५. अरञ्ञवग्गवण्णना

५३६. सत्तकं वने. अर गमने, अञ्ञो, अरञ्ञं. केन जलेन अननं पाणमनस्स काननं, दा अवखण्डने, दा छेदने वा. अधिकरणे णो, ‘‘आकारन्तानमायो’’ति आयो. दय दानगतिहिं सादानेसु वा, णो, गह उपादाने [गाहू विलोळने (?)], अधिकरणे यु. वप बीजनिक्खेपे, इनो, अस्सित्तं. वन सम्भत्तिसद्देसु, कत्तरि अ, वनं. अटा अवयवो सेला अत्रेति अटवि, इ, ईम्हि अटवी.

महापदुमलतावनं महारञ्ञं, नदादि, अनन्तो च, अरञ्ञानी.

५३७. नगरतो नातिदूरस्मिं ठाने सन्तेहि अभिरोपितो तरुसण्डो पूगपनसादितरुसमूहो अत्थि, सो ‘‘उपवन’’न्ति चोच्चते, कित्तिमवनमेतं. आरमन्त्यस्मिन्ति आरामो, णो. उपगतं, उपरोपितं वा वनं उपवनं.

५३८. सब्बसाधारणं सब्बलोकेहि साधारणोपभोगं रञ्ञं राजूनं अरञ्ञं ‘‘उपवनं, उय्यान’’मित्युच्चते, उल्लोकेन्ता यन्ति जना एतस्मिन्ति उय्यानं, यु. आकीळोप्यत्र.

तदेव राजोपवनमेव उपकारिकासन्निहितं, पुरसन्निहितं वा अन्तेपुराचितं पमदवनाख्यं. यत्र अन्तेपुरसहितो एव राजा विहरति, नाञ्ञजनप्पवेसो. पमदानं इत्थीनं वनं पमदवनं, रस्सो.

५३९-५४०. सान्तराळा पन्ति, यथा – तरुपन्ति, पासादपन्ति, निरन्तराळा तु राजीति. तत्र पञ्चकं पन्तियं. पन ब्यवहारे, थुतिम्हि च, पन्ति. वी गमने, थि, वीथि. वल संवरणे, इ, आवलि. आलिपि, अलधातुम्हा इ. सि सेवायं, णि, सेणि. पा रक्खणे, ळि, पाळि, सोगतेपि. द्वे समा. लिख लेखने, अ. राज दित्तियं, इ.

तिपादं रुक्खमत्ते. पादेन मूलेन पिवतीति पादपो, णो. विटपयोगा विटपी. रुक्ख वरणे, अ, रुह जनने वा, खो, हस्स को. न गच्छतीति अगो. सल गमने, णो, सारवन्तताय वा सारो, सो एव सालो, अञ्ञत्रोपचारा. महियं रुहतीति, अ. दु गतियं, मो. तर तरणे, उ. कुतो भूमितो जायतीति कुजो, अङ्गारेपि. साखायोगतो साखी.

गमु गमने, णो, ‘‘गमिस्सन्तो च्छो वा सब्बासू’’ति च्छो. खुद्दो अवुड्ढिप्पत्तो पादपो खुद्दपादपो. ये रुक्खा पुप्फं विना अपुप्फका फलन्ति, ते अस्सत्थोदुम्बरपनसादयो ‘‘वनप्पती’’ति वुच्चन्ति, वनानं पति वनप्पति. पुप्फतो जातफला पन अम्बखज्जूरादयो वानप्पतयो. वनप्पतिम्हि भवा वानप्पतयो.

५४१. यो फलपाकावसाने मरति, सो कदलीधञ्ञादिको ओसधि नाम भवे, ओसो धीयते यस्सं [ओसो ग्लोसो दित्तिब्बा धीयते’त्र ब्याख्यासुधा २.४.६], सा ओसधि, इ. सासद्दो ओसधिसद्दस्स इत्थिलिङ्गत्तदीपको.

द्वयं उतुप्पत्तेपि फलहीने. वन याचने, झो, वञ्झा, वधति फलन्ति वा वञ्झा, वजादिना यो, झस्स झो, निग्गहीतागमो च. न विज्जति फलमेतिस्साति अफला, द्वे तीसु. तिकं वत्तमानफले रुक्खादो. फलयोगा, इनो, वन्तु, ई च.

५४२. चतुक्कं विकसिते. फुल्ल विकसने, कत्तरि तो, सञ्जातत्थे वा इतो, फल विसरणे वा, विसरणं विकासो, अस्सु. कच बन्धने, विपुब्बो विकसने, कत्तरि अ. विकचते विदलति विसिलिट्ठदलो भवतीति वा विकचो, अ, विसद्दो विसिलेसजोतको. कस गमने, तो. दलानं अञ्ञमञ्ञं विसिलेसतो समुदायो ‘‘विकसितो’’त्युच्चते. फुटोप्यत्र. फुट विकसने.

पादो रुक्खग्गे. ‘‘न ना’ग्गं सिखरं सिरो’’ति वोपालितवचनतो ‘‘सिरसो अग्ग’’न्ति न छट्ठीसमासो. सिरो वुत्तो. अज गमने, गो, अग्गं, सेट्ठे तीसु. सी सये, खरो, सिखा वा चूळा, सा विय जायतीति सिखरो. द्वयं साखायं. साख ब्यापने, अ. ‘‘लता वल्ली समाख्याता, लता साखा च साखिन’’न्ति लता नानत्था. ला आदाने, तो, रस्सो.

५४३. छक्कं पत्ते. दलति विकसतीति दलं, अ. लस कन्तियं, पकारेन लसतीति पलासो, णो. छद संवरणे, छादीयते येन छदनं, यु. पूरयतीति पण्णं, निपातना, पत अधोगमने वा, पतत्यचिरेन पण्णं, पत्तञ्च, तो, पुमे. सञ्ञायं णम्हि छदो.

द्वयं पत्तादिसङ्घातवति साखाय पब्बे. पल्ल गमने, अवो. किस गमने, यो, लागमो मज्झे. द्वयं अङ्कुरे. नवो एव उब्भितो उग्गतो नवुब्भिन्नो. अङ्क लक्खणे, उरो.

५४४. पक्कं याव पादेन नामं. विकासो मुखपबुद्धकलिकायं मकुळादिद्वयं. मुच मोचने, उलो, उस्सत्तं, चस्स को, मकुळं, मकुळो वा. कुट छेदने, मलो, अस्सु, कुटुमलो, कुतुमलोपि. पुप्फस्स च फलस्स च पकतिभूते जालपत्ते खारकादिद्वयं. खुर विनासे. ण्वु. जल धञ्ञे, सकत्थे को. जालकं नपुंसके. द्वयं जालकतो पवुद्धे पुप्फे, फले च. कल सङ्ख्याने, ण्वु, कुर सद्दे, ण्वु.

पुप्फादिबन्धनं पुप्फफलानं बन्धनं वण्टं नाम. बन्धीयते येन वण्टं, वजादि.

५४५. तिकं पुप्फे. पसु पाणिगब्भविमोचने, णो. खपणकभासाय रुक्खोपि पाणि, वुद्धादि, पसवो. कुस अक्कोसे, उमो, कस गमने वा, कास दित्तियं वा, उमो, रस्सो. पुप्फ विकसने, पुप्फतीति, अ. पुप्फजो रजो पुप्फधूली परागो नाम, रन्ज रङ्गे, णो.

मधुरपुप्फरसो मकरन्दो नामाति मतं. मक्खिका रमन्ति यस्मिं मकरन्दो, वजादि. द्वयं कलिकाभि आकिण्णे परिणायवति. थु अभित्थवे, ण्वु, थवको. गुध परिवेधने, ण्वु, धस्स छो, गोच्छको.

५४६-५४७. आमे अपक्के फले सलाटु उत्तो, सलाट बाल्यपरिभासनेसु, उ, विज्जमानबाल्यताय सलाटु. पक्कन्तु फलं निप्परियायेन ‘‘फल’’मित्युच्चते, तेन ‘‘आमस्मिं फलवोहारो रूळ्हिया पवत्तती’’ति ञातब्बो, फल निप्फत्तियं, निप्फत्ति चात्र सुपक्कत्तं, सुक्खे तु फले वानो. तत्र सलाटु वाना तीसु, यथा सलाटु जम्बू, सलाटवो मासा, सलाटूनि कुम्भण्डानि, वाना हरीटकी, वानो मुग्गो, वानमम्बं.

चम्पकादि चम्पकं करवीरं कदम्बकं असोकं कण्णिकारं चम्पकादीनं पुप्फं विकारो, अवयवो चेति अञ्ञत्थे णो न भवति, तदन्ततो पुप्फस्सुप्पतिततो, एवं चम्पकादीनि कुसुमनामानि नपुंसके वत्तन्ति, अम्बादि दाळिमं नारङ्गं आमलकं कुवलं बदरन्ति पकत्यन्तरमेव फले वत्तते, आमलकिया कुवलिया बदरिया फलं विकारो, अवयवो चेति अञ्ञत्थे तद्धितोपि नोप्पज्जते, तदन्ततो फलस्सुप्पतिततो, एवं अम्बादीनि फलनामानि नपुंसके वत्तन्ति. मल्लिकादयो कुसुमेपि वत्तमाना सलिङ्गा पकतिलिङ्गाअभेदोपचारेन पवत्तिया, यथा – मल्लिका जाति, वनमल्लिका इच्चादि. वीहयोप्यभेदोपचारेन फलेपि सलिङ्गा, यथा मासस्स फलं मासो, मुग्गस्स फलं मुग्गो, एवं यवो, तिलो, अतसी, कङ्गु, धञ्ञं.

तिकं जम्बुया फले. तत्र यदा लोकतो फले वुत्ति, तदा जम्बुसद्दो पकत्यन्तरमेव फले वत्तते, यदा न फलवुत्ति, तदा विकारे अवयवे वानो, जम अदने, बू, जम्बू, पकत्यन्तराफले वुत्ति. जम्बुया फलं जम्बुवं. जम्बु च. लोकतो एव फलेपि वत्तमाना हरीटक्यादयो सभावतो इत्थियं भवन्ति [अमर १४.१८-२०]. हरीटकिया फलं हरीटकी, एवं कोसातकी, सल्लकी, दक्खा, कण्डकारिका, सेफालिका इच्चादि, पुब्बे विय विकारावयवत्थेसु पच्चयाभावो, अस्सत्थादिकं छक्कमेव तद्धितन्तं अस्सत्थादीनं फले वत्तमानानं नपुंसकं सिया रूपभेदो, यथा – अस्सत्थस्स फलं अस्सत्थं, वेणुनो फलं वेणवं, पिलक्खस्स फलं पिलक्खं, निग्रोधस्स फलं निग्रोधं, इङ्गुदिया फलं इङ्गुदं, ब्रहतिया फलं ब्राहतं, विदारी अंसुमती गम्भरियादयो मूले, पुप्फेपि सलिङ्गा [अमर १४.१८-२०]. पाटलासद्दो पन अभेदवत्तिच्छायं मूले पुप्फेपि वत्तमानो सभावतो इत्थिलिङ्गो, भेदवत्तिच्छायं विकारे अवयवे वा णम्हि पाटलं [अमर १४.१८-२०]. द्वयं साखापल्लवादिसमुदायलक्खणे आभोगे, विट वेधने, विट अक्कोसे वा, अपो, पस्स भत्ते विटभी, नदादि.

५४८. मूलमारब्भ मूलतो पट्ठाय साखन्तो साखावधि तरुस्स भागो खन्धो नाम, यो ‘‘पकण्डो’’तिपि वुच्चति, खनु अवदारणे, धो, खन्धो, खाद भक्खने वा, को, ‘‘खादामगमानं खन्धन्धगन्धा’’ति खन्धादेसो, कलोपो.

रुक्खच्छिद्दे रुक्खादीनं विवरे कोटरो. कुट छेदने, अरो, कोटरो, निक्कुहोपि. द्वे समा. कास दित्तियं, कासते अग्गिना दिप्पतेति कट्ठं, तो, तस्स ट्ठो, रस्सो च, कस गमने वा, तो, कट्ठं. दर विदारणे, णु.

५४९. तिकं मूले. वु संवरणे, दो, निग्गहीतागमो, बुध गमने वा, अ, धस्स दो. मूल पतिट्ठायं, णो, पादसद्देन तप्परियाया चरणत्था सब्बे सङ्गहिता, पादसदिसत्ता पादो, द्वयं छिन्नस्स तरुक्खन्धस्स भूमिट्ठभागे. सङ्क सङ्कायं, उ, सक सत्तियं वा, निग्गहीतागमो. खनु अवदारणे, णु, खाणु. धुवोपि, धुवति थिरायतेति धुवो, धु गतिथेरियेसु, अ, उवादेसो.

द्वयं विदारियादीनं कन्दे. कुयं पथवियं रुहतीति कुरुहाटं, अटो, कन्द अव्हाने, रोदने च, ‘‘करहाटो’म्बुजकन्दे, पुप्फरुक्खभीतेसु चे’’ति नानत्थसङ्गहे. द्वयं हलादीनं कलीरे. कल सङ्ख्याने, ईरो. मस आमसने, थको, मत्थके सीसे वा जातो मत्थको.

५५०. द्वे समा. अभिनवनिग्गता आयता सकुसुमा, कुसुमसुञ्ञा च मञ्जरी, वल्लरी तु तदञ्ञापि, यथा तालवल्लरी, वल, वल्ल संवरणे, अरो, नदादि. मुञ्जयोगतो मञ्जरी, रो, नदादि, उस्सत्तञ्च, द्वेपि नारी. द्वयं लतायं. वल्ल संवरणे, नदादि. लता वुत्ता, ‘‘लता पतानिनी वल्ली मतकीथा’’ति हलायुधो.

अक्खन्धो अप्पक्खण्डो, बहुपत्ततचदण्डिकादि. यो वा तनुपकण्डो वंसनळादि, सो ‘‘थम्बो, गुम्बो’’ति चोच्चते, थक संवरणे, बो, कस्स मो. गुप रक्खणे, बो, पस्स मो. पतानो साखापत्तचयो, तेन युत्ता गोरक्खा तम्बूलि धिवुसजीमूत गळोझादिका लता, सा वीरु नाम, विविधेहि रुहतीति कत्वा, क्वि, वीरु, दीघादि, गुम्बिनीपि.

५५१. पज्जे पादेन नामं. यत्र द्वयं ‘‘बोधिरुक्खो’’ति सञ्ञिते बुद्धस्स भगवतो सब्बञ्ञुतञ्ञाणप्पटिलाभट्ठानभूते दुमराजे, अञ्ञत्र तूपचारा. अस्सं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं तिट्ठति एत्थाति अस्सत्थो, ठस्स थो, द्वित्तं, मारविजयसब्बञ्ञुतञ्ञाणप्पटिलाभादिकेहि भगवन्तं अस्सासेतीति वा अस्सत्थो, आपुब्बो सास अनुसिट्ठियं, तोसने च वत्तति, तो, रस्सो. सब्बञ्ञुतञ्ञाणं बुज्झति एत्थाति बोधि, बुध अवगमने, इ, बोधि, द्वीसु. चलदलो, पिप्पलो, कुञ्जरासनोपि. द्वयं बहुपादे. अधोभागं रुन्धतीति निग्रोधो, उस्सो, गागमो च. वट वेधने, वटतीति, अ.

द्वयं कबिट्ठे. कविम्हि वानरे तिट्ठतीति कबिट्ठो [पायेन कपयो तिट्ठन्ति अत्र कपित्थो (चिन्तामणिटीका १४.२१)] ‘‘वानरे पण्डिते कवी’’ति वोपालितो, तथा कपित्थो, तो, ठस्स थो च. दधित्थो, अम्बिलफलोपि. द्वयं उदुम्बरे. यञ्ञकम्मानमङ्गो एकङ्गत्ता यञ्ञङ्गो, दुब्बी हिंसायं, अरो, निग्गहीतागमो, एकस्स बस्स लोपो च. जन्तुफलो हेमदुद्धोपि.

५५२. द्वयं कोविळारे.

‘‘सुकपदाच्छरो चम्पो,

कोविळारो तु कञ्चनो;

पुब्बो सितो परो रत्तो,

युगपत्ता उभोपिते’’ति [चिन्तामणिटीका १४.२२].

हि रतनकोसो, कञ्जनालकोप्यत्र. युगं यमकं पत्तमस्स.

तिपादं उद्दाले. वातं उद्दालतीति उद्दालो. सिङ्गारादीनं सञ्ञावसेन रुक्खानं राजा राजरुक्खो, वातरोगहनने राजभूतो रुक्खो वा राजरुक्खो. कता माला अस्स पुप्फेहीति कतमालो, सिङ्गारप्पकासो. इन्दति परमिस्सरियं करोति वातहननेति इन्दीवरो, ईवरो, इन्दिया सक्कस्स भरियाय इच्छितब्बत्ता वा इन्दीवरो. चतुरङ्गुलो, आरेवतो, सुवण्णकोपि.

५५३. द्वयं जम्भीरे, यस्स फलमम्बिलं होति. अम्बिलत्ता दन्तस्स सठो दन्तसठो. सठ केतवहिंसासंकिलेसेसु, अ. जमु अदने, ईरो, भन्तो च, जम्भ गत्तविनामे वा, जम्भो, जम्भलो, जम्बीरोपि. द्वयं वरणे. वर इच्छायं, यु. कल सङ्ख्याने, इरो, नदादि, रस्सन्तो. वरुणो, तित्तसाकोपि.

द्वयं फलहरे. ‘‘को अयं, सुको’’ति विमतुप्पत्तिकरपत्तकुसुमताय किंसुको. पारि समुद्दो, तत्र भद्दो पारिभद्दो, सो एव पाळिभद्दो, कोविळारो, तंसण्ठानपत्तकुसुमताय पाळिभद्दो. द्वयं विदुले, यो अब्भसमये पुप्फति. वज गमने, उलो. वी पजने, असो, तोन्तो च, विपुब्बो अत सातच्चगमने वा, असो. वानीरोपि.

५५४. द्वयं पीतने, यस्स पत्तफलानि अम्बिलानि, पूगफलप्पमाणञ्च फलं, सल्लकीरुक्खसण्ठानो च, सो रुक्खो. अम्ब सद्दे, अटो, सकत्थे को. पी तप्पनकन्तीसु, तनो, पीतिं वा तनोतीति पीतनो, सकत्थे को. द्वयं गुळपुप्फे. मन ञाणे, को, मध्वादेसो च. मधुनामो दुमो मधुद्दुमो. द्वयं ‘‘लम्बू’’ति ख्याते. गुळो विय सातेन फलमस्स गुळफलो. पील पतित्थम्भे, उ. द्वयं तिक्खगन्धे. सोभं जनेतीति सोभञ्जनो, सोभं विसञ्जनमेतेन हेतुभूतेनाति वा सोभञ्जनो. वुत्तञ्च –

‘‘सिरीसपुप्फस्स रसेन भावितं,

सहस्सवारं मरीचं सितव्हयं;

एतेन समन्ति विसाहि सम्भवा,

कतञ्जनस्नेहनपादनत्थुतो’’ति.

सि सेवायं, विद्धविनासनत्थं सेवीतेति सिग्गु, गु, थी. चित्तहारी, पभञ्जनो, विद्धविनासनोपि.

५५५. द्वयं विसालतचे, यो सरदे पुप्फति पुप्फं. सत्तपण्णान्यस्स सत्तपण्णी पुमे. छत्तमिव पण्णमस्स छत्तपण्णो. विसमच्छदोपि, सत्तपण्णत्ता विसमच्छदो. द्वयं रथद्दुमे. रथं तनोति येन तिनिसो, इसो. अतिपमुच्चति दाहपित्तमनेनेति अतिमुत्तको. चित्तकिपि.

द्वयं वातपोथे, पं वातं लुनातीति पलासो, असो. ‘‘पत्ते पलासं सो रुक्खे, पीतहरितकिं सुके’’ति हि रुद्दो. वातपोथोपि, वातस्स पोथो वातपोथो, पुथ हिंसायं.

द्वयं ‘‘पुतीति’’ ख्याते. हतजन्तुपमोहसङ्खातारिफलताय अरिट्ठो, निपातना हन्तिस्स ट्ठो, तंरोगारिवन्तजनेहि इच्छितब्बफलत्ता वा अरिट्ठो, इसु इच्छायं. फण गतियं, इलो, अस्से.

५५६. तिकं सिरिफले. मल धारणे, ऊरो. बिल भेदने, णुवो, बेलुवो. लपच्चये बिल्लो. सण्डिल्यो, सेलुसोपि. ‘‘मुनिप्पभेदे मालूरे, सण्डिल्यो पादपन्तरे, नटे बिल्ले च सेलुसो’’ति [चिन्तामणिटीका १४.३२] रभसो.

द्वयं तुङ्गे. पुमनामो नागो रुक्खो पुन्नागो. ‘‘पुन्नागे पुरिसो तुङ्गो, केसरो देववल्लभो’’ति [अमर १४.२५] ह्यमरसीहो, दीघो, ‘‘पुमस्स लिङ्गादीसु समासेसू’’ति अकारलोपो च. अतिसयपुप्फकेसरवन्तताय केसरो, किस तनुकरणे वा, अरो, पुप्फकेसयुत्तताय वा केसरो, रो.

द्वयं लोद्दमत्ते. सल गमनत्थो, अवो. रत्तकफपित्तसोते लुनातीति लोद्दो, द्दो. तिरिटो, सावरोपि. ‘‘सावरो अपराधे च, लोद्दे पापे च कथ्यते’’ [चिन्तामणिटीका १४.३३] त्यजयो. द्वयं धनुपट्टे फलिनि. पी पाने, अलो, ईस्स इयादेसो. सन्नका तापसा, तेसं दु दुमो सन्नकद्दु, ‘‘सन्नकद्दु चापपटा, वरणो तापसप्पियो’’ति [चिन्तामणिटीका १४.३५] हि कोसन्तरे.

५५७. द्वयं ‘‘म्हनकू’’इति ख्याते. लिकुचो नाम डहुरुक्खो, तग्गुणत्ता लिकोचको, सञ्ञायं को. अङ्क लक्खणे, ओलो, अङ्कोलो. द्वयं कुम्भे. रोगहरणे गरुनोपि वेज्जस्स गरु गुग्गुलु, निपातना. कुस छेदने, ण्वु. कुम्भो, पुरोपि.

‘‘रासिभेदे गजमुद्धंसे,

कुम्भकण्णसुके घटे;

कामुके वारनारियञ्च,

कुम्भो क्लीवन्तु वग्गुलुम्ही’’ति [चिन्तामणिटीका १४.३४].

रभसो. पुर अग्गगमने, णो, पुरो.

द्वयं अम्बे. अम गतियं, बो, अम्ब सद्दे वा, अ. चुति आसेचने, रक्खणे च, अ, चु चवने वा, तो, दीघादि. रसालोपि, रसं लातीति रसालो, दीघो. एसो अम्बो सुगन्धवा अतिसयगन्धयुत्तो समानो ‘‘सहो, सहकारो’’ति चोच्चते. सह सत्तियं, सुगन्धं कत्तुं सहतीति सहो, अ. सहनं सहो, तं करोतीति सहकारो, हा वा पमुदा, ताय सह वत्ततीति सहो, सहं समुदं करोतीति सहकारो.

५५८. द्वयं सेतम्बे. पुण्ड पुण्डने. पुण्ड खण्डनेत्येके, ण्वु, अस्सी, अरागमो च. सेतवण्णो अम्बो सेतम्बो. द्वयं बहुवारके, यस्स फलानि अतिपिच्छिलानि. सि बन्धने, लु, सल गमनत्थो वा, उ, अस्से. पिच्छिलत्ता बहूनि वारीनि यस्मिं बहुवारको, सञ्ञायं को. सीतो, उद्दालो, कफलोपि.

द्वयं कास्मरियं. सिरिमन्तानि पण्णानि यस्सा सेपण्णी, नदादि, सिरीसद्दस्स से. कस्मीरदेसजत्ता कास्मरी, कास दित्तियं वा, मरो, नदादि. मधुपण्णी, भद्दपण्णीपि. द्वयं सकण्टकम्बिलफलरुक्खे. सकण्टकत्ता कुच्छितं लातीति कोली, नदादि. वद थेरिये, अरो, नदादि. कुवली, कक्कन्धूपि.

५५९. द्वयं तस्सा कोलिया फले. कोलिया फलं कोलं. बदरिया अयं अवयवो बदरो. कुवलं, फेनिलं, सोवीरम्पि. ‘‘सोतञ्जने तु सोवीरं, कञ्जिके बदरेपि चे’’ति [चिन्तामणिटीका १४.३६] रभसो. द्वयं अस्सत्थकुलसम्भूते रुक्खपासाणादीसु सञ्जातरुक्खे. पिलं परं निस्सयभूतं कसतीति पिलक्खो, कस विलेखने, सस्स खत्तादि निपातना. अखादनीयफलताय विरूपं फलमस्सत्थीति पिप्फली, ई, नदादि, विस्सपि च.

द्वयं तोयादिवापिनियं, यस्सा मूलं महापञ्चमूले पविट्ठं. पट गमने, अलो, नदादि, पाटली, पाटलापि. कण्हं पुप्फवण्टं यस्सा सा कण्हवण्टा, कास्मरियम्पि. अलिप्पियं, तम्बपुप्फिप्यत्र. द्वयं गन्धिले. सादुफलताय सादु च सो कण्टसहितताय कण्टो चेति सादुकण्टो. सकण्टकताय अत्तानं विरूपं करोतीति विकङ्कतो, द्वित्तं, निग्गहीतागमो च.

५६०. चतुक्कं तिन्दुके. तनु वित्थारे, उको, दन्तो च. तिदि हिंसायं वा, उ, सञ्ञायं को. काळो खन्धो पकण्डो यस्साति. तिम अद्दभावे, ऊसो, सकत्थे को, वरन्तो च. उपच्चये तिम्बरु.

द्वयं तम्बफले. इरावती नदी, पठमकाले तस्सा तीरे जातो एरावतो. नारं वुच्चति नीरं, तं गच्छतीति नारङ्गो. द्वयं मक्कटतिन्दुके. कुल सङ्ख्याने, ण्वु. काकेन्दु, काकलुकोपि.

५६१. तिकं कदम्बे. कं वातं दमेतीति कदम्बो, बो. पिनेतीति पियको, ण्वु, इयादेसो. नयति मुदं नीपो, पो. द्वयं, विदरुक्खे, यस्स निय्यासेन पेळादयो लिम्पन्ति. भल, भल्ल परिभासनहिंसादानेसु, नदादि, अञ्ञत्र तो, कन्तो च, भल्लातको, तीस्वयं. अरुकरो, अग्गिमुखोपि.

द्वयं ‘‘पावुसा’’इति ख्याते. झप दाहे, ण्वु. पस्स वो. पच पाके, उलो. द्वयं सिरिमति, यस्स फलानि मरीचप्पमाणानि, अम्बिलानि च. तिल गमने, ण्वु. खुर छेदने, ण्वु.

५६२. द्वयं अम्बिलिकायं. चि चयने, चो, चिच आदानसंवरणेसु वा. तनु वित्थारे, अम्बिलरसं तनोतीति तिन्तिणी, द्वित्तमित्तं, णत्तञ्च, नदादि. द्वयं अम्बिलङ्कुरफले सेतरुक्खे. गद्रभण्डप्पमाणफलत्ता गद्दभण्डो, रलोपो. कपि चलने, तनो, दीघो आगमस्स. कन्दरालो, पिलक्खोपि.

तिकं सालरुक्खे. सल गमने, णो, सारवन्तताय वा सालो. अस्सकण्णसदिसपण्णताय अस्सकण्णो. सन्ज सङ्गे, अ, सज्ज अदने वा, अ. द्वयं नदीसज्जे. अज्ज अज्जने, उनो. कक लोल्ये, उधो. वीरतरु, इन्ददुमोपि.

५६३. तिकं मुचलिन्दे. चुल निमुज्जने. मुचल सङ्गाते, इन्दो. नीपो कदम्बेपि. तिकं पीतसाले. पियको कदम्बेपि. अस भक्खने, यु, पीतपुप्फो सालो रुक्खो पीतसालो. बन्धूकपुप्फो, जीवकोपि.

द्वयं झाटलियं. गावो लिहन्तीति गोलीसो, हस्स सो. झट सङ्घाते, अलो. झाटलो, पाटलिपुप्फाकारो दीघफलो रुक्खो. पमोक्खोपि.

५६४. द्वयं राजायतने, खीरवन्तताय खीरिका. देवराजस्स निवासनट्ठानभूतत्ता राजायतनं, पियालेपि. द्वयं कप्फले. कुच्छितेन फलेन उम्भति पूरतीति कुम्भो. कुच्छितेन मोदतीति कुमुदिका, ण्वु.

द्वयं गुवाकरुक्खे, यस्स फलेन तम्बूलनामं जायति. पूज पूजायं, णो, जस्स गो. कमु इच्छायं, हेतुकत्तरि ण्वु. खपुरोपि. द्वयं लोहितलोद्दे. पट्टिइत्याख्या यस्स पट्टि. ‘‘पद्धी’’तिपि पाठो. अस्मिं पक्खित्ते लाखा रत्ता भवतीति लाखापसादनो. कमुकोपि.

५६५. द्वयं इङ्गुदियं, अयञ्च कण्टकी बाहुल्येन मज्झिमदेसे जायते. इङ्ग गमनत्थो, इदो, इस्सु, नदादि. तापसो पयुज्जमानफलकताय तापसतरु. द्वयं ‘‘भुजपत्तो’’इतिख्याते सुन्दरतचे रुक्खे, यस्स तचे मन्तक्खरानि लिखन्ति. भुजो पाणि, तंसदिसपत्तताय भुजपत्तो. मन्तलेखकेहि आभुजिततचवन्तताय आभुजी. भूजो, चम्मी, मुदुत्तचोपि.

द्वयं सिम्बलियं. पिच्छायोगा पिच्छिला, इलो. सम्ब मण्डले, अलि, अस्सि. ‘‘पिच्छिला पूरणी मोचा, थिरायु सिम्बली द्विसू’’ति [अमर १४.४६] अमरकोसो. द्वयं पिच्छिलाकारे कण्टकसहिते रुक्खे. रुच दित्तियं, हेतुकत्तरि यु, कुट कोटिल्ये, कत्तरि णो, कोटो असिम्बलि समानोपि सिम्बलिसदिसाकारदस्सनतो कोटसिम्बलि, पुमे. कसम्बलोपि.

५६६. द्वयं ‘‘कण्टकरञ्ज’’इति ख्याते कण्टकिनि करञ्जगुम्बे, यं लोके ‘‘कलिनो’’ति वुच्चति. कर हिंसायं, करतो रिरिया. पू पवने, इको, तोन्तो च. पूतिकरजो, कलिमारकोपि, कलिनो. द्वयं दालिमपुप्फाकारे पीतनासकरुक्खे. रुह जनने, णी. लोहितपुप्फताय रोहितको.

द्वयं एरण्डे. एरडि हिंसायं. वातं एरण्डतीति एरण्डो, णो. मण्ड भूसने, ईसंपसन्नतेलताय वा आमण्डो, आमं वा वातं, तं दायतीति आमण्डो. दा अवखण्डने, दास्स डो. चित्तको, चञ्चुपि.

‘‘अग्गिसञ्ञेपि चित्तको, पुमे एरण्डके चञ्चु.

पक्खितुण्डे थियं मतो’’.

द्वयं सिवारुक्खे. सत्तुयुत्तफलताय सत्तुफला. गण्डं समेतीति समी, अ, नदादि, पारिभद्दकेपि. गरुदारु, पूतिकट्ठम्पि.

५६७. द्वयं करञ्जे. नत्तं रत्ता माला यस्स. कं रञ्जयतीति करञ्जो, णो. चिल्लविल्लो, करजोपि. द्वयं खदिरे. खद हिंसायं, थेरिये च. खदन्ति दन्ता येनाति खदिरो, इरो. दन्ता धावन्ति येन निरोगत्ताति दन्तधावनो, यु, धाव गतिसुद्धियं. गायत्ती, बालतनयोपि. ‘‘गायत्ती खदिरे इत्थी, छन्दसिपि छळक्खरे’’ति [चिन्तामणिटीका १४.४९ ब्याख्यासुधा २.४.५०] रभसो. बालो सुखुमो पत्तसञ्ञितो तनयो यस्स बालतनयो. द्वयं पीतसारे खदिरे. खदिरादिकन्तु पीतसारे. सेतवण्णताय सोमो कप्पूरसदिसो वक्को वक्कलमेतस्स सोमवक्को. ‘‘सोमो कुवेरे पितुदेवतायं, वसुप्पभेदे वसुधाकरे च. दिब्बोसधी सोमलता समीरणे, कप्पूरनीरेसु च वानरे चा’’ति नानत्थसङ्गहो. ईसं खुद्दकं दलमेतस्स कदरो, लस्स रो. द्वयं पिण्डीतके. सल गमने, लो. मद उम्मादे, यु. ‘‘पिण्डीतको मरवको, ससनो करहाटको’’त्यमरकोसे [अमर १४.५२].

५६८. तिकं इन्दसाले. सालानं रुक्खानं इन्दो राजा इन्दसालो, दासादीसु सिरिवड्ढकादिसद्दो विय अधिवचनमत्तमिदं. इन्दस्स सक्कस्स सालोतिपि इन्दसालो. सल्लतो ण्वु, नदादि, सल्लकी. खर छेदनविनासनेसु, ण्वु.

द्वयं देवदारुम्हि. देवानं दारु. भद्दत्ता भद्ददारु. सक्कपादपो, पारिभद्दको, पीतदारु, दारु, पूतिकट्ठम्पि. द्वयं हेमपुप्फके. पठमकाले चम्पानगरे जातो चम्पेय्यो, णेय्यो. कपच्चये चम्पको.

५६९. द्वयं पनसे. पन ब्यवहारे, थुतिम्हि च, असो. कण्टकयुत्तं फलमस्स कण्टकिफलो. द्वयं सिवायं. न विज्जते रोगभयं, रोगब्यथो चोपयुज्जमानायमस्सन्ति अभया. रोगभयं हरति अपनेतीति हरीतकी, तो, सकत्थे को, नदादि. हरित्तकीपि. अब्यथा, पुतना, अमता, हेमवती, चेतकी, सिवापि.

द्वयं करिसफले. रोगं असति भक्खतीति अक्खो, खो, सस्स को. रोगं विभूतं करोतीति विभीतको, विभीटकोपि. भूतावासो, कलिद्दुमोपि, कलिस्स आसयभूतो दुमो कलिद्दुमो. द्वयं पुस्सफले. नत्थि मतमेतिस्सं हेतुभूतायं अमता. मल धारणे, ण्वु, नदादि, आमलकी. वयट्ठापि. वयो तिट्ठति थिरीभवत्येतायाति वयट्ठा.

५७०. द्वयं डहुरुक्खे. लबुनामके पब्बते जायतीति लबुजो. खुद्दकत्ता लीनं अपाकटं कुचसङ्खातं फलमेतस्स लिकुचो, निपातना. द्वयं पीतपुप्फे. अगन्धपुप्फताय अत्तानं कणिट्ठं करोतीति कणिकारो, ट्ठलोपो, पदुमप्पमाणपुप्फदुमताय दुमुप्पलो.

तिकं हिङ्गुनिय्यासे. नी नये, बो, मोन्तो च. तित्तरसत्ता अरिभावे तिट्ठतीति अरिट्ठो. पुचिं कुट्ठं मद्दतीति पुचिमन्दो, इत्तं, बिन्दागमो. धम्मसेनो, मालकोपि. मलते रोगं मालको, ण्वु. द्वयं रत्तपुप्फे. करोतिस्मा ण्वु. दल विदारणे, मो, इकारागमो. दाळिमोपि.

५७१. द्वयं पीतद्दुमे. सरति कालन्तरं सरलो, अलो. पूतियेव कट्ठं पूतिकट्ठं, पूतिमुत्तन्ति यथा. द्वयं पिच्छिलायं. कपि चलने, इलो. सास अनुसिट्ठियं, सिस इच्छायं वा, अपो, निग्गहीतागमो, सिंसपा. अगुरुपि.

तिकं फलिनियं. सा तनुकरणे, मो. पियभावं गच्छतीति पियङ्गु, उ. कमनीयभावं गच्छतीति कङ्गु, उ, निपातना. महिलाव्हया, लता, गुन्दा, गन्धफली, कारम्भापि. द्वयं सिरीसे. सरति रोगं हिंसतीति सिरीसो. ईसो, अस्सि. भण्ड परिभासने, इलो. कपीतनोपि. अम्बाटके, गद्दभण्डे च कपीतनो.

५७२. द्वयं मण्डूकपण्णे. सुण गतियं, ण्वु, दीघं फलवण्टं यस्स. नटो कुटन्नटापि. द्वयं बकुले. वक आदाने, उलो. केसरयुत्तपुप्फताय केसरो.

द्वयं मलपुप्फस्मिं. काकानं उदुम्बरो काकोदुम्बरो, सो एव काकोदुम्बरिका, सकत्थे इको. फल निप्फत्तियं, गु, लस्स गो. द्वयं नागरुक्खे. न गच्छतीति नागो, दीघादि. नागानं माला, सा सञ्जाता यत्र नागमालिका.

५७३. द्वयं असोके. नत्थि सोको येन. वज गमने, उलो. द्वयं जयायं. तंतंरोगजयादिकं करोतीति तक्कारी, णी. विसेसेन जयतीति वेजयन्तिका, अन्तो, नदादि, सकत्थे को. ‘‘जया जयन्ती तक्कारी, नादेयी वेजयन्तिका’’त्यमरकोसो [अमर १४.६५].

द्वयं समुद्दसमीपदेसजे सामदले तमालनामे तरुम्हि. तापियं जायतीति तापिञ्छो, अञ्ञत्थे छो, बिन्दागमो, ‘‘तापी तु सरितान्तरे’’ति हि नानत्थसङ्गहो. तमु कङ्खायं, अलो. द्वयं कुटजे. रोगं छिन्दतीति कुटजो, जो. गिरिम्हि जाता मल्लिका गिरिमल्लिका, सक्कपरियायोप्यत्र.

५७४. तस्स कुटजस्स फले इन्दयवो. इन्दस्स सक्कस्स यवो धञ्ञविसेसो इन्दयवो. कलिङ्गं, कद्दयवम्पि.

‘‘पूतिकरञ्ज धूम्याटे, देसभेदे पुमा भवे;

कुटजस्स फले क्लीवं, कलिङ्गं थी तु नारिय’’न्ति [चिन्तामणिटीका १४.६७]. –

रभसो. अमरमालायन्तु ‘‘कलिङ्गे’न्दयवो पुमा’’ति इत्थिकण्डे पाठो. तस्सत्थो कलिङ्गा इत्थी, इन्दयवो पुमा. द्वयं कणिकारिकायं. अग्गि अनेन मन्थ्यते अग्गिमन्थो, णो. तं कट्ठेहि घंसियमाने अग्गि उट्ठहति. कण गतियं, ण्वु. जयाप्यत्र. ‘‘विजये सो जया दुग्गा, जयन्ती गणिकारिके’’ति जया नानात्था.

द्वयं निग्गुण्डियं. नत्थि गुण्डं गब्भबन्धनमेतायाति निग्गुण्डी. सि बन्धने, दु, सिन्दुं गब्भबन्धनं वारेतीति सिन्दुवारो. इन्दानीप्यत्र. इन्दानीकरणे थीनं, सिन्दुवारेन्दनारिसु. द्वयं मल्लिकायं. तिणानि सूलन्ति यस्मिन्ति तिणसूलं, सूल रुजायं. यत्र तं जायति, तत्र तिणानि रोगीनि भवन्तीत्यत्थो. ‘‘तिणसूलं मल्लिकायं, पण्डकं केतकीफले’’. मल्लते धारीयते सब्बेहीति मल्लिका, मल्ल धारणे, इ, सकत्थे को. भूपदी, सीतभीरु च.

५७५. द्वयं कण्हपुप्फसेफालिकायं. सिफा जटा यस्सत्थि सेफालिका, इको, लमज्झो. नीलपुप्फताय नीलिका. सुवहा, निग्गुण्डीपि. ‘‘सिन्दुवारेपि निग्गुण्डी, नीलसेफालिकाय चे’’ति रुद्दो. द्वयं वनमल्लिकायं. फुट विकसने, आ भुसो फुटतीति अप्फोटा, रस्सादि.

चतुक्कं रत्तपुप्फे. बन्ध बन्धने, उ, सकत्थे को. जयत्थं सुमनं जयसुमनं. भण्डतिस्मा इको, भण्डिको. जीवतीति जीवको, जीव पाणधारणे, ण्वु. जीवकसद्दस्स पीतसालादीस्वपि पवत्तनतो बन्धु एव जीवको बन्धुजीवकोति बन्धुसद्देन विसेसेत्वा वुत्तं, समुदितेन वा नाममिदमेकस्स. ‘‘बन्धु बन्धुकपुप्फे च, बन्धुभातरि बन्धवे’’ति वचनतो,

‘‘जीवको पीतसाले च, खेपने वुद्धिजीविनि;

सेविनि पाणके फाति-कुण्डिके पादपन्तरे’’ति. –

वचनतो च ‘‘बन्धुजीवको’’ति एत्थ द्वे नामानिपि दट्ठब्बानि.

५७६. पञ्चकं सुमनायं. सुन्दरं मनो यस्सं. सुगन्धत्ता जातिसुमनाति समुदितनामं. मल धारणे, तो, नदादि. जन जनने,ति. वस्सकालसञ्जातपुप्फताय वस्सिकी. इको, नदादि.

द्वयं ‘‘चम्पेय्य’’इति ख्याते. युथ हिंसायं, इ, सकत्थे को, दीघादि. मगधे भवा मागधी. गणिका, अम्बट्ठापि. द्वयं ‘‘देवालि’’इति ख्यातायं. सुन्दरं दलमेतिस्सा सत्तला, दस्स तो, सत्त दलानि यस्सा वा सत्तला. नवा नूतना मल्लिका नवमल्लिका. नवमालिकापि.

५७७. द्वयं पुण्डके ‘‘लंस्वण’’इति ख्याते. वसन्ते पुप्फति वासन्ती. अतिमुदं तनोतीति अतिमुत्तो, निपातना. माधवी, लतापि. मधुम्हि चित्ते, वेसाखे वा पुप्फतीति माधवी.

‘‘लता जोतिमतीपक्क-साखावल्लीपियङ्गुसु;

लता कत्थूरिकायञ्च, सा दुब्बामाधवीसु चा’’ति.

लता अनेकत्था. द्वयं करवीरे. कुच्छितं रवन्ति अस्सा येन करवीरो, ईरो. अस्से मारेतीति अस्समारको. पटिहासोपि.

द्वयं मातुलुङ्गे. मत्तो लुज्जति येन मातुलुङ्गो, लुज विनासे. परिपुण्णबीजताय बीजपूरो. रुचकोपि, रुच दित्तियं, ण्वु. द्वयं धुत्तुरे. उग्गं मज्जति येन उम्मत्तो, मद उम्मादे. मारेतीति मातुलो, उलो, रस्स तो. ‘‘उम्मत्तो कितवो धुत्तो, धत्तूरो कनकाव्हयो, मातुलो मदनो’’त्यमरकोसो [अमर १४.७७].

५७८. द्वयं कण्हपाकफले. करं हत्थं मद्दति कण्टकेन करमन्दो. करमद्दोपि. सुट्ठु सिनोतीति सुसेनो, सि बन्धने, यु. द्वयं कुन्दे. कुण सङ्कोचने, दो, नत्तं, कुण सद्दोपकरणेसु वा. माघे भवं माघ्यं, यो, तस्मिं काले हि पुप्फादिसमिद्धि भवतीति तब्भवत्तेन ब्यपदेसो.

द्वयं देवतासे. देवता आसन्ति यं देवतासो. जीमूतकाले सञ्जातत्ता जीमूतो, म्हनला. द्वयं सनामपसिद्धे पुप्फविटपे. पुप्फमासुं न मिलातमस्स भवतीति अमिलातो. महन्तम्पि कालं सहतीति महासहा.

५७९. चतुक्कं झिण्डिसामञ्ञे. सिरी वत्तति येन सेरेय्यको, णेय्यको. दासनामकत्ता दासी. किर विक्किरणे, आतो, द्वित्तं. कुर सद्दे, डो, सकत्थे को.

द्वयं कण्टेन, पत्रेन च सिते पण्णासे. अज गमने, उको. सितो सुक्को पण्णासो सितपण्णासो. द्वयं अप्पपत्ते पण्णासे. ईर कम्पने, यु. फणिं जयति फणिज्जको, यस्स को.

५८०. द्वयं जपाकुसुमे. जपति याय जपा, जु जवने वा, पो, उस्सत्तं. मरुदेसजे कण्टकिनि करभप्पिये तरुविसेसे करीरादिद्वयं. करोतिस्मा ईरो. कच बन्धने, द्वित्तं, ककचो, गन्थिलोपि.

द्वयं रुक्खोपरिजाते विजातिये पल्लवे. रुक्खे जायमाना तं अद्दति हिंसतीति रुक्खादनी, अद्द हिंसायं, यु, नदादि, दलोपो. वन्द अभिवादनथुतीसु, अ, इत्थियं, सकत्थे को, अस्स दीघो. रुक्खरुहा, जीवन्तिकापि. द्वयं चित्तके. चिति हिंसायं, गन्धे च, ण्वु. अग्गिसञ्ञितोति अग्गिपरियायनामको. पाठीपि, पुमे’यं.

५८१. द्वयं गणरूपे. अक्को सूरियो, तप्परियायनामकत्ता अक्को. विकरोतीति विकिरणो, यु. अस्सि. अक्कव्हो, वसुको, अप्फोटो, मन्दारो, अक्कपण्णोपि. ‘‘पुमे अक्कव्हो अप्फोटो, वनमाल्यपराजिते’’ति [चिन्तामणिटीका १४.८०] रुद्दो. मन्दारो देवदुमम्हि पारिभद्दकेपि. तस्मिं अक्के यो सेतपुप्फको, तस्मिं अळक्को. सेतपुप्फताय अलंभूतो अक्को अळक्को, अल भूसने, ळत्तं. पतापसोपि. द्वयं छिन्नरुहायं. तित्तरसत्ता पूतिभूता लता पूतिलता, पू पवने वा,ति. रोगमलं पुनातीति पूति, सा एव लता पूतिलता. गुळ रक्खणे, चो, नदादि. गर सेचने वा. अमता, मधुपण्णीपि. मधु इव पण्णमस्सा मधुपण्णी. द्वयं धनुसेनियं, या पत्तेहि वचासदिसी, तत्तचो तन्तधनुगुणोपयुत्तो. मुब्बाविकारतायेव धनुजिया ‘‘मुब्बी’’त्युच्चते, मुब्ब बन्धने, अ, मुब्बा. मधुरसत्ता मधुरसा. देवी, मोरटापि. मुर पवेधने, अटो, मोरटा.

५८२. द्वयं मक्कटियं. कपीनं वानरानं कच्छुं जनेतीति कपिकच्छु. कपिकच्चुपि. दुक्खसम्फस्सताय दुफस्सो. अत्तगुत्ता, जडा, अब्यण्डा, कण्डूरा, पावुसायिनी, सूकसिम्बिपि. ‘‘अयं फस्सेन कण्डुं जनयती’’ति या लोकेहि परिहरीयते, ततो अयं अत्तना गुत्ता रक्खिता अत्तगुत्ता. पावुसायं उतुयं एति जायते, णो, इनी. सूकसहिता सिम्बि अस्सा सूकसिम्बि, रस्सन्तो. द्वयं मण्डूकपण्णियं. मज सुद्धियं, ठो. कास दित्तियं, करणे अ, रस्सो. समङ्गा, योजनवल्लीपि. समङ्गतीति समङ्गा, अ. योजनं वल्ली यस्सा योजनवल्ली.

द्वयं वनतित्तिकायं. अम्ब सद्दे, ठो, अव रक्खणे वा, निग्गहीतागमो. पा रक्खणे, ठो. सेता, पापचेलीपि. सेतरसेन युज्जतेति, अ. द्वयं कटुकरोहिणियं. कट वस्सावरणगतीसु. उ, कटु, नारी. कटुकरसा हुत्वा रुहतीति कटुकरोहिणी, रुह जनने, यु, नदादि. ‘‘कटुकरोहिणी’’ति समुदितेन नाममिदं. कटुरोहिणीपि.

५८३. द्वयं खरमञ्जरियं ‘‘चचसिम’’इति ख्यातायं. अपमज्जन्ति वत्थादिक’मनेनेति अपामग्गो, दीघो उपसग्गस्स. सिखरमस्साति सेखरिको. धामग्गवो, विमुखपुप्फीपि. ‘‘घोसके खरमञ्जरियं, धामग्गवो पुमे मतो’’. विमुखं पुप्फमस्सा. द्वयं कणायं. पित्तं फलति कुप्पति याय पिप्फली, नदादि. मगधे भवा मागधी, मगधानं अयं वा मागधी, तत्र पठमुप्पन्नत्ता, बाहुल्येन वा तत्र जायमानत्ता तंसमञ्ञाय ब्यपदिस्सते. वेदेही, कणा, कोलापि. वेदेहानमयं वेदेही. कणा नानत्था, वुत्तञ्च ‘‘कणा पिप्फलि’जाजी चे’’ति.

द्वयं तिकण्टके. गवं कण्टको गोकण्टको, पथवियं वा लग्गो कण्टको गोकण्टको. सिङ्घ घायने, आटो. पलङ्कसा, सादुकण्टोपि. युत्तरास्नायं पलासे च पलङ्कसा थियं. सादुकण्टो विकङ्कतेपि. द्वयं हत्थिपिप्फलियं. कोलाकारा, तंनामिका वा वल्ली कोलवल्लि, रस्सो. इभानं हत्थीनं पिप्फली इभपिप्फली. कपिवल्ली, वसिरोपि. वसिरो नानत्थो. वसिरो अपामग्गो सामुद्दलवणं हत्थिपिप्फलि चेति. पुमे’यं.

५८४. द्वयं छगन्थायं, या ‘‘उग्गगन्धा’’तिप्युच्चते. गुन्नं लोमसम्पातनट्ठाने जाता गोलोमी, वच वियत्तियं वाचायं, करणे अ, सतपब्बिकापि. वचा सुक्कलोहितमूलभेदेन दुविधा, तत्रसुक्का ‘‘हेमवती’’त्युच्चते अमरकोसे [अमर १४.१०२-३]. द्वयं अप्फोटायं. कण्णसण्ठानपुप्फताय कण्णी. गिरिम्हि जाता कण्णी गिरिकण्णी. रोगादिजितत्ता अपराजिता.

द्वयं कलसियं. सीहपुच्छाकारकुसुममञ्जरिताय सीहपुच्छि. पञ्हि अप्पतनु वुच्चते. पञ्हि पण्णं यस्सा पञ्हिपण्णी. पुथुपण्णी, गुहापि, पुथु असिलिट्ठं पण्णमस्सा पुथुपण्णी. गह्वरे सीहपुच्छञ्च, थियं छमातुके गुहो [चिन्तामणिटीका १४.९३]. द्वयं सालपण्णियं. सालपण्णसदिसविटताय सालपण्णी. सालं सोभनयुत्तं पण्णमस्सा वा सालपण्णी. थु गतिथेरियेसु, इरो, थिरो.

५८५. द्वयं कण्टकारिकायं. निद्दहति कण्टकमुट्ठेति निदिद्धिका, ण्वु. भयकरणवसेन ब्यग्घसदिसताय ब्यग्घी, ब्रहती, खुद्दापि. द्वयं नीलिरुक्खे. नील वण्णे. नीलवण्णताय नीली, नदादि, इनी, नीलिनी, काळा, तुत्थापि.

काळा कण्हतिवुतायं, नीली योजनवल्लिसु;

पण्डे रसञ्जने तुत्था, सुखुमेलाय नीलियं [चिन्तामणिटीका १४.९४-५].

द्वयं गुञ्जायं. जञ्ज युद्धे, उको, अस्सि, गुज सद्दे, अ, बिन्दागमो. नामन्तरानि चस्स –

दुमे सा रत्तिका रत्त-दला चूळामणी च सा;

काकचिञ्ची तुलाबीजं, कण्हला च सिखण्डिनी.

द्वय’महेरुयं. अयमहेरुइच्चेव ख्यातकण्टकवती भवति. सतं मूलानि यस्स सतमूली. सतं रोगे आवरतीति सतावरी, वर आवरणिच्छासु, अथ वा ‘‘सता’’ति च ‘‘आवरी’’ति च द्वे नामानि तस्सा. ‘‘सतमूली बहुसुता-भीरु इन्दीवरी वरी’’ति [अमर १४.१००] हि वुत्तं.

५८६. द्वयं अतिविसायं. महावीरियं ओसधं महोसधं. ‘‘लसुणे तिविसायञ्च, सुण्ठियम्पि महोसध’’न्ति रुद्दो. अतीव विसति भेसज्जपयोगेसूति अतिविसा, विसा, अरुणा, सिङ्गीपि.

‘‘अरुणो किञ्चिरत्तक्के, सञ्झारागे अनूरुके;

निसद्दे कपिले कुट्ठे, दब्बेव वाच्चलिङ्गिको’’.

‘‘अरुणातिविसासामा, मञ्जट्ठातिवुतासु च;

उसीरेतिविसायञ्च, सिङ्गिमग्गुरवल्लभा’’ति.

द्वयं सोमराजियं. वक आदाने, अचो, सोमसमताय कारिता वल्लिका सोमवल्लिका, सकत्थे को, कण्हफला, पूतिफलापि.

द्वयं दारुहलिद्दारुक्खे. दर विदारणे, बो, रस्स बो, दाब्बी, दीघादि, नदादि. हलिद्दवण्णदारुताय दारुहलिद्दा, हलिद्दापि. द्वयं बिळङ्गे. अङ्ग, रङ्ग, लङ्ग, गत्यत्था दण्डका धातू, अ, ळत्तं, बिळङ्गं. चित्रानि तण्डुलानि यस्सा, तण्डुलो, किमिसत्तुपि.

५८७. द्वयं समन्तदुद्धायं, नुह उग्गिरणे, नदादि, महन्तं नाममस्स. सीहुण्डो, वजिरदुमो, गुळापि. द्वयं दक्खायं. मुदुगुणयोगा मुद्दिका, मधुरसो सादु, तेन वुत्तं वेज्जगन्थे ‘‘सादु लवणतित्तम्बिलकटुकसायका’’इति, तंयोगा मधुरसा. गोत्थनी, दक्खापि. तिकं यट्ठिमधुकायं. मधुरसताय मधुकं, उपमाने को. दण्डाकारत्ता यट्ठि च सा मधुरसत्ता मधुका चेति यट्ठिमधुका. मधुरसभावे तिट्ठतीति मधुलट्ठिका, रस्स लो, सकत्थे को च. ‘‘मधुयट्ठिका’’तिपि पाठो, वुत्तञ्च ‘‘मधुकं क्लीतकं यट्ठि-मधुकं मधुयट्ठिका’’ति [अमर १४.१०९].

५८८. द्वयं वातिङ्गणे. वातहरत्तेन गणीयतेति वातिङ्गणो, भण्ड परिभासने, ण्वु, नदादि. टकारकरणे भण्टाकीपि, ब्रहतियम्पि अयं.

‘‘वातिङ्गणो तु वात्ताकु,

वात्ताको साकवेळु च;

भण्डाकी राजकुम्भण्डो,

वात्ताकी दुप्पहासिनी’’ति [चिन्तामणिटीका १४.११४].

रभसो. द्वयं ब्रहतियं. वात्तं निरामयं करोतीति वात्ताकी, वातिङ्गणेपि. ब्रह वुत्तियं, तो, नदादि.

द्वयं गोरक्खतण्डुले, वुत्तञ्च तन्तन्तरे ‘‘गङ्गेरुकी नागबला, तथा गोरक्खतण्डुला’’ति. नागस्स बलमिव बलमेतिस्सा रोगहरणत्ता नागबला, झस हिंसत्थो, अ. द्वयं अग्गिसिखायं. नङ्गलसदिसमूलताय लाङ्गली, नस्स लो, दीघो च. ‘‘नङ्गली’’तिपि पाठो, सरदकाले सञ्जातत्ता सारदी.

५८९. तिकं कदलियं. रमन्ति यस्सं रम्भा, भो. कद मारणे, अलो, नदादि. मुच मोचने, णो. द्वयं कप्पासियं, यस्सा फलं कप्पासं करोति लोकानमुपकारन्ति कप्पासी, करोतिस्मा पासो, नदादि. वद थेरिये, अरो, समुद्दन्तापि.

समुद्दन्ता तु कप्पासी, सिक्कादुरालभासु च;

कप्पासी वनसम्भवा चे, भारद्वाजीति वुच्चति.

द्वयं पण्णलतायं. नागलोके जाता लता नागलता. तम्बवण्णं लातीति तम्बूली, अस्सू, नदादि. तम्बूलस्स अयं वा तम्बूली. तम्बूलवल्ली, नागवल्लीपि, तम्बूलं नाम फलपत्तचुण्णादियोगसमूहानं नामं, तदत्था वल्ली तम्बूलवल्ली, नागलोकस्स वल्ली. द्वयं धातकियं, अयं तम्बपुप्फी, मज्जोपयुत्ता. पुप्फा सुगन्धिका धातकिच्चेव ख्याता. अग्गिजालसमानपुप्फताय अग्गिजाला. अतिसयं ठितिं करोतीति धातकी, नदादि.

५९०. द्वयं सुक्कतिवुतायं. तिस्सो वुता तचराजियो यस्सा तिवुता. तिस्सो पुटा तचराजियो यस्सा तिपुटा. सरला, तिभण्डी, रोचनीपि [देवनीपि (क.)]. द्वयं कण्हतिवुतायं. सा तनुकरणे, विरेचनकरणेन कायं, रोगञ्च सायतीति सामा.

‘‘सामा तु मेचके वुद्ध-दारके हरिते नदि;