७. पातालवग्गवण्णना

६४९-६५०. चतुक्कं पाताले. अधरं भुवनं अधोभुवनं. पतन्ति अस्मिं पातालं, अलो, मज्झे दीघो. नागानं लोको. रसाय तलं रसातलं.

सोब्भन्तं छिद्दमत्ते. रण सद्दे, धो, नत्तं, यदादि. वर दित्तियं. विगतो वरो वारणं अस्स विवरं, छिदि द्विधाकरणे, दो. कुह विम्हयने, अरो. सुस सोसने, इरो. बिल भेदने, अ. सुसतो इ, सुसि. छिन्दित्वा गच्छतीति छिग्गलं, यदादि. सुट्ठु अब्भं आकासं अस्मिं सोब्भं.

‘‘सुसिर’’न्ति छिद्दसामञ्ञे यं नपुंसकवचनं, तं सच्छिद्दे छिद्दवति दब्बे तीसु, यथा ‘‘सुसिरो रुक्खो, सुसिरा चिञ्चा, सुसिरं कट्ठ’’न्ति.

द्वयं भूमिछिद्दे. कास दित्तियं, उ. अव रक्खणे, अटो, आवाटो, अवाटोपि. द्वयं सप्पानं राजिनि. वसु रतनं यस्सत्थीति वासुकी.

६५१. द्वयं नागानं राजिनि. देवेहिप्यस्सन्तो नोपलद्धोति अनन्तो, सेसोपि, सिस हिंसायं, सिसति कप्पन्तेति सेसो, अ.

द्वयं अजगरे. वहतिस्मा असो, वाहसो. अजं छागं गिलतीति अजगरो, अ, इस्सत्तं, लस्स रत्तञ्च. सयीपि, सयनसीलो सयी.

द्वयं गोनससप्पे ‘‘ङा-च्वे’’इति ख्याते. गवस्सेव नासा अस्साति गोनसो, सञ्ञायं नाससद्दस्स नसो कतो [पाणिनि ५.४.११९]. तिलं इच्छतीति तिलिच्छो, तिरियं अञ्चतीति वा तिलिच्छो, यदादि.

द्वयं देड्डुभे, यो ‘‘जलसप्पो’’ति वुच्चति. देड्डुना राजिया उभतीति देड्डुभो. पिट्ठे राजियोगा राजुलो, उलो, बधिरसप्पेप्येते.

६५२. कम्बलो च अस्सतरो चाति इमे द्वे नागकुला मेरुपादे वसन्ति.

द्वयं वेस्मनिवुट्ठसप्पे. ‘‘वम्मनी’’तिपि पाठो. ‘‘असुद्दो घरसप्पो’’ति वुत्तत्ता निब्बिसताय अमारितत्ता सीलयुत्तं अत्ता मनो यस्मिं सिलुत्तो, अस्सु, रस्सादि.

द्वयं रुक्खग्गादीसु निवुट्ठसप्पे. नीलो हरितो सप्पोति नीलसप्पो. ‘‘नीलो कण्हम्हि हरिते’’ति हि तारपालो. पठमकाले सिलायं भवतीति सिलाभु.

६५३-६५४. विसधरन्तं सप्पमत्ते. आसियं विसं एतस्स आसीविसो, आसी सप्पदाठा. भुज कोटिल्ये, कुटिलायमानो गच्छतीति भुजङ्गो, एवं भुजगो, भुजङ्गमो च. अहि गमने, इ. सरन्तो सप्पति गच्छतीति सरीसपो, अस्सी, संयोगलोपो, अलुत्तसमासोयं, भुजङ्गभुजङ्गमापि, सब्बधरकते पन ‘‘भुसं, पुनप्पुनं वा कुटिलं सप्पतीति सरीसपो’’ति वुत्तं. फणयोगा, ई, फणी. सप्पतिस्मा अ, भूमिफुट्ठेन गत्तेन गति सप्पनं. अरं सीघं गच्छतीति अलगद्दो, मस्स दो, रस्स लत्तञ्च, अलगद्दो, जलसप्पेप्ययं, ‘‘अलगद्दो जलवाळो’’ति [अमर ८.५] हि अमरसीहो. भोगो फणिकायो, तंयोगा भोगी. पन्नं गच्छतीति पन्नगो, पादेहि वा न गच्छतीति पन्नगो. द्वे जिव्हा अस्स. उरसा गच्छतीति उरगो. विसेसेन आलाति गण्हाति आयुन्ति वाळो, लस्स ळत्तं, वा गमने वा, अलो. दीघसरीरताय दीघो. दीघा पिट्ठि यस्स, समासे को. उदरमेव पादो यस्स. विसं धरति. चक्की, कुण्डली, गूळ्हपादो, चक्खुस्सवो, काकोदरो, दब्बीकरो, बिलेसयो, जिम्हगो, पवनासनोपि. सिरसि चक्कयोगा चक्की. कुण्डलमिव वपु अस्सत्थीति तंयोगा कुण्डली. चक्खुना सुणोतीति चक्खुस्सवो. काकोदरमिव उदरं अस्स. दब्बिगतिकत्ता फणा दब्बी, तं करोति बन्धतीति दब्बीकरो. सामञ्ञनिद्देसेपि कण्हसप्पादियेव दब्बीकरो. जिम्हं कुटिलं गच्छतीति. पवनासनो वातभोजी.

फणिनो सप्पस्स तनु कायो भोगो नाम. भुजतीति भोगो, भुज कोटिल्ये, णो.

६५५-६५६. द्वयं सप्पस्स दाठायं. असति येन असं, मुखं, तस्मिं भवा आसी, सप्पस्स दाठा दन्तुत्तमा. द्वयं सप्पस्स जिण्णतचे, निमुच्चते यस्मा सप्पोति, णो. कञ्चुकसदिसत्ता कञ्चुको. समा तुल्यत्था.

द्वयं विसमत्ते. सोणिपथगतं विसति देहन्ति विसं, विस पवेसने. गिरतीति गरळं, अळो.

हलाहलो, काळकूटो, आदिना काकोलादयो च सत्ताति इमे नव तब्भेदा तस्स विसस्स भेदा. वुत्तञ्च –

‘‘पुमे पण्डे च काकोल-काळकूटहलाहला;

सोरट्ठिको सुक्किकेय्यो, ब्रह्मपुत्तो पदीपनो;

दारदो वच्छनाभो च, विसभेदा इमे नवा’’ति [अमर ८.१०-११].

तत्र हलाहलो पुमे, वाकारेन नपुंसकेपि, ‘‘हालाहल’’न्ति हि तिकण्डसेसे [तिकण्डसेस १.८.५] दीघादिपि. तालपत्रसण्ठानो नीलपत्रो गोथनाकतिफलो गच्छो हलाहलो. अस्स च समीपे रुक्खादयो डय्हन्ते. हिमवति, किक्किन्दायं, कोङ्कणेसु, दक्खिणसमुद्दे च जायते, हनतीति हलो, अ, नस्स लो, हलानम्पि हलो हलाहलो, मज्झदीघो. तिरियलेखाय चितं द्विजपदेहि युत्तं, तथा गण्ठिभि ब्यापितं बिन्दुभिदेव यं घनतरेहि, तं काळकूटं. इदञ्च पुथुमालिनामस्सासुरस्स सोणितम्हा एव असुरसमये [देवासुररणे (?)] समुप्पन्नस्स अस्सत्थरुक्खसदिसस्स रुक्खस्स निय्यासो, अहिच्छत्तमलयकोङ्कणसिङ्गवेरपब्बतादीसु चोप्पज्जते. वण्णेन काळञ्च तं सत्तानं जीवितहरणतो लोहमुग्गरसदिसताय कूटञ्चेति काळकूटं.

ब्रह्मपुत्तो तु कपिलो, मलयद्दिभवो खरो;

पदीपनो तु दहनो, रत्तवण्णो’ञ्जनद्दिजो [चिन्तामणिटीका ८.१०-११].

दरदे भवो दारदो, सुप्पभनामको तंदेसपसिद्धो च. वच्छनाभो सिन्दुवारपत्तसदिसो च तंसमीपे रुक्खो न वद्धते, तंसम्फस्सवायु च जरयति, विञ्झायं, किक्किन्दायञ्च जायते, एवं विसन्तरानम्पि सरूपं आगमतो विञ्ञेय्यं.

द्वयं धनत्थं सप्पग्गाहे. वाळं सप्पं गण्हनसीलताय वाळगाही. अहिनो तुण्डेन मुखेन दिब्बतीति अहितुण्डिको, णिको, ‘‘वाळग्गाहो’हितुण्डिको’’ति [अमरकोसे ८.११-गाथायम्पि] अमरमाला.

६५७. तिकं निरये. अयो इट्ठफलं, सो निग्गतो अस्माति निरयो, निन्दितो रयो गमनं एत्थाति वा निरयो. दुट्ठा गति दुग्गति. अपुञ्ञे नेतीति नरको, ण्वु, रन्तो च, नरको.

तेसु निरयेसु यो ‘‘महानिरयो’’ति वुत्तो, सो अट्ठधा होतीति तं दस्सेति ‘‘सञ्जीवो’’च्चादिना सिलोकेन. मरन्तापि कम्मफलानुभवनत्थं पुनप्पुनं जीवन्ति अस्मिं सञ्जीवो. यत्थ निरये नेरयिकानं सरीरानि वड्ढकीनं काळसुत्तेन सञ्ञाणं कत्वा वासिया तच्छन्ति, सो काळसुत्तो. भुसं, पुनप्पुनं वा दुक्खितसद्देन रवन्ति अस्मिं रोरुवो, महन्तो च सो रोरुवो चाति महारोरुवो. पुन ‘‘रोरुवो’’ति चूळरोरुवो वुत्तो. भुसं पतन्ति अस्मिं पतापनो, ‘‘वीचि तरङ्गे अप्पे चा’’ति रुद्दो, नत्थि सुखस्स वीचि लेसोपि अत्राति अवीचि, ‘‘वीचि सुखतरङ्गेसू’’ति तिकण्डसेसो [तिकण्डसेस ३.३.७८], तस्मा नत्थि वीचि सुखं एत्थाति अवीचि. समन्ततो आगतेहि पब्बतेहि हञ्ञन्ति अत्राति सङ्घातो. तपन्ति अत्र तापनो, इतिसद्दो अट्ठन्नं परिसमापनत्थो.

६५८. तत्थ निरयेसु वेतरणी च लोहकुम्भी चाति इमे द्वे निरया जलासया जलाधारा, ते च थियं, तरणी नावा, सा नत्थि यस्सं वेतरणी. लोहमया कुम्भी लोहकुम्भी.

द्वयं निरयपाले. कारणा यातना, सा च तिब्बवेदना, तं करोतीति कारणिको. निरयगतसत्ते पातीति निरयपो.

द्वयं निरयगतसत्ते. निरयं गच्छतीति नेरयिको. नरकं गच्छतीति नारको.

६५९. उदधि परियन्तं समुद्दस्स नामं. अण्णो जलं, सो वाति गच्छति यस्मिं अण्णवो, अण्णो यस्मिं विज्जतीति वा अण्णवो, अस्सत्थ्यत्थे वो. सगरेहि राजकुमारेहि खतो सागरो, सानं धनानं आकरोति वा सागरो, कस्स गो, साग संवरणे वा, अरो. सन्दतेति सिन्धु, सन्द सवने, यदादि. उदि क्लेदने, सम्मा क्लिदन्ति चन्दोदये अस्मा आपानीति समुद्दो. जलानि, उदकानि च निधीयन्ते, धीयन्ते चात्राति जलनिधि, उदधि च, उदकस्स उदादेसो.

तस्स समुद्दस्स खीरण्णवो, आदिना लवणोदो, दध्युदो, घतोदो, उच्छुरसोदो, मदिरोदो, सादुदको चाति इमे सत्त महण्णवविसेसा भवन्ति [ब्याख्यासुधा १.१०.२]. खीरवण्णो अण्णवो खीरण्णवो.

६६०. अस्स समुद्दस्स कूलदेसो तीरदेसो वेला नाम, विगच्छन्ति इरा यस्सं वेला, लत्तं. चक्कमिव सलिलानं जलानं भमो भमनं आवट्टो नाम, आवट्टन्ति जलानि अत्राति आवट्टो.

तिकं बिन्दुम्हि. थु अभित्थवे, वो, उस्से. विदि अवयवे, उ, बिन्दु. फुस फुसने, तो, फुसितं. पाकारे, गेहादितित्तियञ्च जलनिग्गमो भमो नाम, भमु अनवट्ठाने.

६६१. सिलोको उदके. आप ब्यापने, अप्पोति सब्बत्राति आपो. पातब्बन्ति पयो, पा पाने, ण्यो. रस्सो, पयो. जल धञ्ञे, अ. वारयति निन्नोनतन्ति वारि, वर निसेधे, णि, वारयति पिपासन्ति वा वारि. पीयतेति पानीयं, अनीयो. सलतीति सलिलं, सल गतियं, इलो. उदि क्लेदने, ण्वु, उलोपो, दकं पिपासच्छेदं करोतीति वा दकं, ‘‘दा दानच्छेदधातू’’ति [एकक्खरकोस २० गाथा] हि एकक्खरकोसे, रस्सो. अन सद्दे, अ, द्वित्तं, अर गमने वा, तो, अन्नादेसो, णत्तं. नी नये, ईरो. वन सम्भत्तियं. वनीयते पिपासेहीति वनं. वा गमने, अलो. तायते पालयतेति तोयं, ता पालने, चुरादि, यो, आकारस्सोत्तं. अम्ब सद्दे, उ, अम्बु. उदि पसवनक्लेदनेसु, ण्वु, उदकं. कर करणे, क्वि, कं. कमलं, खीरम्पि, कमु इच्छाकन्तीसु, अलो. खनु हिंसायं, ईरो, नलोपो, खी खये वा, खीरं.

६६२. चतुक्कं तरङ्गे. तरन्तो गच्छति, तीरं वा गच्छतीति तरङ्गो, अलुत्तसमासो, परत्र ईस्सत्तं. सयमेव भिज्जतेति भङ्गो, अ. ऊह वितक्के, मि, हलोपो, ऊमि, अर गमने वा, मि, अस्सू, रलोपो. विम्हयं विचित्तं चिनोतीति वीचि, इ, उपसग्गस्स दीघो, एते द्वे पुमित्थियं.

उल्लोलो, कल्लोलो चाति इदं द्वयं महावीचीसु कथ्यते, लोल उम्मादने, उल्लोलयतीति उल्लोलो, णो, उल गमने वा, ओलो, द्वित्तं. कल्ल सद्दे, ओलो, कल्लोलो.

६६३. सिलोकद्धं कद्दमे. जलं बलते जम्बालो, कम्मनि णो, मकारो वण्णविकारो. कल सङ्ख्याने, अलो. पच वित्थारवचने, कम्मनि णो. चिक्ख वचने, अलो, द्वित्तं. कद मद्दे, अमो, द्वित्तं.

छक्कं वालुकायं. पुल महत्थे, इनो, ळत्तं. वल संवरणे, ण्वु, अस्सु, वालुका, थी. वण्ण सद्दे, वण्णो. मर पाणचागे, उ, मरु, देवेपि. अर गमने, उ, अस्सु, उरु, महन्तेपि, वण्णो च मरु च उरु च वण्णमरूरु. सिच पग्घरणे, तो, सिकता, थी.

६६४. जलमज्झगतं तलं कम्मभूतं ‘‘अन्तरीपं, दीपो’’ति चोच्चते. द्विधागतानं आपानं अन्तरगतं अन्तरीपं, आकारस्सी. ‘‘अन्तरीय’’न्ति वा पाठो, तदा द्विधागतानं आपानं अन्तरे भवं अन्तरीयन्ति विग्गहो, अकारस्सी. द्विधागतानि आपानि अस्मिं हेतुभूतेति दीपो. वकारआकारानं लोपो, इस्सी च, दीपो, वाकारेन दीपम्पि.

पञ्चकं तीरस्स नामं. पार तीर कम्मसम्पत्तियं, चुरादि, अ. कूल आवरणे, णो. रुध आवरणे, रोधं. अञ्ञपारादिनिवत्तनत्थं ‘‘पतीर’’न्ति वुत्तं. तट उस्सये, अ, थियं, तटी.

६६५. परम्हि तीरस्मिं पारसद्दो, सो च नपुंसके, पार तीर कम्मसम्पत्तियं, पार सामत्थिये वा, पारयति तरङ्गादयो वारेतुन्ति पारं. ओरन्तुतीरं ‘‘अपार’’न्त्युच्चते, अवरे तीरदेसे भवं ओरं, णो. पारतो अञ्ञं तीरं अपारं.

पञ्चकं उळुम्पे. उळुतो दकतो पाति रक्खति उळुपो, सोयेव निग्गहीतागमवसेन उळुम्पो. प्लवति, प्लवन्ति अनेनाति वा प्लवो, प्लव गमने, गमनं अत्र जलगमनं. कुल सन्ताने, अ, के उलति गच्छतीति वा कुल्लो, अ, द्वित्तं. तरन्ति अनेन तरो, तर प्लवतरणेसु. गमनागमनवसेन पुनप्पुनं जले अरन्ति याय, सा पच्चरी, अ, नदादि.

६६६. तिकं नावायं. तरन्ति याय तरणी, यु, नदादि, इपच्चये तरि, ईम्हि तु तरी. नु थुतियं, अ, वुड्ढावादेसा, नावा. द्वयं लङ्कारथम्भे. कूप गमने, ण्वु, कूपको, अपच्चयो वा, तदा सकत्थे को. कमु इच्छायं, भो, सकत्थे को, अस्सु च, कुम्भकं.

द्वयं ‘‘पे सें’’इति ख्याते. तरस्स पच्छाभागे बन्धितब्बोति पच्छाबन्धो. ग’मिच्छितदिसं अटति येन गोटविसो, इसो, अवन्तो च अस्सोत्तञ्च, गोटविसो. द्वयं ‘‘पे तमा’’इति ख्याते. नावाय कण्णो विय कण्णो, महन्तो केनिपातो, तेन पवहणपतिसवनतो, तं धरतीति, कम्मनि णो. नावाय युत्तो नाविको.

६६७. द्वयं नावाय गमनोपाये. अरति येनाति अरित्तं, छदादीहि तत्रण, इकारागमो, द्वित्तञ्च. के जले निपातियते केनिपातो, अलुत्तसमासोयं.

द्वयं नियामके. पोतो पवहनं, तं वाहयतीति पोतवाहो. नियच्छति पोतन्ति नियामको, यमु उपरमे, निपुब्बो गमने, ण्वु, नियामको, चुरादि. नियामकेपि.

ये वाणिजा नावाय वाणिजकम्मं आचरन्ति, ते संयत्तिका नाम, संयानं संयात्रा, दीपन्तरगमनं, त्रण, सा पयोजनमेतेसं संयत्तिका, णिको, रलोपो, रस्सो च. तपच्चयेन वा सिद्धं. पोतवाणिजापि, पोतो पवहनं, तस्स वाणिजा.

६६८. लङ्कारादयो, फियादयो च नावाय अङ्गा अवयवा. लो इन्दो, तस्स कारणं लङ्कारो. वटो वुच्चति सिवटो, तदाकारताय वटाकारो. ‘‘वटो कमद्दे निग्रोधे’’ति हि नानत्थसङ्गहो. फा वुड्ढियं, इयो, फियो.

द्वयं ‘‘तलक’’इति ख्याते. पू पवने, तो, वुड्ढि, पवहति नियामकेति पवहनं. वुत्तन्ति क्रियापदं. द्वयं कट्ठम्बुवाहिनियं, दुण गतिहिंसासु, अ, नदादि, वुड्ढि, दोणी. अम्बुं नेति येन अम्बणं, उस्सत्तं, णत्तञ्च, अम्ब सद्दे वा, यु.

६६९. तिकं गम्भीरे. गमु गमने, ईरो, भोन्तो च मलोपो च, गभीरो. मालोपे तु गम्भीरो, गच्छन्ता भायन्ति अस्मिन्ति वा गभीरो, गम्भीरो च. निपुब्बो मन अभ्यासे, णो, मस्स नो. तब्बिपक्खतो गम्भीरविपरीततो उत्तानं नाम, उग्गतं तानं पमाणं अस्स उत्तानं, अगम्भीरं.

द्वयं अगाधे. गाध पतिट्ठाकङ्खासु, गन्थे च, नत्थि गाधं यत्र अगाधं. न हेट्ठिमतलं फुसति यत्र अतलम्फस्सं.

तिकं अप्पसन्ने. नत्थि अच्छभावो अत्र अनच्छो. कलुसं पापेपि वुत्तं. विल भेदने, णो, आविलो. अव रक्खणे वा, इलो.

६७०. तिकं निम्मले. छो छेदने, न छिन्दति दस्सनन्ति अच्छो, णो, सच्छोपि, सर विसरणे, तो, अन्नादेसो. नत्थि मलं एतस्मिं विमलो. गभीरप्पभुती गभीरादयो विमलन्ता तीसु लिङ्गेसु.

पञ्चकं केवट्टे. धा धारणे, ईवरो. मच्छे हन्त्वा जीवतीति मच्छिको, इको. मच्छे बन्धति जालेनाति मच्छबन्धो, मच्छे वधतीति वा मच्छबन्धो, निग्गहीतागमो, कं जलं, तस्स ईलक्खी, ताय वट्टो वट्टनं अस्सत्थीति केवट्टो. केवत्तोपि, णो. जाले नियुत्तो, जालेन हन्तीति वा जालिको, दासोप्यत्र, दास दाने, अ, ‘‘दासो केवट्टभच्चेसू’’ति [चिन्तामणिटीका १०.१५] रुद्दो.

६७१-६७२. झसान्तं मच्छे. मस आमसने, छो, मरधातुवसेन वा सिद्धो, मर पाणचागे, इनो, रलोपो. मुखप्पदेसे पुथूनि लोमानि अस्स पुथुलोमो. पाठीनादीनं मच्छत्ता विसेसतो अलोमकेप्यस्स वुत्ति. झस हिंसत्थो दण्डको धातु, अ, झसो. अण्डजो, विसारो, सकलीपि, विचित्रं सरति अनेन विसारो, णो. रोहितादीनं वक्कलप्पायो [बत्तलप्पायो (क.)] तचो सकलं. तंयोगा, ई, सकली.

रोहितादयो, मकरादयो च मच्छप्पभेदा. रुह जनने, तो, रोहितो. विपाके मधुरसत्ता मग्गुरो, वण्णविकारो, मज्जतीति वा मग्गुरो, ऊरो, मज्ज सुद्धियं, ज्जस्स ग्गत्तं, रस्सो च, मग्गुरो, ‘‘ङा खू’’. सिङ्गयुत्तताय सिङ्गी, णो, नदादि, सङ्गुपि, सरति वातन्ति वा सिङ्गी, सर हिंसायं, अ, रस्स गो, अस्सि, निग्गहीतागमो, नदादि, सिङ्गी, ‘‘ङ च्वे’’. बल संवरणे, अलो, लस्स जो, बलजो,’’ङ पा’’. मुञ्ज सद्दत्थो, मुञ्जो. पू पवने, उसो, वुद्ध्यावादेसा, पावुसो, महामुखमच्छो, ‘‘ङ टा’’.

सत्तक्खत्तुं वङ्कतीति सत्तवङ्को, ‘‘ङ से’’. सह वङ्केन, संविज्जमानो वा वङ्को यस्स सवङ्को, ‘‘ङ म्वे’’. नळसण्ठानो मीनो नळमीनो, ‘‘ङ फ्ौ-यो’’. कडि सन्निचयवदनेकदेसेसु, ण्वु, गण्डको, ‘‘ङ मा’’. ससु हिंसायं, उ, अस्सु, सुसुका, सकत्थेको, ‘‘ङ-प्ौ-टये’’. सयनतो पस्सेन फरतीति सफरी, नदादि, फर फरणे, सफरी द्वीसु, ‘‘ङ खू-मा’’. पाणिग्गहणे मुखं किरतीति मकरो, यदादि.

६७३. तिमिआदयो सत्त महामच्छा नाम. तिम अद्दभावे, तिमतीति तिमि, इ, तिमि मच्छमत्तेपि. गिर निग्गिरणे, णो, लत्तं, इस्सत्तं. तिमिनो गलो तिमिङ्गलो, निग्गहीतागमो. वण्णेन पिङ्गलतिमिरसदिसताय तिमिरपिङ्गलो. आ भुसो नन्दतीति आनन्दो, नन्द समिद्धियं. तिमिनो मच्छे नन्दयतीति तिमिनन्दो. ‘‘तिमिन्दो’’तिपि पाठो, तिमीनं मच्छानं इन्दो तिमिन्दो. अधिको आरोहो यस्स अज्झारोहो. महन्तो तिमि मच्छो महातिमि.

६७४. द्वयं ‘‘ङ फे’’इति ख्याते. पासाणसदिससण्ठानो मच्छो पासाणमच्छो. पठ वियत्तियं वाचायं, इनो, उभयत्र दीघो, पाठीनो, ‘‘ङ-प्ौ’’ति च वदन्ति. द्वयं बळिसे. वङ्कतीति वङ्को, वङ्क कोटिल्ये. बल संवरणे, इसो, ळत्तं. मच्छवेधनम्पि, विध विधाने, भेदने च, अनेकत्थत्ता, यु.

तिकं कुम्भीले. ‘‘सुंसुमारो’’ति समुदितनामं, ससतीति सुसु. सुसु एव सुंसु, मारेतीति मारो, सुंसु एव मारो सुंसुमारो. केन उभति पूरेतीति कुम्भो, जलासयो, तत्र उलति गच्छतीति कुम्भीलो, कुम्भी वा घटो, तं लातीति कुम्भीलो. न कमतीति नक्को, क्वि, सञ्ञासद्दत्ता नस्स पकति, नक्क नासने वा, चुरादि.

द्वयं कच्छपे. कुच्छितो ऊमि वेगो अस्स कुम्मो, ‘‘पकासे वेगभङ्गेसु, तरङ्गे ऊमि पुंथिय’’न्ति [चिन्तामणिटीका १०.२१] रभसो, ‘‘वेगे भङ्गप्पकासेसु, बिलायं ऊमि वीचिय’’न्ति नानत्थसङ्गहो. कच्छेन पिवतीति कच्छपो, णो, कमठोप्यत्र, कमु इच्छायं, अठो.

६७५. द्वयं कक्कटे. ककतीति कक्कटको. सकत्थे को, कुक आदाने वा, अटो, उस्सत्तं. कुल सन्ताने, बन्धुम्हि च, ईरो, कुं वा पथविं लुनातीति कुळीरो, ईरो. द्वयं रत्तपे. जलस्स ऊका किमिविसेसो जलूका, जलं ओकं गेहं एतिस्साति वा जलूका, ओस्सू, उच समवाये, णो, ओकं. रत्तं रुधिरं पिवतीति रत्तपा.

तिकं मण्डूके. मण्ड भूसने, उको, दीघो. दद दाने, उरो, द्वित्तं. भी भये, सप्पतो भायतीति भेको, इको, ईस्से. वस्साभू, सालुरो, प्लवोपि. द्वयं ‘‘ती’’इति ख्याते. गण्डं वच्चसन्निचयं उप्पादेतीति गण्डुप्पादो. महिया लता महीलता, किञ्चुलुकोपि. किञ्च चुलतीति किञ्चुलुको, उको.

६७६. द्वयं मुत्ताफोटे. सप्प गमने, इ, अस्सि, सिप्पि, थी. सु अभिसवे, त्ति, सुत्ति. द्वयं सङ्खे. खनु अवदारणे, क्वि, सङ्खो. समु उपसमे वा, खो, सङ्खो. कं वाति गच्छतीति कुम्बु, उ, द्वेप्यनित्थियं.

द्वयं खुद्दसङ्खजातियं. सङ्खस्स नखो इव सङ्खनखो. द्वयं ‘‘खरु’’इति ख्याते. जले सवतीति जलसुत्ति, सु पसवे, त्ति. समतीति सम्बुको, उको, बोन्तो च, ‘‘सम्बुको जलसुत्ति’त्थी’’ति [चिन्तामणिटीका १०.२३] पुंकण्डे वोपालितो.

६७७. द्वयं जलासये. जलानं आसयो पतिट्ठितट्ठानं जलासयो. तेसु जलासयेसु मज्झे यो गम्भीरो अगाधो, सो रहदाख्यो, हर हरणे, भूवादि, दो, वण्णविपरिययो, रहदो.

द्वयं उदपाने. उदकं पिवन्ति अस्मिं, यु, कलोपो. पिवन्ति अस्मिं पानो, सो एव कूपो पानकूपो, कु सद्दे, पो, दीघादि, कूपो, केन उभतीति वा कूपो, भस्स पो. अन्धुपि, अन्ध दस्सनुपसङ्घाते, चुरादि, उ. द्वयं समचतुरस्सपोक्खरणियं. खनु अवदारणे, कम्मे तो, नलोपो, दीघादि. पोक्खरं जलं, तंयोगा अनो, नदादि, पोक्खरणी.

६७८. तिपादेन महतो सदा अगाधजलस्स पद्मट्ठानस्स च पद्मसुञ्ञस्स च योग्यताय नामं [अमर १०.२८ गाथायं पस्सितब्बं]. तळ आघाते, तल पतिट्ठायं वा, आको, अपरपक्खे ळत्तं. सर गमने, अ, सरो. वप बीजनिक्खेपे, वपन्ति याय वापी, आयतचतुरस्सायम्पि. सरतिस्मा असो, नदादि, सरसी. दह भस्मीकरणे, अ, दध धारणे वा, धस्स हो. अम्बुजानं पद्धानं आकरो उप्पत्तिट्ठानं.

खुद्दको सरो ‘‘पल्लल’’न्त्युच्चते. यत्र वस्सासु अधिकं जलं, गिम्हेसु जाणुमत्तं, सुक्खत्येव वा, पल्ल रक्खणे, चुरादि, अलो, पल्ललं.

६७९-६८०. अनोतत्तादयो एते सत्त महासरा नाम. तत्र सूरियरंसिसम्फुट्ठाभावेन न अवतपति उदकमेत्थाति अनोतत्तो. कण्णमुण्डपब्बतसमीपत्ता कण्णमुण्डो. रथं करोतीति रथकारको, यथाकथञ्चि अयं ब्युप्पत्ति नाम, सञ्ञा पन लोकतोयेवावगन्तब्बा. छब्बण्णदन्तवन्तताय छद्दन्तो, नागराजा, तस्स निवासनट्ठानसमीपत्ता छद्दन्तो, सरो. कुणालसकुणा बहवो यत्थ सन्ति कुणालो. मन्दाकिनी आकासगङ्गायम्पि वुत्ता. बहवो सीहा पपतन्ति अस्मिं सीहप्पपातो.

द्वयं जलप्पाये देसे कूपनिकटे पसुपानत्थं पत्थारादिरचिते जलासये. आहूयन्ते पसवो अत्र पानायाति आहावो, णो, वुड्ढावादेसो. निपिवन्ति अस्मिं निपानं, यु. द्वयं सुरखाते, अपोरिसे देवनिम्मितेति भावो, सोण्डेइच्चञ्ञे. ‘‘अखातो देवखातको’’ति [अमर १०.२७] हि अमरमालायं पुंसकण्डं.

६८१. नद्यन्तं नदीयं. सवतीति, अन्तो, नदादि, सवन्ती. निन्नट्ठानं गच्छतीति निन्नगा, क्वि. सन्द पसवने, उ, अस्सित्तं, वण्णविकारो, सिन्धु. सर गमने, तो, इकारागमो, सरिता. आपानं निवासो आपो, समुद्दो, णो, तं गच्छतीति आपगा. नद अब्यत्तसद्दे, नदतीति नदी, नदादि, तरङ्गनीप्यत्र.

द्वयं गङ्गायं. भगीरथेन रञ्ञा निब्बत्तिता भागीरथीति लोकिया, अस्माकन्तु मतेन नाममत्तमेवेतं तस्साति सन्निट्ठानं, एवं सब्बत्र. गच्छतीति गङ्गा, गमितो गो, तिपथगतापि, तयो सग्गमच्चपातालपथे गता तिपथगता. सिन्धूनं नदीनं सङ्गमो मेलको सम्भेदो. सम्मा भिज्जन्ति अस्मिं सम्भेदो, संपुब्बो भिदि मेलने, णो.

६८२. गङ्गादिका इमा पञ्च नदियो महानदी नाम. अचिरं सीघगमनं एतिस्समत्थीति अचिरवती. यमु उपरमे, उनो, यमस्स भगिनी वा यमुना, भगिन्यत्थे उनो. सरानि भवन्ति याय अवधिभूतायाति सरभू, सर गतिहिंसाचिन्तासु वा, ऊ, अभोन्तो च, सरभू. मह पूजायं, अ, नदादि.

चन्दभागादिका निन्नगा पञ्च महानदितो अञ्ञासं नदीनं भेदा. चन्दभागो नाम पब्बतो, ततो पभवतीति चन्दभागा. सरयोगा वन्तु, मज्झे सकारागमो, नदादि, सरस्वती. वन्तुरत्रातिसये.

६८३. निद्दोसं जलं अस्सं नेरञ्जरा, यदादि, अथ वा नेरञ्जरा नाम तूरियविसेसो, तंसमानसद्दताय अयं नदी नेरञ्जरा नाम. नानागाहाकुलीभूतताय कुच्छितं वेरं अस्सा कावेरी, नदादि. नम्मं सुखं ददातीति नम्मदा, णो. आदिना सरावती वेत्तवती कण्टकी कोसिकीआदिका अनेका नदीभेदा सङ्गहिता.

द्वयं हम्मियदेवालयादीसु जलमग्गे. वारिनो निक्खमनमग्गो वारिमग्गो. नल गन्धे, अ, नदादि, ळत्तं, पनाळि, अयं इत्थियं, पुमे च.

तिकं गामद्वारम्हि असुचिपूतिपङ्कसम्पुण्णायं कासुयं. चित्तं दुनोतीति चन्दनिका, यदादि.

६८४-६८५. जमु अदने, अलो, नदादि, बोन्तो च, ळत्तं, जम्बाळी. अवलग्गन्ति अस्मिं ओळिगल्लो, लग्ग सङ्गे, अलो, ळत्तं, अस्सि, गलोपो, द्वित्तञ्च. साद्धपज्जेन पदुमस्स नामं. सरसि रुहतीति सरोरुहं, रो. सतं पत्तानि अस्स, पद्मविसेसत्थेप्यस्स पद्मत्ता विसेसतो अभेदो. अरं विन्दतीति अरविन्दं. पद गमने, उमो. पदुमं, अनित्थी. पङ्के कद्दमे रुहतीति पङ्केरुहं, अलुत्तसमासोयं. नल गन्धे, इनो, ळत्तं. पुस वुड्ढिम्हि, खरो, वुड्ढि, सस्स को, पोक्खरे जले जातन्ति वा पोक्खरं. मुळालतोपि उग्गन्त्वा पुप्फति मुळालपुप्फं. कं जलं अलयति भूसयतीति कमलं, अल भूसने. भिसतोपि उग्गन्त्वा पुप्फतीति भिसपुप्फं. कुसे जले सेति तिट्ठतीति कुसेसयं, रो, अलुत्तसमासो. तामरसम्पि, तामरं जलं, ‘‘तामरं घतमण्णो चे’’ति तन्ततन्तरं, तत्र सेति तिट्ठतीति तामरसं, रो.

६८६. सितं सेतं कमलं ‘‘पुण्डरीक’’न्त्युच्चते, पुडि खण्डने, मुडिरित्येके, इको, अरागमो च, मस्स पो, इस्सीकारो च, पुण्डरीकं. रत्तं तु कमलं ‘‘कोकनदं, कोकासको’’ति चोच्चते. कोके नादयतीति कोकनादं, णो. रत्तुप्पले च, ‘‘कोकनदं, कोकनुद’’न्तिपि पाठो, के कनति दिब्बतीति वा कोकनदं, भूवादि, दो, अस्सो. कन दित्तिकन्तिगतीसु, के कासतीति कोकासको, ण्वु, कास दित्तियं.

द्वयं केसरे, के जायतीति कि, कमलादि, तस्मिं जायति, जलतीति वा किञ्जक्खो, खो, नस्स, लस्स वा को, निग्गहीतागमो, के सरतीति, अ, सत्तमिया अलोपो, द्वयमनित्थी. द्वयं पद्मादिदण्डे. दण्डसदिसताय दण्डो. नल गन्धे, णो.

६८७. द्वयं मुळाले. विस पेरणे, वस्स भो, भिसं, भास दित्तियं वा, आकारस्सि. मूले जायतीति मुळालो, अञ्ञत्थे अलो, रस्सादि, ळत्तञ्च, मूल पतिट्ठायं वा, अलो, सेसं पुब्बसदिसं, द्वयंप्यनित्थी.

द्वयं कण्णिकायं. बीजस्स कोसो आकरो बीजकोसो. कण्णे करीयतीति कण्णिका, कण्णालङ्कारो, तंसदिससण्ठानताय कण्णिका, पदुमादीनं समूहे गहने वनेत्यत्थो. सण दाने, डो, सण्डं, ‘‘सण्डं पद्धादिसङ्घाते, गोपतिम्हि पुमे भवे’’ति नानत्थसङ्गहो.

६८८. द्वयं पद्मकुमुदादिसामञ्ञे, तथा हि पद्मं महोप्पलं सितोप्पलमुच्चते, ‘‘कुवलयं उप्पलञ्च, नीलमिन्दीवरन्ति हि’’इति ब्याडि, ‘‘उप्पलञ्च कुवलयं, नीलमिन्दीवरं मत’’न्ति भागुरि च, ‘‘रोमो सिति च नीलो, कुवलयमिन्दीवरञ्च नीलम्बुज’’न्ति तु वररुचि. ‘‘कुवलयदलसामोप्यङ्गदधिति परिधू सर’’न्ति मालधि, माधवो च, तत्र पुब्बकमतमिह निस्सीयते. यद्येवं कथमुप्पलसद्देन नीलुप्पलादीस्वेव बुद्धि, न पन महोप्पलादिम्हीति? वुच्चते – सामञ्ञेपि धञ्ञत्ते यथा धञ्ञसद्देन कलमादीस्वेव बुद्धि, न पन मुग्गादीसु, एवमिहापि. उपुब्बो पा पाने, अलो, द्वित्तं, उदके प्लवतीति वा उप्पलं, यदादि. कुया पथविया वलयं इव सोभाकरत्ता कुवलयं.

द्वयं नीलुप्पले. नीलवण्णे, अ, नीलं, इन्दतीति इन्दी, नदादि, इन्दी लक्खी, तस्सा वरं इन्दीवरं, इन्द परमिस्सरिये वा, ईरो.

अस्मिं नीलुप्पले सेते कुमुदं नाम. कुयं मोदते कुमुदं, णो. अस्स पदुमादिनो कन्दो सालूकमुच्चते. कं सुखं ददातीति कन्दो, कन्द अव्हाने वा रोदने च. सल गमनत्थो दण्डको धातु, उको, दीघो, सालूकं.

६८९. तिकं रत्तारत्तसामञ्ञे. कमलतो अञ्ञतरस्मिं जलकुसुमे, न तु रत्तेयेव, सुगन्धेन युत्तं सोगन्धिकं. कस्स हारं इव सोभाकरत्ता कल्लहारं, लागमो, द्वित्तञ्च. दकं सीतलं करोतीति दकसीतलिकं.

द्वयं सेवाले. उदकं सेवतीति सेवालो, अलो, वकारागमो, इस्से च. नीलतीति नीलिका, नील वण्णे, इको, नीलवण्णयोगतो वा नीलिका, सेवलोपि, द्वयं पद्मयुत्ते देसे, पद्मसमूहे च. नळिनी च पङ्कजिनी विसिनी च सरोजिनी पद्मिनीति परियाया. ‘‘पद्मसण्डं तदाकरे’’ति हि परियायं रतनमालायं माधवो, विसं समं, तब्बन्तताय विसिनी, इनो, नदादि. अम्बुजयोगतो, अम्बुजानं समूहतो वा अम्बुजिनी.

६९०. तिलबीजादयो सेवालो नाम. तत्र तिलबीजप्पमाणं जलसण्ठितं नीलादिवण्णयुत्तं तिलबीजं नाम. सङ्खो नाम सपत्तो अप्पकण्डो उखापिधानादिप्पमाणो समूलो एको सेवालविसेसो. पणको नाम भमरसण्ठानो नीलवण्णो एको सेवालविसेसो, पण सङ्खाते, ण्वु, पणको.

पातालवग्गवण्णना निट्ठिता.

इति सकलब्याकरणमहावनासङ्गञाणचारिना कविकुञ्जरकेसरिना धीमता सिरिमहाचतुरङ्गबलेन महामच्चेन विरचितायं अभिधानप्पदीपिकावण्णनायं भूकण्डवण्णना समत्ता.