारम्भे’’इच्चादि. अभिधानन्तरस्स अञ्ञस्स अभिधानस्स आरम्भे सति, तु अन्तो यस्स अभिधानस्स, अथ आदि यस्स अभिधानस्साति इदं अभिधानद्वयञ्च ञेय्यं. त्वन्तमथादिकं नामादिपदं पुब्बेन न सम्बज्झतेति भावो. तत्र नामपदं यथा – जिनो सक्को तु सिद्धत्थो [अभिधान ४ गाथा]. केसवो चक्कपाण्यथ [अभिधान १६ गाथा]. महिस्सरो सिवो सूली [अभिधान १६ गाथा]. लिङ्गपदं यथा – पुमे तु पण्हि पासणि [अभिधान २७७ गाथा]. पुमे तूतु रजो पुप्फं [अभिधान २३८ गाथा]. सा तिरोकरणीप्यथ [अभिधान २९८ गाथा]. पुन्नपुंसकमुल्लोचं [अभिधान २९९ गाथा]. अत्थपदं यथा – उदरे तु तथा पाचा’नलस्मिं गहणीत्थियं [अभिधान ९७३ गाथा]. पणीतो तीसु मधुरे, उत्तमे विहितेप्यथ. अञ्जसे विसिखायञ्च, पन्तियं वीथि नारियं [अभिधान ९४० गाथा]. अथसद्देन चत्र अनन्तरियत्थेन सकपरियायोपलक्खणतो अथो सद्दादीसु च न पुब्बेन सम्बज्झते. पाणको चाप्यथो उच्चालिङ्गो लोमसपाणकोति [अभिधान ६२३ गाथा].
[झ] इदानि बुद्धवचनानमनुरूपानम्पि पचुरप्पयोगानमेव केसञ्चि गहणं अत्तनो सत्थन्तरापसय्हतावसेन अहंकारपुब्बिकाभावञ्च दस्सेतुमाह ‘‘भिय्यो पयोग’’मिच्चादि. सोगते सुगतस्स वचनभूते आगमे पिटकत्तये, तञ्हि आगच्छन्ति तिविधसम्पत्तियो एतेनाति आगमोति वुच्चति. तस्मिं भिय्यो पयोगं बाहुल्लेन पयुज्जतेति पयोगो, तं आगम्म गहेत्वा क्वचि अरञ्ञवग्गादीसु निघण्टुयुत्तिञ्च निघण्टुनामके सत्थे आगतं बुद्धवचनानुरूपं युत्तिञ्च आनीय आनेत्वा नामलिङ्गं कथीयति अन्तोभावेन निप्फन्नं बहिभावेन पकासीयते. आविभावत्तमेव हि जञ्ञत्तं सन्तकारियकारिनो. आसीसायं वा अवस्सम्भाविनोपि वचनस्स वत्तमानत्थवत्तिच्छाय वत्तमानत्तं, तथा हि लोके अवस्सम्भाविनो सिद्धिमभिसन्धाय भाविनमप्पत्तं वत्तमानत्तेन वा अतीतत्तेन वा वत्तुमिच्छति, तं यथा – ‘‘इदं मममपापये’’ति कोचि केनचाभिहितो सन्तो अवस्सं तं भविस्सतीति मञ्ञमानो पापियमानं पत्तं वा वत्तुमिच्छति, ततोयेव ‘‘आसीसायं भूतमिव चे’’ति [पाणिनि ३.३.१३२] तदतिदेसवचनं पच्चाख्यायते.
पणामादिवण्णना निट्ठिता.
१. सग्गकण्डवण्णना
१. इदानि यस्मा अभिधेय्यत्थो नाम पञ्ञत्तिपरमत्थत्थवसेन दुविधो, तेसु येभुय्येन पञ्ञत्तत्थतो परमत्थत्थोव सेट्ठो, तेसुपि ओधिसो किलेसानं समुच्छेदपटिप्पस्सद्धिकरत्ता यथाक्कमं अट्ठ धम्मा सेट्ठा, ततोपि निब्बानमेव सेट्ठं, तेसं सब्बेसम्पि धम्मानं सम्मासम्बुद्धोव सेट्ठो. वुत्तञ्हि भगवता ‘‘विरागो सेट्ठो धम्मानं, द्विपदानञ्च चक्खुमा’’ति [ध. प. २७३; नेत्ति. १२५]. एत्थ हि ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं धम्मानं अग्गमक्खायती’’ति [अ. नि. ४.३४; ५.३२; इतिवु. ९०] वचनतो सब्बेसम्पि सङ्खतासङ्खतधम्मानं विरागसङ्खातो निब्बानमेव सेट्ठो, चक्खुमा पन सम्मासम्बुद्धो तेसं सब्बेसम्पि धम्मानं, देवमनुस्सादिभेदानं द्विपदानञ्च पञ्ञत्तत्थानं सेट्ठोति अयमत्थो वुत्तो भगवता, तस्मा सब्बत्थसेट्ठत्थाभिधायकाभिधानभूतं बुद्धातिधानमेव पठमं सग्गकण्डस्स आदिम्हि पत्थियवसेन [सत्थियवसेन (क.)] दस्सेतुमाह ‘‘बुद्धो’’च्चादि. तत्थ जिनसद्दन्तं सब्बबुद्धस्स नामं. सब्बं बुद्धवाति बुद्धो, सकम्मका कत्तरि तपच्चयो. विसिट्ठा बुद्धि अस्सत्थीति बुद्धो, पसंसायं यदादिना णपच्चयो. दानसीलक्खन्धादयो ठानाट्ठानञाणादयो वा दस बलानि यस्सेति दसबलो. सासति विनयति सत्तेति सत्था. सब्बधम्मजाननसीलताय सब्बञ्ञू. द्विपदानं, द्विपदेसु वा उत्तमो द्विपदुत्तमो, बुद्धवंसवण्णनायं [बु. वं. अट्ठ. ३७ निदानकथा] निद्धारणलक्खणाय छट्ठिया समासस्स पटिसिद्धत्ता नेदिसी निद्धारणलक्खणा छट्ठी गम्यते. कस्मा पन सो तत्थ पटिसिद्धोति? समासे येभुय्येन निद्धारणलक्खणत्तयस्स विकलाभावतो. किञ्चापि हि तत्थ छट्ठियायेव पटिसिद्धो, सत्तमिया पन निद्धारणलक्खणाय विज्जमानत्ता तस्सापि सो पटिसेधनीयोयेव. मुनीनं इन्दो राजा मुनिन्दो. पुञ्ञञाणभाग्यादयो भगं नाम, तंयोगा भगवा. नाथति सत्तानं हितं याचति, किलेसे वा उपतापेति, सत्तेसु वा इस्सरियं करोति, तेसं वा हितं आसीसतीति नाथो. बुद्धधम्मसमन्तञाणदिब्बचक्खुसङ्खातेहि पञ्चहि चक्खूहि समन्नागतत्ता चक्खुमा. सब्बदा ब्यामप्पभाय कायतो निच्छरणवसेन अङ्गीरसो. सब्बाकारेन सब्बधम्मानं मुननतो मुनि, धम्मवादेसु वा मोनकरणतो मुनि.
२. लोकानं, लोकेसु वा नाथो लोकनाथो. अत्तनो अधिकस्स कस्सचिपि उत्तमपुग्गलस्स अभावतो अनधिवरो, सब्बपरियन्तगतत्तभावत्ता वा नत्थि एतस्स इतो अञ्ञो अधिको पत्थेतब्बो अत्तभावोति अनधिवरो. महन्तानं सीलक्खन्धादीनं एसनतो गवेसनतो महेसि, महन्तो वा ईसो विभूति एतस्साति महेसि. हितं विनयति अनुसासतीति विनायको, विसिट्ठं वा निब्बानं सत्ते नेतीति विनायको. सब्बधम्मदस्सनसीलताय ‘‘समन्तचक्खू’ति लद्धनामेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन समन्नागतत्ता समन्तचक्खु. सोभनं गतं ञाणमस्स, संसारा वा सुट्ठु अपुनरावत्तिया गतवाति सुगतो, सपरसुखसिद्धत्थं वा सम्मा गतवाति सुगतो. भूरि बहुका पञ्ञा यस्स, अनन्तत्ता वा भूरिसमा पञ्ञा एतस्साति भूरिपञ्ञो, अनन्ताय महापथविया सदिसपञ्ञोत्यत्थो. किलेसादिपञ्चविधं मारं जितवाति मारजि.
३. नरानं सीहो सेट्ठो, परप्पवादमद्दनसहनतो वा नरो च सो सीहो चाति नरसीहो, सहतीति सीहो, निरुत्तिनयेन पुब्बवण्णाकारस्सीकारो, सीहसदिसत्ता वा नरो च सो सीहो चाति नरसीहो. यथा हि सीहो मिगराजा चतूहि दाठाहि सब्बसत्ते हिंसति अभिभवति, तथा भगवापि सीलपञ्ञापुञ्ञिद्धिसङ्खातेहि चतूहि धम्मेहि सब्बं लोकं हिंसति अभिभवतीति ओपम्मसंसन्दनं. सब्बपुरिसानं सेट्ठत्ता नरवरो, नरानं वा देवमनुस्सानं सेट्ठत्ता नरवरो, ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो’’ति [सं. नि. १.२३] एत्थ विय नरसद्देन सब्बे देवमनुस्सा सङ्गहिता. धम्मस्स राजपवत्तकत्ता धम्मराजा, धम्मतो वा सदेवकस्स लोकस्स राजा जातो, नाधम्मतोति धम्मराजा, धम्मेन राजतीति वा धम्मराजा, धम्मपालको वा राजा धम्मराजा. मुनीनं सेट्ठत्ता महामुनि. देवानं अतिदेवोति देवदेवो, देवानं अधिको वा देवो देवदेवो. लोकानं गरु आचरियो लोकगरु, लोकानं गरुभाजनत्ता वा लोकगरु. धम्मस्स सामि यथावुत्तनयेन धम्मस्सामी. यथा पुरिमका सम्मासम्बुद्धा सब्बञ्ञुभावं गता, तथा अयम्पि गतोति तथागतो, तथा वा सम्मा गतं ञाणमस्साति तथागतोत्यादिना तथागतसद्दस्स अत्थपपञ्चो तत्थ तत्थ [दी. नि. अट्ठ. १.७; म. नि. अट्ठ. १.१२; सं. नि. अट्ठ. २.३.७८; अ. नि. अट्ठ. १.१.७०; उदा. अट्ठ. १८; इतिवु. अट्ठ. ३८; थेरगा. अट्ठ. १.३; बु. वं. अट्ठ. २ निदान कथा; महानि. अट्ठ. १४; पटि. स. अट्ठ. १.१.३७; दी. नि. टी. १.७; दी. नि. अभि. टी. १.७; म. नि. टी. १.१२; अ. नि. टी. १.१.१७०] वुत्तनयेन वेदितब्बो.
४. सयमेव सम्मासम्बुद्धो भवति, अनञ्ञबोधितोति सयम्भू. सम्मा अविपरीतेन स’मत्तनायेव सब्बधम्मे बुज्झति अबुज्झि बुज्झिस्सतीति सम्मासम्बुद्धो. सेट्ठपञ्ञाय समन्नागतत्ता वरपञ्ञो. सत्ते संसारण्णवतो निब्बानपारं नेतीति नायको. जितपञ्चमारत्ता जिनो. एत्थ च समन्तभद्र, लोकजि, छळभिञ्ञ, अद्वयवादी, सिरीघन, अकनिट्ठग [अकनिट्ठक (क.)], धम्मचक्क, रागासनि [रागारि (क.)], तिसरण, खसम [खणसम (क.) खेन आकासेन समा तुल्या गुणा यस्स सो (तिकण्डसेसटीका १.१.८)], गुणाकर, महासुख, वजिर, मेत्ताबल, असम, जितारि, महाबोधि, धम्मधातु, सेतकेतु, खजि, तिमुत्ति [खजिरविमुत्ति (क.) खेन आकासज्झानेन – सुञ्ञभावनायाति भावो – जयति संसारभावं यो, जि+ क्विप सुञ्ञवादीनं बोद्धानं ‘‘सुञ्ञं सब्बमेव’’ इत्याकारभावनाय संसारभावजयनतो तथाभावो (सद्दकप्पद्दुम)], दसभूमिस्सर, पञ्चञाण, बहुक्खम, सम्बुद्ध, सब्बदस्सी, महाबल, सब्बबोध [सम्बोधधम्म (क.)], धम्मकाय, संगुत्त, अरह, द्वादसक्ख, वीतरागादीनिपि अनेकानि बुद्धस्स नामानि [इमानि परियायवचनानि पायसो अमरकोसतो, तिकण्डसेसाभिधानतो च गहितानि]. समन्ततो पुञ्ञसम्भारतो च ञाणसम्भारतो च भद्रो सेट्ठोति समन्तभद्रोत्यादीनि च निब्बचनानि वेदितब्बानि. वुत्तञ्च –
‘‘असङ्ख्येय्यानि नामानि, सगुणेन महेसिनो;
गुणेन नाममुद्धेय्यं, अपि नामसहस्सतो’’ति [ध. स. अट्ठ. १३१३; उदा. अट्ठ. ५३; पटि. म. अट्ठ. १.१.७६; नेत्ति. अट्ठ. ३८].
तत्थ उद्धेय्यन्ति उद्धरितब्बं. अपि नामसहस्सतोति अनेकेहि नामसहस्सेहीत्यत्थो. सब्बबुद्धनामकथा.
सक्कादिसत्तकं अम्हाकं बुद्धस्स नामं. पञ्चमारे जेतुं सक्कोतीति सक्को, भगिनीहि सद्धिं संवासकरणतो वा लोकमरियादं छिन्दितुं सक्कुणन्तीति सक्का, साकियराजूनं पुब्बराजानो, तेसं वंसभूतत्ता भगवा ‘‘सक्को’’ति वुच्चति. अस्स च जातिसमनन्तरं निधयो रतनानि च उप्पन्नानीति सिद्धत्थोति नामं कतं, सब्बेसं वा लोकानं सिद्धा अत्था एतेन हेतुभूतेनाति सिद्धत्थो. सुद्धं ओदनं अस्साति सुद्धोदनो, तस्स अपच्चं सुद्धोदनि. गोतमवंसस्स कपिलस्स मुनिनो सिस्सताय सक्या गोतमा, भगवा पन गोतमवंसे उप्पन्नत्ता गोतमस्स मुनिनो अपच्चं गोतमो.
५. सक्यवंसावतिण्णो [सक्यवंसा पित्थिण्णो (क.)] सक्यमुनि यो बुद्धो सो सक्यसीहो, सक्यानं वा सेट्ठत्ता सक्यसीहो. सक्यकुलतो जातो मुनि सक्यमुनि. सूरियदेवपुत्तस्स सोतापन्नत्ता भगवा आदिच्चबन्धूति वुच्चति, आदिच्चस्स बन्धु ञातीति निब्बचनं कत्वा. एत्थपि मायादेवीसुत, महासमण, कलिसासनादीनि [कुलिसासनादीनि (क.) कलिम्हि युगे सासनं अनुसासनं यस्स सो, अथवा कलिम्हि पापे विवादे वा सासनं हितसाधनं यस्स सो (तिकण्डसेसटीका १.१.११)] गोतमपरियायानि वेदितब्बानि.
६. मोक्खादीनि निब्बुतिपरियन्तानि छचत्तालीस नामानि निब्बानस्स नामानि. मुच्चन्ति एत्थ, एतेन वा रागादीहीति मोक्खो. निरुज्झन्ति एत्थ रागादयोति निरोधो, रुन्धति वा निब्बानन्ति रोधो, किलेसो, सो एत्थ नत्थीति निरोधो. वानसङ्खाताय तण्हाय निक्खन्तत्ता, निब्बाति वा एतेन रागग्गिआदिकोति निब्बानं. यथा पकतिदीपो नदीसोतेन वुय्हमानानं पतिट्ठा होति, एवमिदम्पि निब्बानं संसारमहोघेन वुय्हमानानं पतिट्ठाति दीपो वियाति दीपो, निक्किलेसानं वा पदीपसदिसभावकरणतो दीपो वियाति दीपो, ‘‘निब्बन्ति धीरा यथयं पदीपो’’ति हि वुत्तं, दिप्पति वा अरियानं ञाणचक्खुस्सेव पकासतीति दीपो. तण्हानं खयहेतुत्ता तण्हक्खयो. रागादीनं पटिपक्खत्ता, उत्तमट्ठेन वा परं. तायति रक्खति अपायादितोति ताणं. निलीयन्ति एत्थ संसारभयभीरुकाति लेणं. नत्थि दीघरस्सादिकं रूपं सण्ठानमेतस्साति अरूपं, अप्पच्चयत्ता वा अरूपं. रागादीनं सन्तकरणत्ता सन्तं. रागक्खयहेतुभावेन अविपरीतत्ता, चतुसच्चपरियापन्नत्ता वा सच्चं. नत्थि आलयो तण्हा एत्थाति अनालयं.
७. पच्चयेहि न सङ्करीयतेति असङ्खतं. सिवं खेमभावं करोतीति सिवं, संसारभीरुकेहि सेवितब्बत्ता वा सिवं, यदादिना वपच्चयो. नत्थि एत्थ मतं मरणं, एतस्मिं वा अधिगते पुग्गलस्स मतन्ति अमतं. पस्सितुं सुदुक्करताय सुदुद्दसं. परेहि उत्तमेहि अरियपुग्गलेहि अयितब्बं गन्तब्बन्ति परायणं, परतो वा अयितब्बं गन्तब्बन्ति परायणं, संसारसभावतो अञ्ञसभाववसेन बुज्झितब्बन्त्यत्थो, परेसं वा अरियपुग्गलानं पतिट्ठानत्ता परायणं. येन चत्तारो मग्गा ओधिसो किलेसे सरन्ति हिंसन्ति तं धम्मं सरणं, अरियानं वसितगेहत्ता वा सरणं. ईति उपद्दवो पवासो च ते यत्थ न सन्ति, तं अनीतिकं, सत्ते संसारं नेतीति ‘‘नीती’’ति लद्धनामाय तण्हाय अभावतो वा अनीतिकं. आसवानं अनारम्मणताय अनासवं. निच्चट्ठेन धुवं, धवति वा मग्गानमारम्मणभावं गच्छतीति धुवं, ‘‘धु गतिथेरियेसू’’ति हि कातन्तधातु. दट्ठब्बसभावस्स नत्थिताय अनिदस्सनं. पच्चयेहि अकतत्ता अकतं. सदा विज्जमानत्ता अपलुज्जनसभावं गच्छति, तेन वा विञ्ञायतीति अपलोकितं. ‘‘इतं गते च विञ्ञाते’’ति हि नानत्थसङ्गहे वुत्तं. लोकसभावेन वा विञ्ञायतीति लोकितं, तब्भावापगमनतो अपलोकितं. सण्हट्ठेन निपुणं, येन वा चत्तारो मग्गा ओधिसो किलेसे निस्सेसतो पुनन्ति सोधेन्ति, तं निपुणं. न कदाचिपि यस्स अन्तो विनासो अत्थि, तं अनन्तं. खरन्ति विनस्सन्तीति खरा, सङ्खता, ते यत्थ न सन्ति, तं अक्खरं, खरसङ्खातानं वा सङ्खतानं पटिपक्खत्ता अक्खरं. एत्थ च असङ्खतन्त्यादिका गाथा रुचिरा नाम.
८. सब्बदुक्खानं खयकारणत्ता दुक्खक्खयो. ब्याबाधतीति ब्याबाधो, सो एव ब्याबादो, दुक्खसच्चं, तस्स भावो ब्याबज्जं, दुक्खस्स पीळनाद्यत्थो, तं यत्थ नत्थि, तं अब्याबज्जं, अब्यापज्झन्तिपि पाठो, तत्थ ब्यापज्जन्ति विनस्सन्तीति ब्यापादा, सङ्खता, तेसं भावो ब्यापज्झं, सङ्खतानं विनस्सनभावो, तं यत्थ नत्थि, तं अब्यापज्झन्ति एवमत्थो वेदितब्बो, निरुत्तिनयेन च द्यस्स ज्झकारो. किलेसकम्मविपाकवट्टानमभावतो विवट्टं. निब्भयट्ठेन खेमं, खयन्ति वा एतेन रागग्गिआदयोति खेमं. सङ्खारेहि असम्मिस्सताय, विसंयोगताय च केवलं. अपवज्जन्ति सङ्खारा एतस्माति अपवग्गो. यस्मा रागो विगतो, सो विरागो. पधानभावं नीतं पणीतं. नत्थि एतस्मिं अधिगते अरियानं चुतं चवनन्ति अच्चुतं. अरियेहि पज्जितब्बत्ता गन्तब्बत्ता पदं.
९. चत्तारो योगा खयन्ति एतेनाति योगक्खेमो. पारेति सक्कोति संसारदुक्खसन्तापं समेतुन्ति पारं, ‘‘संसारदुक्खसन्तापतत्तस्सा’लं समेतवे’’ति हि वुत्तं. पगता संसारचक्कस्स अरा एतस्माति वा पारं. किलेसेहि मुच्चनतो मुत्ति, निकायन्तरिया पन ‘‘सरीरेन्द्रियेहि अत्तनो मुत्तत्ता मुत्ती’’ति वदन्ति. किलेससमनतो सन्ति. विसुज्झन्ति सत्ता एताय रागादिमलेहीति विसुद्धि. सब्बसङ्खारा विमुच्चनतो विमुत्ति. असङ्खतमेव निस्सत्तनिज्जीवट्ठेन, सन्तिलक्खणधारणतो वा धातूति असङ्खतधातु. सुज्झन्ति सत्ता एताय रागादिमलेहीति सुद्धि. आवुणोति संसारतो निक्खन्तुमप्पदानवसेनाति वुति, तण्हा, ततो निक्खन्तत्ता निब्बुति.
१०. खीणासवादिचतुक्कं अरहन्ते. खीणा आसवा यस्स सो खीणासवो. ततो उत्तरि करणीयाभावतो नत्थि सिक्खा एतस्साति असेक्खो. विगतो रागो यस्माति वीतरागो. संसारचक्कस्स अरे हतवाति अरहा, ‘‘अरह’’न्तिपि पाठो.
देवलोकादिपञ्चकं सग्गस्स नामं. देवानं लोको भवनं देवलोको. दिब्बन्त्यत्र दिवो. अज गतियं, अनेकत्थत्ता ठितियं, चिरं ठियते अस्मिन्ति अग्गो, ठानं, सोभनो अग्गो सग्गो, पुञ्ञेन वा सुट्ठु अजीयतेति सग्गो. तयो देवा दिब्बन्त्यत्रेति तिदिवो. पधानतो हि तीहि हरिहरब्रह्मेहि ब्यपदेसो. तिदसानं देवानं आलयो ठानन्ति तिदसालयो. केचि पन ‘‘देवलोकादित्तयं सग्गसामञ्ञस्स नामं, तिदिवादिद्वयं तावतिंसस्सा’’ति वदन्ति, तं अमरकोसादीसु सामञ्ञस्मिंयेव द्विन्नम्पि गहणतो न सारतो पच्चेतब्बं. एत्थापि नाक, सुरलोक, तिपिट्ठप [विसन्ति सुकतिनो अस्मिं इति पिट्ठपं पिसोदरादि तिदसानं पिट्ठपधिति दससद्दलोपो (चिन्तामणिटीका)], अवरोह, फलोदय [फलस्स कम्मफलस्स उदयो दिट्ठियोग्यट्ठानं (तिकण्डटीका)], मन्दर, सेरिक, सक्कभवन, खं, नभादीनि देवलोकसामञ्ञानि इधानागतानिपि गहेतब्बानि.
११-१२. तिदसादिचतुद्दसकं देवतासामञ्ञस्स नामं. जातीसु [जातिजातीसु (क.)] वुत्तासु ब्यत्तिपि वुच्चतीति ब्यत्तीनं बहुत्ता बहुवचननिद्देसो. जातिसत्ताविनाससङ्खाता तिस्सो दसा परिमाणा एतेसन्ति तिदसा. एते हि मनुस्सादयो विय बुद्धिविपरिणामखयेहि न युज्जन्ति, पञ्चवीसतिवस्सुद्देसिया एव उप्पज्जन्ति सन्ति विनस्सन्ति च. मरणं मरो, सो येसं नत्थि, ते अमरा. दिब्बन्ति पञ्चकामगुणादीहि कीळन्तीति देवा. विबुज्झन्ति न सुपन्तीति विबुधा, अतीतानागतजातिं विबुज्झन्तीति वा विबुधा. सुधाभोजनभुञ्जनसीलताय सुधासिनो. समुद्दुट्ठा [अमतमथनोट्ठा (चिन्तामणिटीका)] सुरा अत्थि येसं, ते सुरा, सुरन्ति वा कीळन्तीति सुरा, सुखेन रमन्तीति वा सुरा. दीघायुकापि समाना यथापरिच्छेदं सम्पत्तकाले मरन्ति सीलेनाति मरू. दिवो देवलोको ओको आसयो येसं ते दिवोका. सुधाहारस्स पातब्बस्सपि सम्भवतो अमतं पिवन्तीति अमतपा, अमतोसधं वा पिवन्तीति अमतपा. सग्गे वसनसीलत्ता सग्गवासिनो. सदा पञ्चवीसतिवस्सुद्देसियत्ता निराकता जरा एतेसन्ति निज्जरा. न निमिसन्तीति अनिमिसा, भमुका निच्चलं करोन्तीत्यत्थो. दिवे वसन्तीति दिब्बा. देवा एव देवता, सकत्थे देवसद्दतो तापच्चयो, देवता एव देवतानि, सकत्थे निपच्चयो. ‘‘अपुमे’’ति एत्थ पठमसकत्थिकवसेन इत्थिलिङ्गत्तं, दुतियसकत्थिकवसेन नपुंसकलिङ्गत्तं वेदितब्बं, दुतियसकत्थिकवसेनेव वा द्विलिङ्गत्तं, तत्थ इत्थिलिङ्गपक्खे यदादिना निकारादेसो. अमरकोसे पन ‘‘देवतानि पुमे वा’’ति [अमर १.९] वुत्तं. तस्सत्थो – देवतानिसद्दो विकप्पेन पुल्लिङ्गे, निच्चं नपुंसकेति. टीकायञ्च ‘‘सकत्थिका पकतितो लिङ्गवचनानि अतिवत्तन्तीति पुन्नपुंसकत्त’’न्ति [देवो एव देवता, सकत्थे ता, सकत्थिका अपि पच्चया पकतितो लिङ्गवचनाद्यतिवत्तन्ते, अपीति इत्थित्तं देवता एव देवतं पञ्ञादित्ता अण (चिन्तामणिटीका)] वुत्तं. तत्थ सकत्थिकाति दुतियसकत्थिकं वुत्तं, पकतितोति पठमसकत्थिकं. तेन वुत्तं ‘‘पुन्नपुंसकत्त’’न्ति, इतरथा तापच्चयन्तस्स निच्चं इत्थिलिङ्गताय इत्थिलिङ्गत्तमेव वदेय्य. सुपब्बा, सुमना, तिदिवेसा, आदितेय्या, दिविसदा, लेखा, अदितिनन्दना, आदिच्चा, रिभवो [विभवा (क.), रिकारो देवमाता सिया इति तिकण्डे, ततो भवन्तीति (चिन्तामणिटीका)] असोप्पा, अमच्चा [मरणं मति इति ति, मतियं भवा मच्चा… न मच्चा अमच्चा (चिन्तामणिटीका)], अमतासना, अग्गिमुखा, हविभोजना, गिरब्बाणा, दानवारयो, बिन्दारका, पूजिया, चिरायुका, सग्गिनो, नभोसदाइच्चादीनिपि देवतानं सामञ्ञनामानेव.
१३. सिद्धादयो इमे देवयोनियो देवप्पभवा देववंसा एतेसमुप्पत्तियं देवानमेव आदिकारणत्ता. अणिमादिगुणोपेतत्ता सिज्झन्ति एतस्स यथिच्छिता अत्थाति सिद्धो. यस्स भासाय ब्रूहति कथा, सो भूतो, पिसाचप्पभेदो अधोमुखादि. वचनत्थो पन भवन्ति ब्रूहन्ति कथा एतस्माति भूतोति. गन्धं अब्बति परिभुञ्जतीति गन्धब्बो, देवगायना ‘‘हाहा हूहू’’ पभुतयो [अमर १.५५]. निधयो गुय्हतीति गुय्हको, सञ्ञायं को, मणिभद्रादिको कुवेरानुचरो. यक्ख पूजायं, यक्खीयते पूजीयतेति यक्खो, कुवेरादिको. रक्खन्ति अत्तानं एतस्माति रक्खसो, विभीसणादि. कुम्भप्पमाणण्डताय कुम्भण्डो. पिसितं मंसं असति भक्खतीति पिसाचो, सकुनि सकुन्तिआदिको कुवेरानुचरो, यदादिना पिसितस्स पिभावो, असस्स च साचादेसभावो [पाणिनि ६.३.१०९; मोग्गल्लानपञ्चिका १.४७]. आदिसद्देन विज्जाधर, अपसर, किन्नरे च सङ्गण्हाति. विज्जं गुळिकाञ्जनमन्तादिकं धरतीति विज्जाधरो. अपसारयन्ति खलयन्तीति अपसरा, उब्बस्यादिका सुरवेसियो [अमर १.५५], अपसरसद्दस्स जातियं सयं बहुत्तं, ब्यत्तियन्तु तदवयवं वा सयं, तथा च बहुत्तंव. वनादिसद्दो कदाचि जातियं पयुज्जते, कदाचि ब्यत्तियं. तत्र यदा जातियं, तदा ब्यत्तिगतं सङ्ख्यमादाय पवत्तति. यदा ब्यत्तियं पयुज्जते, तदा तंब्यत्तावयवानं पाणिपादादीनं बहुत्तसङ्ख्यमादाय पवत्तति. वनसद्दो तु जातिगतेकसङ्ख्याविसिट्ठदब्बाभिधानतो धवादिब्यत्तिगतजात्याभिधानतो वा एकवचनन्ति अपसरसद्दो वामनादिमतेन इत्थियं बहुवचने च, तदञ्ञेसं पन मतेन पुमित्थियं वचनद्वये च दट्ठब्बो. अस्समुखनरसरीरत्ता कुच्छितो नरो, किञ्चि वा नरो, नरसदिसत्ता वा किन्नरो. एता देवयोनियो. गणदेवता पन –
‘‘आदिच्चा विसु वसवो, तुसिता’भस्सरा’निला;
महाराजिका साध्या च, रुद्दा च गणदेवता’’ति [अमर १.१०].
अमरकोसे कथिता.
तत्रादिच्चा द्वादसका, विसुदेवा दस ठिता;
वसवो अट्ठसङ्ख्याता, छत्तिंस तुसिता मता.
आभस्सरा चतुसट्ठि, वाता पण्णासेकूनका;
महाराजिकनामायो, द्विसतं वीसताधिका.
साध्या द्वादस विख्याता, रुद्दा चेकादस ठिता;
समयन्तरतो एता, विञ्ञेय्या गणदेवता.
१४. पुब्बदेवादिचतुक्कं असुरे. पुब्बं देवा पुब्बदेवा, दुतियासमासो, पुब्बे वा देवा पुब्बदेवा, पुब्बे ह्येते देवपुरे ठिता, अनन्तरं सक्कादीहि ततो चालिता. सुरानं रिपू सत्तवो सुररिपू. सुरानं पटिपक्खभावतो असुरा, देवा विय न सुरन्ति न कीळन्तीति वा असुरा, समुद्दुट्ठा वा सुरा देवेहि अभ्युपगता, नासुरेहीति नत्थि सुरा एतेसन्ति असुराति निकायन्तरिया. दनुनामाय मातुया अपच्चं दानवा. दनु नाम तेरससु रक्खसदुहितीसु एकिस्सा दुहितु नामं. एते पुब्बदेवादयो सदा पुमे पुल्लिङ्गे वत्तन्ति. देच्चा, देतेय्या, दनुजा, इन्दारी, सुरदिसा, सुक्कसिस्सा, दितिसुता, पुब्बजाइच्चादीनिपि असुरस्स सामञ्ञनामानि.
तब्बिसेसा असुरप्पभेदा. सुरेहि सद्धिं सङ्गामत्थं अत्तनो बलकायानं पहारं आयुधं ददातीति पहारदो, सो एव पहारादो. सं पसत्थो वरो जामाता यस्स सो सम्बरो, तस्स हि सक्को जामाता [सं. नि. अट्ठ. १.१.२५६], पुञ्ञाहरीसु वा इन्द्रियानि संवुणोतीति सम्बरो. बलमेतस्सत्थीति बली, अतिसयबलकायत्ता वा बली, सो एव बलि, ‘‘बलिआदयो’’ति इमिना समासेपि सन्धि नत्थीति दीपेति. आदिना मच्छसकुणादिकेपि कुञ्चादिकेपि असुरभेदे सङ्गण्हाति.
१५. पितामहाद्यट्ठकं ब्रह्मनि. पितूनं पजापतीनं लोकपितूनम्पि पिता पितामहो, आमहपच्चयो [मोग्गल्लान ४.३८]. सब्बलोकानं पितुट्ठानियत्ता पिता, सब्बलोकं वा पाति रक्खतीति पिता, रितुपच्चयो. महन्तसरीरताय ब्रह्मा, ब्रह वुड्ढियं मपच्चयो. लोकानं ईसो इन्दो लोकेसो. कमलसम्भवत्ता कमलं, पद्मं. तं आसनमुप्पत्तिट्ठानमस्स कमलासनो. हिरञ्ञं सुवण्णमयं अण्डं हिरञ्ञं, तस्स गब्भो भूणो [गुणो (क.)] हिरञ्ञगब्भो. झानादिगुणेहि सुरानं जेट्ठत्ता सुरजेट्ठो. पजानं सत्तानं पति सामिभूतो पजापति, पजं पालेतीति वा पजापति. अत्तभू, परमेट्ठि, सयम्भू, चतुराननो, धाता, कमलयोनि, दुहिणो, विरिञ्चि, सजिता, वेधा, विधाता, विधि, हंसरथो, विरिञ्चो, पपितामहो इच्चादयोपि ब्रह्मनामानि.
१६-१७. वासुदेवादिपञ्चकं कण्हे. वसुदेवस्स अपच्चं वासुदेवो. मच्चानं जीवितं हरति सीलेनाति हरि. कण्हगुणयोगतो कण्हो. केसिं नाम असुरं हतवाति केसवो, ईकारस्स अकारो, हनस्स च वो. वुत्तञ्च –
‘‘यस्मा तया हतो केसी,
तस्मा मे सासनं सुण;
केसवो नाम नामेन,
सेय्यो लोके भविस्ससी’’ति [चिन्तामणिटीकायम्पि].
चक्कं पाणिम्हि अस्स चक्कपाणि. विसणु [पिण्हु (क.)], नारायनो, वेकुण्ठो, दामोदरो, माधवो, सम्भू, देच्चारि, पुण्डरीकक्खो, गोविन्दो, गरुळद्धजो, पीतम्बरो, अच्चुतो, मङ्गलो, सिङ्गी, जनाद्दनो, उपेन्दो, इन्दावरजो, चतुभुजो, पद्मनाभो, मधुरिपु, तिविक्कमो, देवकीनन्दनो, सोरी, सिरीपति, पुरिसोत्तमो, वनमाली, बलिधंसी, कंसाराति, अधोक्खजो, सब्बम्भरो, केटभजि [केटभं जितवा (चिन्तामणिटीका)], विधु, ससबिन्दु, सिरीकरो, सिरीवराहो, अजितो, परपुरिसो, सिरीगब्भो, छबिन्दु, अनन्तो, नरकजि, केसरो, जातिकीलो, नरसीहो, पुराणपुरिसो, नलिनेसयो, वासु, नरायनो, पुनब्बसु, सब्बरूपो, धरणीधरो, वामनो, एकसिङ्गो, सोमगब्भो, आदिदेवो, आदिवराहो, सुवण्णबिन्दु, सदायोगी, सनातनो, राहुमुद्धभिदो, काळनेमि, पण्डवो, वड्ढमानो, सतानन्दो, पजानाथो, सुयामुनोइच्चादीनि विसणुनामानि. अस्स पन पितु नामानि वसुदेवो, आनकदुन्दुभि [अमर १.२३] इच्चादीनि. रथवाहो पनस्स दारुको नाम [तिकण्डसेस १.१.३४]. मन्ती पन पवनब्याधि नाम [मन्ती पवनब्यामि उद्धवो (तितण्डसेस १.१.३५) पवनब्याधि… उद्धवो इति द्वे पिण्हुस्स मन्तिनो (कट्टीका)].
महिस्सरादिछक्कं हरे. महन्तो इस्सरो विभूति एतस्साति महिस्सरो. गुणावत्थारहितो सम्पति परमानन्दरूपत्ता निब्बिकारो समति भवतीति सिवो, निरुत्तिनयेन अकारस्स इत्तं, मस्स वो च. एवं सब्बत्थ यदादिना वा निरुत्तिनयेन वा सद्दसिद्धि वेदितब्बाति. सूलपाणित्ता सूली. इट्ठे पभवतीति इस्सरो, इस्सति अभिभवतीति वा इस्सरो. पसूनं पमथानं पति पसुपति. ‘‘पसु मिगादो छगले, पमथेपि पसु पुमे’’ति रुद्दो [रभसो (क.)]. ( ) [(गुणे) (क.)] विसिट्ठतमोगुणत्ता सब्बं हरतीति हरो. वुत्तोति क्रियापदं. सम्भु, ईसो, सब्बो, ईसानो, सङ्करो, चन्दसेखरो, भूतेसो, खण्डपरसु, गिरीसो, मच्चुञ्जयो, पिनाकी, पमथाधिपो, उग्गो, कपद्दि, सिरीकण्ठो, काळकण्ठो, कपालभरो, वामदेवो, महादेवो, विरूपक्खो, तिलोचनो, सब्बञ्ञू, नीललोहितो, मारहरो, भग्गो, त्यम्बको, तिपुरन्तको, गङ्गाधरो, अन्धकरिपु, ब्योमकेसो, भवो, भीमो, रुद्दो, उमापति, भगाली, कपिसञ्जनो, हीरो, पञ्चाननो, खकुन्तलो, गोपालको, पिङ्गक्खो [विभङ्गो (क.)], कूटकरो, चन्दापीळो, महानटो, समीरो, हो, नन्दिवड्ढनो, गुळाकेसो [मिगूहो (क.)], मिहिराणो, मेघवाहनो, सुप्पतापो [सुप्पसादो (क.)], उ, थाणु [उपाण्डो (क.)], सिपिविट्ठो, कीलो, धम्मवाहनोइच्चादीनिपि हरनामानि.
कुमारादित्तयं हरस्स पुत्ते. कुमार कीळायं, कुमारेति कीळतीति कुमारो, सोळसवस्सिको, अयञ्च सोळसवस्सिको. ‘‘बालो च सोळस भवे’’ति हि वुत्तं. खण्डति दानवबलन्ति खन्दो, ण्डस्स न्दो. सत्तिंपहरणविसेसं धरतीति सत्तिधरो, पभावुस्साहमन्तसङ्खातं वा सत्तित्तयं धरतीति सत्तिधरो. अमरकोसे पन –
‘‘कत्तिकेय्यो महासेनो,
सरजातो छळाननो;
पब्बतीनन्दनो खन्दो,
सेनानी अग्गिभू गुहो.
बाहुलेय्यो तारकजि,
विसाखो सिखिवाहनो;
छमातुरो सत्तिधरो,
कुमारो कोञ्चदारणो’’ति [अमर १.४१-२] वुत्तं.
१८-२१. सक्कादीनि वीसति सक्कस्स नामानि. असुरे जेतुं सक्कुणातीति सक्को. पुरे, पुरं वा ददातीति पुरिन्ददो. देवानं राजा देवराजा. वजिरं पाणिम्हि अस्स वजिरपाणि. सुजाय असुरकञ्ञाय पति सुजम्पति. बहूनं देवमनुस्सानं चिन्तितत्थस्स दस्सनसमत्थताय सहस्सक्खो. महतं देवानं इन्दो राजा महिन्दो, देवेहि महितब्बो वा इन्दो राजा महिन्दो, महन्तो च सो इन्दो चाति वा महिन्दो. वजिरं आवुधं यस्स वजिरावुधो, ‘‘वजिरायुधो’’तिपि पाठो. वसूनि रतनानि सन्त्यस्सेति वासवो. दससतानि नयनानि यस्स सो दससतनयनो. द्विन्नं देवलोकानं अधिपतिभूतत्ता तिदिवाधिभू. सुरानं नाथो सुरनाथो. वजिरं हत्थे यस्स सो वजिरहत्थो. भूतानं सत्तानं पति भूतपति. महितब्बत्ता मघवा. मह पूजायं, हस्स घवो. कोससङ्खातानि धनानि सन्ति यस्स, सो कोसियो, ‘‘कोसियगोत्तताय कोसियो’’ति च वदन्ति. इन्दति परमिस्सरियेन युज्जतेति इन्दो. वत्रं नाम असुरं अभिभवतीति वत्रभू. पाको नामवत्रासुरस्स भाता, तस्स सासनतो निग्गहतो पाकसासनो. विडं ब्यापकं ओजो एतस्स विडोजो. सुनासीरो, पुरन्दरो, लेखासभो [लेखनं देवानं उसतो उत्तमो (चिन्तामणिटीका)], दिवपति, सुरपति, बलाराति, सचीपति, जम्भभेदी, हरिहयो, नमुचिसूदनो, संकन्दनो, मेघवाहनो, आखण्डलो [आखण्डयति परबलं उसादित्ता कलच (चिन्तामणिटीका)], कोसिको, सुरगामणी, नाकनाथो, हरी इच्चादीनिपि सक्कस्स नामानि.
अस्स सक्कस्स भरिया सुजाता नाम. सुखेन जाता, सुन्दरा वा जाति यस्सा सा सुजाता. पुलोमजा, सची, इन्दानी इच्चादीनिपि सक्कभरियाय नामानि.
अस्स सक्कस्स पुरं मसक्कसारादयो तयो भवे. मो च सक्को च मसक्का, ते सरन्ति गच्छन्ति एत्थ कीळावसेनाति मसक्कसारा, महिस्सरादीनं परिसानं, सक्कस्स च कीळानुभवनट्ठानन्त्यत्थोति चिन्तामणिथुतिटीकायं वुत्तं. सङ्गहटीकायं पन ‘‘मसक्कन्ति वा वसोकन्ति वा असुरपुरस्स नामं, इदं पन तेसं उत्तमत्ता मसक्कसारो, वसोकसारोति च वुत्त’’न्ति वुत्तं. अमरा एतिस्सं सन्ति अमरवती, सा एव अमरावती, रस्सस्स दीघता [पाणिनी ६.३.११९].
अस्स सक्कस्स पासादो वेजयन्तो नाम. वेजयन्ती पटाका पसत्था, भूता वा अस्स अत्थीति वेजयन्तो.
अस्स सक्कस्स सभा सुधम्मा मता. सोभनो धम्मो अस्साति सुधम्मा, देवमण्डपो.
२२. तस्स सक्कस्स रथो वेजयन्तो नाम. वेजयन्तीनामाय पटाकाय योगतो वेजयन्तो. तस्स सक्कस्स सारथि सूतो मातलिनाम. मतलस्स [मातलाय (क.)] अपच्चं मातलि, तस्स सक्कस्स गजो एरावणो नाम, इरावणो समुद्दो, तत्रजातो एरावणो [इरावति समुद्दे जातो (एरावतो), सेसे अण… पिसोदरादित्ता णत्ते एरावणो (चिन्तामणिटीका)]. तस्स सक्कस्स सिलासनं पण्डुकम्बलो नाम. पण्डुवण्णकम्बलसदिसत्ता पण्डुकम्बलो. सिला पासाणो एव आसनं सिलासनं.
२३. तस्स सक्कस्स पुत्ता सुवीर, जयन्तइच्चादयो. अतिसयेन सूरत्ता सुवीरो. असुरे जयतीति जयन्तो. तस्स सक्कस्स पोक्खरणी नन्दा नाम भवे. नन्दीयतीति नन्दा. पोक्खरं वुच्चति पदुमं, सलिलञ्च, तेहि सत्तानं मनं अत्तानं नयतीति पोक्खरणी, पोक्खरेन वा सुन्दरेन अण्णेन जलेन सहितत्ता पोक्खरण्णी, सा एव पोक्खरणी. तस्स सक्कस्स वनानि उय्यानानि नन्दनादीनि चत्तारि. नन्दयतीति नन्दनं. नानादिब्बरुक्खेहि मिस्सकत्ता मिस्सकं. नानालताहि वल्लीहि चित्तत्ता चित्तलता, नानाविरागवण्णविचित्ताय वा लताय समन्नागतत्ता चित्तलता, देवतानं वा चित्तासा एत्थ अत्थीति चित्ता, आसावती नाम लता, सा यस्स अत्थि, तं चित्तलता. देवतानं वा चित्तं लन्ति गण्हन्तीति चित्तला, दिब्बरुक्खा, तेसं समूहो चित्तलता, इत्थिलिङ्गेन तस्स वनस्स नामं, यथा ‘‘खुद्दसिक्खा’’ति. फारुसकानि यत्थ सन्ति, तं फारुसकं.
२४. असन्यादित्तयं तस्स सक्कस्स आयुधं. अस्सते भुज्जते लोकधातुकमनेनायुधेनाति असनि, अयं असनिसद्दो द्वीसु पुमित्थिलिङ्गेसु वत्तति. कुलिम्हि सक्कस्स हत्थे सेति तिट्ठतीति कुलिसं, कुलि हत्थो भुजादलोति हि तिकण्डसेसो [तिकण्डसेस २.६.२६]. कुयं वा पथवियं लिसति तनु भवतीति कुलिसं. वज गतियं, वजतेव न पटिहञ्ञते यस्स गमनं केनचीति वजिरं, इरपच्चयो. वजिरसहचरणतो कुलिससद्दोपि पुन्नपुंसके. भिदुरं, पवि, सतकोटि, सुरु, सम्बो, दम्भोलिइच्चादीनिपि वजिरस्स नामानि. तत्र भिदुरं पुन्नपुंसके, पविआदयो पुमे.
रम्भा च अलम्बुसा च इच्चादिका देवित्थियो अच्छरायो नामाति वुत्ता. अच्छराविसेसा हि एता. अच्छो निम्मलवण्णो एतासमत्थीति अच्छरायो. ‘‘अपसरा’’तिपि एतासमेव सामञ्ञसञ्ञा. देवपुत्तानं रतिं भावेन्ति वड्ढेन्तीति रम्भा, रं कामग्गिं भन्ति दीपयन्ति जालेन्तीति वा रम्भा, निग्गहीतागमो. कामरतिवसेन देवपुत्ते अत्तनि वसापेतुं अलं समत्थाति अलम्बुसा, अस्सुकारो. देवानं देवपुत्तानं, देवीभूता वा इत्थियो देवित्थियो.
‘‘पञ्चसिखो, हाहा, हूहू’’इच्चादयो गन्धब्बा नाम. पञ्च सिखा चूळा यस्स सो पञ्चसिखो. ‘‘हा’’ति अनन्दितं धनिं [निन्दिभद्धनिं (चिन्तामणिटीका)] जहतीति हाहा. ‘‘हू’’ति गीतविसेससद्दं हूयतेति हूहू. गन्धं अब्बन्ति भुञ्जन्तीति गन्धब्बा, गायनं वा धम्मो एतेसं गन्धब्बा, म्मस्स ब्बो.
२५. विमानादिद्वयं विमाने. देवानमाकासे गमनं येन तं विमानं, विगतं [विना (क.)] मानं उपमानमस्स विमानं. विहे आकासे गच्छतीति ब्यम्हं, हकारतो पुब्बे अमपच्चयो. एत्थ च विमानब्यम्हसद्दा द्वेपि अनित्थियं पुन्नपुंसके वत्तन्ति.
पीयुसादित्तयं अमते. पीयतेति पीयुसं, ‘‘अमतपा’’ति हि वुत्तं, उसपच्चयो [उणादि ४.७६ ण्वादि २१५ सुत्तेसु पन ‘‘पीयूस’’मिति दिस्सति]. ‘‘पेयुसो’’तिपि नाममस्स. न मतं मरणमनेन अमतं. सुखेन धयन्ति पिवन्ति तं इति सुधा. एत्थ च अमतसद्दो यञ्ञसेसपीयुससलिलघतादीसु नपुंसके, धन्वन्तरिदेवादीसु पुल्लिङ्गे, गळोझाभयामलक्यादीसु इत्थिलिङ्गेति तीसु वत्तति [अमतं यञ्ञसेसे च, पीयूसे सलिले घते अयाचिते च मोक्खे च, ना धन्वन्तरिदेवसु अमता मागधीपथ्या गुळुच्यामलकीसु च (मेदिनीकोस १६ ७७-८)], तंसहचरणतो पीयुससद्दोपि तीसु लिङ्गेसु. सुधासद्दो पन अमतनुहीलेपादीसुपि निच्चमित्थिलिङ्गोव [सुधा लेपो’मतं नुही (अमर २३.१०१)].
सिनेरुआदिपञ्चकं पब्बतराजे. सिना सोचेय्ये, सिनाति सोचेति देवेति सिनेरु, एरुपच्चयो. मी हिंसायं, मिनाति हिंसति सब्बे पब्बते अत्तनो उच्चतरट्ठेनाति मेरु, रुपच्चयो. तिदिवानं द्विन्नं देवलोकानं आधारो पतिट्ठाति तिदिवाधारो. देवे नयतीति नेरु. सुमेरूति उपसग्गेन नामं वड्ढितं. हेमद्दि, रतनसानु, सुरालयादीनिपि पब्बतराजस्स नामानि.
२६. युगन्धरादीनि सिनेरुस्स परिवारभूतानं सत्तन्नं परिभण्डपब्बतानं नामानि. चन्दसूरियसङ्खातं युगं धारेति तदुब्बेधमग्गचारित्ताति युगन्धरो. ईसं महिस्सरं धारेति तस्स निवासट्ठानत्ताति ईसधरो. करवीरा अस्समारका बहवो एत्थ सन्तीति करवीरो, के वा मयूरा रवन्ति एत्थाति करवीरो, ‘‘करवीको’’तिपि पाठो, इधापि पच्छिमोयेवत्थो, करवीकसकुणा वा बहवो एत्थ सन्तीति करवीको. सुदस्सना ओसधिविसेसा बहुका एत्थ सन्तीति सुदस्सनो, सुखेन पस्सितब्बत्ता वा सुदस्सनो, सुन्दरं वा दस्सनं एत्थाति सुदस्सनो. पञ्चन्नं पब्बतचक्कानं नेमिसदिसं कत्वा अत्तानं धारेतीति नेमिन्धरो, नेमिभावेन वा धारेतब्बो उपलक्खेतब्बोति नेमिन्धरो, नेमिंवा रथद्दुमं धारेति येभुय्येनाति नेमिन्धरो. विनता नाम सुपण्णमाता, तस्सा निवासट्ठानत्ता विनतकोति चिन्तामणिटीका. वित्थिण्णा वा नता नदियो एत्थाति विनतको. अस्सकण्णा सज्जदुमा बहवो एत्थ सन्तीति अस्सकण्णो, अस्सकण्णसदिसकूटत्ता वा अस्सकण्णो. कुलाचलाति एते सिनेरुआदयो अट्ठ पब्बता अचलसङ्खातानं पब्बतानं कुलानि योनियो पभवा, एते च सिनेरुआदयो अनुपुब्बसमुग्गता, सब्बबाहिरो चेत्थ अस्सकण्णो. निमिजातके पन –
‘‘सुदस्सनो करवीको, ईसधरो युगन्धरो;
नेमिन्धरो विनतको, अस्सकण्णो गिरि ब्रहा’’ति [जा. २.२२.५६८].
वत्वा सिनेरुं परिक्खिपित्वा अस्सकण्णो नाम पब्बतो पतिट्ठितो, तं परिक्खिपित्वा विनतको नाम पब्बतोति एवमञ्ञोयेवानुक्कमो कथितो. किञ्चापि कथितो, नामभेदमत्तकतोयेव पनेत्थ भेदो, नात्थभेदकतोति दट्ठब्बं.
२७. आकासवाहीगङ्गायं मेरुसिङ्गोब्भवायं मन्दाकिन्यादिनामत्तयं. मन्दं अकितुं सीलमस्साति मन्दाकिनी. आकासे सन्दमाना गङ्गा आकासगङ्गा. सुरानं देवानं नदी सुरनदी. सुरदीघिकातिपि एतिस्सा नामं.
२८. कोविळारादित्तयं ‘‘फलहरो’’तिख्याते पारिच्छत्तके. कुं पथविं विदारयति मूलेनाति कोविळारो,दस्स ळो. परि समन्ततो छत्तं विय तिट्ठतीति पारिच्छत्तको. पारिनो समुद्दस्स जातो अपच्चं पारिजातको, सकत्थे को. पारिभद्दो, निम्बतरु, मन्दारोइच्चादीनिपि पारिच्छत्तकस्स नामानि.
कप्परुक्खो च सन्तानो च आदिना मन्दारो पारिजातको च हरिचन्दनञ्च एते पञ्च देवद्दुमा [अमर १.५३] देवतरवो देवभूमीस्वेव सम्भवतो. कप्पो सङ्कप्पितो अत्थो, तस्स रुक्खो जञ्ञजनकभावेन सम्बन्धो, कप्पं वा ठितो रुक्खो कप्परुक्खो. तननं तानो, भावे णो. गन्धस्स सम्मा तानो अस्सेति सन्तानो, सिरीसरुक्खो. मन्दन्ते मोदन्ते देवा अनेनाति मन्दारो, आरपच्चयो. हरिमिन्दं चदयति सुखयतीति हरिचन्दनं. एते पञ्च देवतरवो अमरकोसनयेन वुत्ता, सोगतनयेन पन सत्त देवतरवो. वुत्तञ्च –
‘‘पाटली सिम्बली जम्बू, देवानं पारिछत्तको;
कदम्बो कप्परुक्खो च, सिरीसेन भवति सत्तम’’न्ति [ध. स. अट्ठ. ५८४; सारत्थ. टी. १.१वेरञ्जकण्डवण्णना].
तत्थ पाटलीति चित्रपाटली, सा असुरलोके तिट्ठति. तथा सिम्बली गरुळेसु, जम्बू जम्बुदीपे, पारिच्छत्तको तावतिंसे, कदम्बो अपरगोयाने. कप्परुक्खो उत्तरकुरूसु, सिरीसो पुब्बविदेहेति. एते सत्त देवानमेव पतिट्ठानभूमीसु सम्भवतो देवतरवोत्वेव वुच्चन्ति.
सग्गवण्णना समत्ता.
२९. पुब्बपच्छिमउत्तरा दिसा यथाक्कमं पाची पतीची उदीची नाम भवन्ति. पठमं पातो अन्चति रवि यस्सं सा पाची, नकारलोपो. पच्छा दिवावसाने अन्चति रवि यस्सं सा पतीची. उद्धं अन्चति रवि यस्सं सा उदीची, यस्सं वा सीतवियोगं दत्वा अन्चति सा उदीची, वियोगत्थवाचको हेत्थ उकारो, दसद्दो दानत्थो. अथ वा पन्चति पुब्बभावमापज्जतेति पाची. पतिन्चति पच्छाभावमापज्जतेति पतीची. उदञ्चति सीतवियोगदानत्तमापज्जतेति उदीची. एत्थ च उदीचीसहचरणतो पतीची इत्थियं, पतीचीसहचरणतो पाची इत्थियं वत्ततीति दट्ठब्बं. एवं तंतंसहचरणभावेन तस्स तस्स तंतंलिङ्गत्तमुपनेय्युं. पुब्बपच्छिमउत्तराति सब्बनामस्स वुत्तमत्ते पुम्भावो.
दक्खिणादिद्वयं दक्खिणदिसायं. मज्झे अपायं अञ्चति यस्सं रवि, सा अपाची. मज्झत्थोयं अपसद्दो, यथा ‘‘अपदिस’’न्ति, ‘‘अवाची’’तिपि पाठो, अवपुब्बो अञ्च अधोमुखीभावे. अवञ्चति अधोमुखी भवति यस्सं रवि, सा अवाची. उण्हादिके वा तब्बियोगे करोन्तो यस्सं रवि अञ्चति, सा अवाची. विदिसादिद्वयं दिसामज्झे. दिसाहि विनिग्गता विदिसा. दिसानमनुरूपा, अनुवत्तका वा दिसा अनुदिसा. अपदिसन्तिपि विदिसाय नामं [नपुंसकाब्ययं त्व’पदिसं (अमर ३.६)].
३०. एरावतादयो अट्ठ गजा पुब्बादीनं दिसानं रक्खणतो दिसागजा नाम, पुण्डरीकं नाम सितम्बोजं, तंसदिसवण्णताय पुण्डरीको. रस्ससरीरताय वामनो. कुयं पथवियं मोदते कुमुदो. अञ्जनवण्णताय अञ्जनो. पुप्फा पकासमाना दन्ता अस्स पुप्फदन्तो. सब्बभूमियं चरतीति सब्बभुम्मो, सब्बभुम्मो वा चक्कवत्ती तस्सानुरूपत्ता सब्बभुम्मो. सोभनदन्तावयवत्ता सुप्पतीको [सोभना पतीका अवयवा’स्स सुप्पतीको (क.)]. ‘‘सुप्पतीको सोभनङ्गे, भवे ईसानदिसागजे’’ति हि नानत्थसङ्गहे वुत्तं. एरावतादीनं दिसानं सम्बन्धकथनं पाचीवारणादिनामसूचनत्थं, एसं करेणुयो पन –
अब्भमु कपिला चेव, पिङ्गला नुपमा मता;
तम्बकण्णी सुभदन्ती, अङ्गना अञ्जनावती [अमर ३.५].
३१. धतरट्ठादिद्वयं पुब्बदिसाधिपतिदेवे. धारितं रट्ठमनेनाति धतरट्ठो, रस्स तो. पञ्चसिखादीनं गन्धब्बानं अधिपो नायको गन्धब्बाधिपो. कुम्भण्डसाम्यादिद्वयं दक्खिणदिसाधिपतिदेवे. कुम्भण्डानं सामि नायको कुम्भण्डसामि. विरुहन्ति वुड्ढिं विरूळ्हिमापज्जन्ति एतस्मिं कुम्भण्डाति विरूळ्हको. विरूळ्हं वुड्ढिप्पत्तं वा कं सुखमेतस्साति विरूळ्हको. विरूपक्खादिद्वयं पच्छिमदिसाधिपतिदेवे. विरूपानि अक्खीनि यस्स विरूपक्खो, विविधसण्ठानानि अक्खीनि यस्स वा विरूपक्खो. नागानं अधिपति नागाधिपति.
३२. यक्खाधिपादिचतुक्कं कुवेरे. आळवकादियक्खानं अधिपो यक्खाधिपो. विस्सवणस्स अपच्चं वेस्सवणो. तिचरणाट्ठदाठाभयानकमत्थिताय कुच्छितं वेरो सरीरमस्स कुवेरो. खुद्देनास्स नरयुत्ता सिविकारथेति नरो वाहनमस्स नरवाहनो. त्यम्बकसखो, यक्खराजो, गुय्हकेसरो, मनुस्सधम्मा, धनदो, राजराजो, धनाधिपो, किन्नरेसो, यक्खो, एकपिङ्गलो, सिरिदो, पुञ्ञजनेस्सरोइच्चादीनिपि कुवेरस्स नामानि.
अस्स कुवेरस्स पुरी ‘‘अळका, अळकमन्दा’’ति च वुच्चति. अलं विभूसने, अलं विभूसनं करोतीति अलका, सा एव अळका. अळका एव मोदकरणतो अळकमन्दा, उकारस्स अकारो, नागमो च. केलासोतिपि तस्स नामं, केलि पयोजनं अस्स केलो, आसते अस्मिन्ति आसो, केलो च सो आसो चेति केलासो, कण्हसप्पादि विय निच्चं कम्मधारयो. अस्स कुवेरस्स पहरणं आयुधं गदा, गं वुच्चति वजिरं, तं विय दुक्खं ददातीति गदा. इमे चत्तारो यथावुत्ता धतरट्ठादयो देवा कमतो पुब्बादीनं चतुद्दिसानं अधिपा अधिपतयो नाम. अमरकोसे पन –
‘‘इन्दो अग्गि पितुपति, नेरितो वरुणो’निलो;
कुवेरो ईसो पतयो, पुब्बादीनं इमे कमा.
रवि सुक्को महीसूनु, तमो च भानुजो विधु;
बुधो सुरगुरु चेति, दिसाधिपा तथा गहा’’ति [अमर ३.३-४].
अञ्ञेयेव दिसाधिपतयो कथिता, इन्दरविमादीनञ्च दिसाधिपच्चकथनं पाझादीनं इन्ददिसारविदिसादिनामसूचनफलं.
३३-३४. जातवेदाद्यट्ठारसकं अग्गिम्हि. जाते उप्पन्ने विन्दति घातयतीति जातवेदो. अन्धकारे जातं विज्जमानं विन्दति लभति, विदति जानाति एतेनाति वा जातवेदो, जननं जातं वेदो पाकटो यस्स वा सो जातवेदो. सिखा वुच्चति जाला, ताय योगतो सिखी. जोतति दिप्पतीति जोति. पुनातीति पावको, ण्वु. दहतीति दहनो. अनन्ति पालेन्त्यनेनेति अनलो, अलपच्चयो. वेदे हुतं वहति पापयति, सयं वा लभतेति हुतावहो. अच्चि वुच्चति जाला, ताय योगतो अच्चिमा. धूमो केतु धजो यस्साति धूमकेतु. अजति जलमानो कुटिलं गच्छतीति अग्गि, इ. गो रंसि एतस्सत्थीति गिनि, अस्सत्थ्यत्थे इनि, अग्गिनीतिपि पाठो, सो अग्गिसदिसो. भानु पभा यस्सत्थि, सो भानुमा. तेजेति सेसभूतोपादारूपानीति तेजो. धूमो सिखा चूळा यस्स धूमसिखो. वायु सखा अस्स वायुसखो. दहित्वा [दहतो (क.)] गच्छतो कण्हा वत्तनी मग्गो यस्स कण्हवत्तनी. विस्सानरस्स इसिनो अपच्चं वेस्सानरो. हुतं हविं असति भुञ्जतीति हुतासो. धनञ्जयो, जलनो, आसयासो, रोहितस्सो, सत्ताच्चि, सुक्को, चित्रभानु, विभावसु, सुचिइच्चादीनिपि अग्गिस्स नामानि.
सिखादित्तयं अग्गिजालायं. सिनोति निसानी भवतीति सिखा, ‘‘सि निसाने’’ति कातन्त धातु, खपच्चयो. जलतीति जाला. अच्चते पुज्जते अनेनेति अच्चि. सिखा जाला भिय्यो रूपन्तरा इत्थियं, अच्चि पन अपुमे.
३५. द्वयं अग्गिकणे [तीसु फुलिङ्गो’ग्गिकणो (अमर १.६०) फुलिङ्गानीति अग्गिकणानि (म. नि. टी. ३.६५)]. विविधासु दिसासु फुल्लं गच्छतीति विप्फुलिङ्गं. तथा फुलिङ्गं. सब्बधरकते पन ‘‘फुलिं गच्छतीति फुलिङ्गो’’ति वुत्तं. तिकं छारिकायं. मलीनकंसवत्थादीनं तं दित्तिं सेति पवत्तेतीति भस्मं, मपच्चयो, भसति वा अधो पतति वत्थादीनं मलमेतेनाति भस्मं. कंसादीनं सुक्कभावत्थं इच्छितब्बत्ता इट्ठि अभिलासो सोभनं एतस्सा अत्थीति सेट्ठि, ‘‘सपक्खको सलोमको’’त्यादीसु विय ससद्दस्स विज्जमानत्थत्ता. मलस्स सरणं करोतीति सारिका, सा एव छारिका, यथा ‘‘सळायतन’’न्त्यादीसु.
३६. द्वयं उण्हछारिकायं. उण्हत्ता कुक्कुं कुच्छितं लातीति कुक्कुलो, ‘‘कुक्कु विदत्थियं हत्थे, पकोट्ठे कुच्छितेपि चे’’ति हि नानत्थसङ्गहे वुत्तं. कुक्कुं वा हत्थं लुनाति छिन्दति दहतीति कुक्कुलो, सो एव कुक्कुळो. उण्हमेव भस्मं उण्हभस्मं, तस्मिं. तिकं दित्तकट्ठादिन्धने. अङ्गति हानिं गच्छतीति अङ्गारो, आरपच्चयो, पुन्नपुंसकोयं. ‘‘अलाते’नित्थि कुजे’ङ्गारो’’ति हि तिकण्डसेसे [तिकण्डसेस ३.३२९] वुत्तं. हानिमेव लाति, न ठितिं विसेसञ्चाति अलातं. उद्धं धूमं मुञ्चतीति उम्मुतं, तदेव उम्मुकं. पञ्चकं कट्ठादिन्धने. सन्तमग्गिं एधयति वड्ढयतीति समिधा. एधयतीति इधुमं, उमो. एधयतीति इधो. उपादियते अग्गिनेति उपादानं. एधयतीति इन्धनं.
३७. पञ्चकं आलोके. ओभासति दिप्पतीति ओभासो. पकासति दिप्पतीति पकासो. आलोचयति पस्सति एतेनाति आलोको, आलोकेति वा एतेनाति आलोको, ‘‘लोक, लोच दस्सने’’ति धातुद्वयपाठतो. उज्जोततीति उज्जोतो, अन्धकारं विद्धंसेन्तो जोततीति वा उज्जोतो. आ समन्ततो तपति दिप्पतीति आतपो. समाति एते पञ्च तुल्यत्थाति भावो.
दसकं वाते. आहारो विय पाणभूतोपि कदाचि सत्ते मारेतीति मारुतो, सोव मालुतो. पुनाति सङ्कारादिकन्ति पवनो. वायति गच्छतीति वायु, वायति वा पुप्फादीनं गन्धो येन सो वायु. तथा वातो. अनन्ति पाणन्त्यनेनेति अनिलो, इलो. सन्तं निच्चलं ईरयति कम्पेतीति समीरणो, समीरितुं कम्पितुं सीलमस्साति वा समीरणो. गन्धं वहतीति गन्धवाहो, णो. वायो वायुसदिसो, उभयत्रापि यागमो. समन्ततो ईरति खिपति रुक्खादयोति समीरो. सदा सब्बदा गति यस्स सदागति. ससनो, गन्धवहो, आसुगो, मरुतो, जगतिपाणो, पवमानो, पभञ्जनो इच्चादीनिपि वातनामानि.
३८. इमे छ वक्खमाना वायुभेदा वायुविसेसा, उद्धं गच्छतीति उद्धङ्गमो, उच्चारपस्सावादीनं नीहरणवसेन अधोभागं गच्छतीति अधोगमो. कुच्छिम्हि उदरे तिट्ठतीति कुच्छिट्ठो. कोट्ठे अन्ते सेति तिट्ठतीति कोट्ठासयो. पुनप्पुनं ससन्ति येन अस्सासो, बहिनिक्खन्तवातो. पस्सासोति अन्तोपविसनकवातोपि ‘‘अस्सासो’’ति एतेन सङ्गय्हते सहचारितत्ता. सब्बङ्गेसु अनुसरति सीलेन सेदलोहितादिसम्पादनतोति अङ्गानुसारी. अमरकोसे पनायं वातो ठानब्यापारभेदेन पञ्चधा कथितो [पाणो’पानो समानोचोदानब्याना च वायवो सरीरट्ठा इमे (अमर १.६७)], टीकायञ्चस्स –
‘‘हदये पाणो गुदे’पानो, समानो नाभिमज्झट्ठो;
उदानो कण्ठदेसे तु, ब्यानो सब्बङ्गसन्धिसु [हदये पाणो गुदे’पानो, समानो नाभिसण्ठितो; उदानो कण्ठदेसट्ठो, ब्यानो सब्बसरीरगो इति ठाननिण्णयो (चिन्तामणिटीका)].
तत्रपाणोअन्नप्पवेसादिकरो. अपानो मुत्तकरीससुक्कविसट्ठिकरो. समानो मज्झे अन्नपचनादिकरो. उदानो भासितगीतादिकरो. ब्यानो सेदरत्तसवनुम्मेसनिमेसगत्यादिकरो [खेदचेट्ठाउम्मेसनिम्मेसगत्यादिकरो (क.)]. पकट्ठेन अनन्त्यनेन भत्तादिप्पवेसनतोति पाणो. मुत्तादिकं अपनेत्वा अनन्त्यनेनाति अपानो. सम्मा अनन्ति अनेन भुत्तपरिपाचनतोति समानो. उद्धमनन्त्यनेन भासितादो सामत्थियजननतोति उदानो. विसेसेन अनन्त्यनेन सेदरत्तसेम्हादि [खेदचेट्ठादि (चिन्तामणिटीका)] सम्पादनतोति ब्यानो’’ति [तंब्यापारा च यथा – अन्नप्पवेसनं मुत्ता-द्युस्सग्गो’न्नविपाचनं भासणादि निमेसादि, तंब्यापारा कमा इमे (चिन्तामणिटीका)] वुत्तं.
३९. द्वयं अन्तोपविसनकवाते. आनं वुच्चति बहिनिक्खमनवातो, ततो अपगतं अपानं. अस्सासतो अपगतो पस्सासो. द्वयं बहिनिक्खमनवाते. आदिम्हि पवत्तो सासो अस्सासो. अनन्ति पाणन्त्यनेनेति आनं, आदिम्हि पवत्तं आनं आनं, एकस्साकारस्स लोपो.
४०. वेगखिप्पादयो वातधम्मत्तेन निच्चप्पवत्तिका इति तप्पक्कमे [तप्पक्कमेन तक्कमेन (क.)] उच्चन्ते. तत्र रयन्तं वेगे. सब्बत्र करणसाधनं. इच्छितट्ठानं वजन्ति पापुणन्ति एतेनाति वेगो.
‘‘क्रियावाचित्तमाख्यातुं, एकेकत्थो निदस्सितो;
पयोगतोनुगन्तब्बा, अनेकत्था हि धातवो’’ति [चन्द्रधातुपाठे].
वुत्तत्ता वजधातु पापुणनेपि पवत्तति, एवं सब्बत्र, अकारस्स ए. जवन्ति एतेनाति जवो, रयन्ति गच्छन्ति एतेनाति रयो.
खिप्पादिनवकं सीघे. अथ जवसीघानं को भेदो? सवेगगतिवचना जवादयो, सीघादयो तु धम्मवचना, तथा च ‘‘सीघं पचति [पस्सति (क.)], सीघं गच्छती’’ति पयोगो, न तु ‘‘जवं पचति, जवंगच्छती’’ति पन पयोगो. ‘‘वेगेन गच्छति, जवेन गच्छती’’त्यादीसु कथं? तत्र भेदस्स वत्तुमिच्छितत्ता न दोसो. खिप्पति पेरतीति खिप्पं, खिप पेरणे. सयतीति सीघं, सी सये, घपच्चयो. ब्युप्पत्ति हि यथा कथञ्चिपि भवति, सञ्ञा तु लोकतोवावगन्तब्बा, सब्बत्रेवं. तरतीति तुरितं. लङ्घतीति लहु, लङ्घ गतिसोसनेसु, घस्स हो, निग्गहीतलोपो, उपच्चयो च, लहुपरियायो लघुसद्दोप्यत्थि. असति खेपतीति आसु, उ. तरतीति तुण्णं, रस्स णो. अरति गच्छतीति अरं. न विलम्बीयति न ओहीयतीति अविलम्बितं, लबि अवसंसने. तुवट्टति सयतीति तुवट्टं, तुरितभावेन वत्ततीति वा तुवट्टं, रितलोपो.
४१. अरियासामञ्ञस्स पुब्बड्ढं सन्तते. एत्थ च अट्ठसु गणेसु छट्ठो सब्बलहुको, ततोपरे छग्गणा स, भ, स, भ, भ, भा, अट्ठमो गो. समन्ततो तनोतीति सततं. नासभावेन न इच्चं न गन्तब्बं निच्चं, नासं वा न गच्छतीति निच्चं. ‘‘नागो’’त्यादीसु वियाति एत्थापि न दोसो, तस्स चो. न विरमतीति अविरतं. न आरमतीति अनारतं. समन्ततो, पुनप्पुनं वा तनोतीति सन्ततं. न अवरमतीति अनवरतं. सदा धवति गच्छतीति धुवं. ‘‘धु गतिथेरियेसू’’ति कातन्तधातु.
विपुलाड्ढं अतिसये. एत्थ हि अयुगपादे द्वादसमत्ता, युगे अट्ठारसमत्ता, सब्बासु अरियासु पठमे पादे द्वादसमत्ता, दुतिये अट्ठारस, ततिये द्वादस, चतुत्थे पञ्चदस. यदा पन पठमततियेसु परिहायन्ति, तदा युगे अधिका होन्ति, इदं विपुलालक्खणं. अथ सततातिसयानं को भेदो? सततं सन्तति अविच्छेदोक्रियन्तरेहि अब्यवधानं, अतिसयो तु पोनोपुञ्ञं, पकट्ठो च. तेसु पोनोपुञ्ञं क्रियाब्यावुत्ति, पकट्ठो तु क्रियावयवानं उक्कंसता. भासति सब्बेसन्ति भुसं, आस्स उ. भस्सति अधो पततीति वा भुसं. भस अधोपतने, अस्स उ. अतिसयनं अतिसयो, अतिक्कमित्वा वासयनं पवत्तनं अतिसयो. दहति सब्बन्ति दळ्हं, हतो पुब्बे ळो, दलति विदारयतीति वा दळ्हं, हपच्चयो, दहन्तो लातीति वा दळ्हं, वण्णविपरिययो, अभिसयो च दळ्हञ्च अतिसयदळ्हा. तरति अतिक्कमतीति तिब्बं, रस्स वो, अस्स इ. एति गच्छतीति एको, सो एव एकन्तं, एकं तरति अतिक्कमतीति वा एकन्तं. मत्ततो अतिक्कन्तं अतिमत्तं. बहुं लातीति बाळ्हं, उलोपो, वण्णविपरिययो च हसद्दो. अतिवेलं, अच्चत्थं, निब्भरं, नितन्तं, गाळ्हंइच्चादीनिपि अतिसये.
दब्बं सत्वं, तंविपरीते धम्ममत्ते वत्तमाना बाळ्हपरियन्ता खिप्पादयो अतिसयं विना पण्डके नपुंसके वत्तन्ति. खिप्पं भवति [‘‘खिप्प भवभी’’ति पदद्वयं अधिकं विय दिस्सति], अतिसयो पुल्लिङ्गो, अस्स गुणस्सातिसयो, अस्स दब्बस्सातिसयो इति. ‘‘खिप्पं भुञ्जति, सततं जुहोति, सततं रमणीयो’’इच्चत्र तु क्रियाविसेसनत्तायेव पण्डकत्तं. तेसु खिप्पादीसु ये दब्बगा दब्बाभिधायिनो, ते तीसु लिङ्गेसु. ‘‘दब्बधम्मो लिङ्ग’’न्ति दस्सनन्तरं. यथा खिप्पा जरा, खिप्पो मच्चु, खिप्पं गमनं. सन्तता तण्हा, सन्ततं दुक्खं, सन्ततो आकासो. अतिमत्ता क्रिया, अतिमत्तो नरो, अतिमत्तं पदं इच्चादि.
४२-४३. द्वादसकं मारे. हरनयनग्गिदड्ढत्ता [तिनयनग्गिदड्ढत्ता (क.)] नत्थि विग्गहो सरीरमेतस्स अविग्गहो. कामयति रतिच्छं उप्पादयतीति कामो, कारितन्ता अपच्चयो. सिङ्गाररूपेन पाणीनं मनसि भवतीति मनोभू. पञ्चकामगुणेसु मदयतीति मदनो. लोकानं अन्तं विनासं करोतीति अन्तको. वसे वत्तेति सीलेनाति वसवत्ती. पापं इच्छति करोति, तेन युत्तोति वा पापिमा. परतो जायतीति पजा, अच्छन्दिका, तासं पति पजापति. ये कुसलधम्मेसु पमत्ता, तेसमेव बन्धु पमत्तबन्धु. कण्हधम्मयुत्तताय कण्हो. कुसलधम्मे मारेतीति मारो. अकुसलधम्मे न मुञ्चतीति नमुचि. मीनकेतनो, कन्दप्पो, दप्पको, अनङ्गो, पञ्चसरो, सम्बरारि, मनसिजो, कुसुमेसु, अनञ्ञजो, पुप्फधन्वा, रतिपति, मकरद्धजोइच्चादीनिपि विण्हुसुतस्स कामस्स नामानि.
तण्हा अरती रगा चेति एता तिस्सो तस्स मारस्स धीतरो. यो तं पस्सति, तं तसितं करोतीति तण्हा, सलोपो, ण्हा च. परेसं कुसलधम्मेसु अरतिं करोतीति अरती. रज्जन्ति एत्थाति रगा. तस्स मारस्स हत्थी गिरिमेखलो नाम. सरीरमहन्तभावेन गिरिसदिसत्ता गिरि वियाति गिरि. मारेन ममायनवसेन ‘‘अयं मे हत्थी मेखलो नाम होतू’’ति कतनामत्ता मेखला वियाति मेखलोति समुदितनामद्वयेन एकमेव हत्थिं वदति, यथा ‘‘वजिरासनि, सीतुण्ह’’न्ति.
४४. तिकं यमे. पजासंयमनतो यमा, मच्चुप्पभुतयो अस्स किङ्कारा, तेसु राजतेति यमराजा. तेधातुकेसुपि आणापवत्तकत्ता महन्तो विसयो एतस्स विसयी, णी, सो एव वेसायी. यत्थ लक्खणेन न सिज्झति, तत्थ सब्बत्र ‘‘यदादिना वा निरुत्तिनयेन वा सद्दसिद्धि वेदितब्बा’’ति हि पुब्बे वुत्तं, दुक्खजनकत्ता वा विसदिसट्ठानं गच्छन्तीति वेसा, नेरयिका, तेसं अधिपतिभावेन अयति पवत्ततीति वेसायी, ई. यमानं राजा यमो. धम्मराजो, कतन्तो, समवत्ती, कालो, दण्डधरो, अन्तकोइच्चादीनिपि यमस्स नामानि. अस्स यमस्स आवुधं नयनमेव. तेन किर कोधचित्तेन ओलोकितमत्तेन सत्तानं सरीरानि आतपे खित्तघतपिण्डानि विय विलीयन्तीति.
द्वयं असुरभेदे. एतेसञ्हि सतिपि देवभावे हेट्ठा निवासितभावसामञ्ञतो एत्थ वचनं, मारस्स पन सत्तानमनत्थकारकतासामञ्ञेन यमेन सद्धिं वचनं तक्करत्ता. युद्धादीसु वेपितं कम्पितं चित्तमेतस्स वेपचित्ति [सं. नि. अट्ठ. १.१.२५६]. पुण्णं लोमं यस्स सो पुलोमो, पुलामहती उमा कित्ति, कन्ति वा यस्साति पुलोमो. ‘‘उमातसीहेमवति-हलिद्दाकित्तिकन्तिसू’’ति हि नानत्थसङ्गहे वुत्तं. अयं पन सक्कस्स भरियाय सुजाताय पिता. द्वयं किन्नरे. अस्समुखनरसरीरताय कुच्छितो पुरिसो, किञ्चि वा पुरिसो, पुरिससदिसोति वा किम्पुरिसो. एवं किन्नरो. तुरङ्गवदन, अस्समुखादीनिपि किन्नरस्स नामानि.
४५-४६. अद्धपज्जेन आकासस्स नामानि. तेसं तेसं वत्थूनं अन्तरं नानत्तं इक्खते लोको एत्थ, अनेनाति वा अन्तलिक्खं, रस्स लो. इक्खनं वा दस्सनं इक्खा, तस्स अन्तरं कारणं अन्तलिक्खं. खनति ब्यवधानन्ति खं, क्वि. सब्बगहगामणिनो आदिच्चस्स पथो मग्गो आदिच्चपथो. न भवतीति अब्भं. गच्छन्त्यनेन देवाति गगनं, यु, मस्स गो. अम्बते सद्दायते अत्राति अम्बरं, रो. हय गतिम्हि, विसेसेन हयति गच्छति सब्बत्राति वेहासो, यस्स सो, विगतो वा हासो चित्तस्स एत्थारम्मणालाभतोति वेहासो. अनिलस्स वातस्स पथो अनिलपथो. भुसं कासन्ते दिप्पन्ते पदत्था एतेनाति आकासो, न कस्सति न विलेखीयतीति वा आकासो. न भवति एत्थ किञ्चिपि वत्थूति नभं, नत्थि भूमि एत्थाति वा नभं, न भायन्ति पक्खिनो अनेन, एत्थाति वा नभं. विनो पक्खिनो हयन्ति गच्छन्ति एत्थाति वेहायसं, असो. तारा वुच्चन्ति नक्खत्तादयो, तेसं पथो तारापथो. सुरानं देवानं पथो सुरपथो. न हञ्ञतेति अघं, हनस्स घो. अनन्तं, विसणुपदंइच्चादीनिपि आकासस्स नामानि.
४७-४८. मेघाद्येकादसकं मेघे. मेहति घरति सेचतीति मेघो. वारिं वहतीति वलाहको, वारिसद्दस्स वो, वस्स लो [पाणिनि ६.३.१०९; मोग्गल्लानपञ्चिका १.४७; नीति-सुत्त १३४०, १३४३]. दिब्बन्ति वुड्ढिं विरूळ्हिं गच्छन्ति लोका अनेनाति देवो. पजानं लोकानं अन्नं भोजनं भवति एतेनाति पज्जुन्नो, अकारस्सुकारो. अम्बुं उदकं धारेतीति अम्बुधरो. लोकानं सन्तापं हन्तीति घनो, हस्स घो. जलधारं धारेतीति धाराधरो. जीवनं जलं मूतं बन्धमनेनेति जीमूतो, वनसद्दलोपो, लोकानं वा जीवितं मुनाति बन्धतीति जीमूतो, वितलोपो, जीवितस्स जी आदेसो वा [पाणिनि ६.३.१०९; मोग्गल्लानपञ्चिका १.४७; नीति-सुत्त १३४०, १३४३]. एवं अञ्ञत्र. वारिं वहतीति वारिवाहो. अम्बुं ददातीति अम्बुदो. आपं भरतीति अब्भं, क्वि, पस्स बो.
तिकं वुट्ठियं. वस्सति सिञ्चतीति वस्सं, वस्स सेचने. एवं वस्सनवुट्ठियो.
पञ्चकं विज्जुयं. सततं ईरति कम्पतीति सतेरो, तलोपो, सो एव सतेरिता. खणमत्तम्पि न तिट्ठतीति अक्खणा. कुटिलं अचिरट्ठायितत्ता विरूपं हुत्वा जवतीति विज्जु. विज्जोततीति विज्जुता. अचिरं पभा यस्स अचिरप्पभा.
४९. चतुक्कं मेघनादे. मेघानं नादो मेघनादो. धनीयते धनितं[थनितं (सी.)], धन सद्दे. गज्जनं गज्जितं, गज्ज सद्दे. रसीयते रसितं. आदिना हरादादि [सब्बत्र नपुंसकेभावे तो, आदिना स्वनितधनितादयो (चिन्तामणिटीका), आदिना धनितहरादरासादयो (ब्याख्यासुधाटीका)]. द्वयं सक्कधनुम्हि. इन्दस्स आवुधं धनु च इन्दावुधं, इन्दधनु च. वातेन खित्तमम्बु वातक्खित्तम्बु, बिन्दु. सीतं करोतीति सीकरो, सिञ्चतीति वा सीकरो, चस्स को, अरो च, वातवसेन वा ततो ततो सरतीति सीकरो, अस्स ई, मज्झे कागमो च.
५०. तिकं जलधारायं. वेगतो जलधारानं सं भुसं पतनं आसारो, पुनप्पुनं सरतीति आसारो. वेगं धारेतीति धारा. अधो पततीति सम्पातो, संसद्दो अधोभागे [वेगतो जलधारानं सम्भूय पतनं धारासम्पातो, सर गतियं घउ इति आसारो (चिन्तामणिटीका)]. द्वयं वस्सोपले. करेन हत्थेन गय्हुपगत्ता करका, जलं पिण्डं करोतीति वा करका, ‘‘वस्सोपले तु करका, करकोपि च दिस्सते’’ति रुद्दो, करसद्दोत्र. ‘‘करो वस्सोपले पाणि-सोण्डापच्चायरंसिसू’’ति नानत्थसङ्गहे वुत्तं. घनतो, घनकाले वा सञ्जातं उपलं सिला घनोपलं. दुट्ठु दिनं दुद्दिनं, अयं दुद्दिनसद्दो मेघच्छन्नाहे वत्तति, असोभनत्थोप्यत्थि दुद्दिनसद्दो, अगुणवचनतायं वाच्चलिङ्गो.
५१-५२. छक्कं तिरोधाने. धर आवरणे, अपादिपुब्बो. अपिधरति आवुणोतीति पिधानं, अलोपो. अपधरतीति अपधारणं. तिरो धरति पिदहतीति तिरोधानं. अन्तरं धरतीति अन्तरधानं, निग्गहीतलोपो. अपिधरतीति अपिधानं. एत्थ च अपादिउपसग्गा धातुनो आवरणत्थजोतका. छादयतीति छादनं. ब्यवधा, अन्तरधिइच्चादयोपि तिरोधाने.
साद्धपज्जेन चन्दस्स नामानि. इन्दति नक्खत्तानं परमिस्सरियं करोतीति इन्दु. चन्दति हिलादयति सुखयति पजन्ति चन्दो. नक्खत्तानं राजा नक्खत्तराजा. उमा कन्ति, ताय सह विज्जतीति सोमो, सुखं अभिस्सवतीति वा सोमो, मपच्चयो. निसं रत्तिं करोति, तत्थ वा करो रंसि एतस्स निसाकरो. अन्धकारं उसेन्ति दहन्ति विनासेन्तीति ओसा, रंसयो, ते एत्थ धियन्ति पतिट्ठहन्तीति ओसधि, ताराविसेसो, तस्स ईसो पति ओसधीसो. हिमो सीतलो रंसि यस्स हिमरंसि. ससो अङ्को लक्खणं यस्स ससङ्को. चन्दं कप्पूरं माति सदिसं नयतीति चन्दिमा. इकारादेसो. ससलक्खणमेत्थ अत्थि ससी. ससति वा हिंसति उण्हगुणन्ति ससी, ईपच्चयो तदुपलक्खिते तदुपचारं. सीता रंसयो यस्सत्थीति सीतरंसि. निसाय रत्तिया नाथो तदालङ्कारभावतोति निसानाथो. उळूनं तारानं राजा उळुराजा. माति अत्तानं कप्पूरेन सदिसं करोतीति मा, मासद्दोयं पुमे, तंसहचरणतो उळुराजादयोपि. हिमंसु, कुमुदबन्धु, विधु, सुधंसु, सुब्भंसु, निसापति, मिगङ्को, कलानिधि, द्विजराजो, ससधरो, नक्खत्तेसोइच्चादीनिपि चन्दस्स नामानि.