४. चतुब्बण्णवग्गवण्णना

३३२. सन्ततिपरियन्तं वंसे. कुल सन्तानबन्धूसु, भूवादि, णो, कुलं, वन सम्भत्तियं, सो. संतनु वित्थारे, णो. अभिमुखं जनेतीति अभिजनो, णो. गो वुच्चति अभिधानं, बुद्धि च, ते तायतीति गोत्तं. गोत्रम्पि. गवं सद्दं तायतीति वा गोत्तं, ता पालने. अनुपुब्बो इ गतियं, करणे अ. तनोतिस्माति, सन्तति, नलोपो, इत्थियं.

सन्तति पन्तिवित्थार-गोत्तेसु कविभी मता;

परम्परा भवे चापि, पुत्तकञ्ञासु सन्तति.

खत्तियादयो खत्तियब्राह्मणवेस्ससुद्दा चत्तारो वण्णा कुलानि भवन्ति, एते हि अञ्ञमञ्ञमसङ्करतो वण्णेतब्बतो ठपेतब्बतो वण्णाति वुच्चन्ते. वण्ण ठपने.

३३३-३३४. छक्कं कुलीने. कुलस्सापच्चं कुलिनो, इनो अपच्चे. सोभनो जनो सज्जनो. सपरत्थं साधेतीति साधु, साध संसिद्धिम्हि, उ. सभायं साधु सभ्यो. साध्वत्थे यो. अय गतियं. अयितब्बो उपगन्तब्बोति अय्यो, कम्मनि यो. महाकुलस्सापच्चं महाकुलो, णो.

भूभुजन्तं राजसामञ्ञे. अतितेजवन्तताय विसेसेन राजते दिब्बतेति राजा, राज दित्तियं. भुया भूमिया पति भूपति, भुं पालेतीति वा भूपति, पा रक्खणे,ति, रस्सो. पथविया इस्सरो पत्थिवो, णो, द्वित्तं, इत्तञ्च. जगतिं भूमिं पालेतीति जगतिपालो, कम्मनि णो. दिसानं पति दिसम्पति, दिसा, दिसट्ठे वा पालेतीति दिसम्पति, रस्सत्तं, निग्गहीतागमो च. भुं भूमिं भुञ्जतीति भूभुजो, भुज पालनज्झोहरणेसु, इध पालने, रुधादि. महिखितोप्यत्र. खि निवासगतीसु, महिं अखि गतवा महीखितो.

३३५. पज्जद्धं मुद्धाभिसित्ते जातिखत्तिये, ‘‘राजजच्चे च खत्तिये’’ति वचनतो. रञ्ञो खत्तियस्सापच्चं राजञ्ञो, ञ्ञो अपच्चे. ‘‘खत्तियो तु विरा खत्तं, राजञ्ञद्विजलिङ्गनो’’ति रभस, रतनकोसेसु परियाया. खत्तस्सापच्चं खत्तियो, अपच्चे इयपच्चयो दिस्सते, खेत्तानं अधिपतिभूतत्ता वा खत्तियोतिआदिकप्पिकराजा वुच्चति, तप्पभवत्ता पन मुद्धाभिसित्तेस्वपि तंसमञ्ञा, एस्सत्तं. खत्तस्सापच्चं खत्तं, णो. रज्जारोपनसमये दक्खिणावट्टसङ्खोदकेन गङ्गानीतेन मुद्धनि खत्तियकञ्ञादीहि अभिसित्तत्ता मुद्धाभिसित्तो, पठमखत्तियो. तप्पभवताय पन अनभिसित्ता च मुद्धाभिसित्ताख्या, यथा – ब्रह्मबाहुजस्स वंसे जातस्सापि ब्रह्मबाहुजो. ब्रह्मबाहुतो जातत्ता बाहुजोति हि निकायन्तरिकानं लद्धि. यस्मिं पन राजिनि असेसा सामन्ता पणमन्ति, सो अधिस्सराख्यो [अमर १८.२]. सं सत्तो लग्गो अन्तो यस्सा सा समन्ता, सविसयानन्तरा भूमि, समन्ताय इमे सामन्ता, अनन्तरराजानो.

द्वयं चक्कवत्तिनि. सब्बभूमिया इस्सरो सब्बभुम्मो, ण्यो. पुञ्ञोपनीतेन चक्करतनेन वत्तते असाधुदमनिकादिराजवत्तं अनुतिट्ठतीति चक्कवत्ती, णी, चक्करतनं वत्तेति आकासे अत्तनो पुरतो गमयतीति वा चक्कवत्ती, पुञ्ञचक्कं, चतुचक्कं वा सत्तेसु वत्तेति, ते वा अस्मिं वत्तेतीति चक्कवत्ती, चक्करतनुप्पादनत्थं द्वादसवस्सचरितं दसराजधम्मं वत्तमेतस्सत्थीति वा चक्कवत्ती. तत्थ अन्तोजनस्मिं बलकाये धम्मिकारक्खावरणगुत्तिया संविधानं, खत्तियेसु, अनुयुत्तेसु, ब्राह्मणगहपतिकेसु, नेगमजानपदेसु, समणब्राह्मणेसु, मिगपक्खीसु, अधम्मकारपटिक्खेपो, अधनानं धनुप्पादनं, समणब्राह्मणे उपसङ्कमित्वा पञ्हपुच्छनन्ति इदं दसविधं चक्कवत्तिवत्तं, इदमेव च गहपतिके, पक्खिजाते च विसुं कत्वा गहणवसेन द्वादसविधम्पि दीपेसु. चतूस्वपि दीपेसु आणाधम्मचक्कानि सत्तेसु पवत्तेतीति वा चक्कवत्ती. अञ्ञो असब्बभुम्मो अनवकासो सामन्तो भूपो मण्डलिस्सरो नाम. सयमाणापवत्तिट्ठानवसेन परिच्छिन्नस्सेव मण्डलस्स इस्सरो, न सब्बमण्डलस्साति मण्डलिस्सरोतिपि. एत्थ च ‘‘सब्बभुम्मो, चक्कवत्ती’’ति द्वीहि नामेहि चतुदीपिस्सरो राजा दीपितो, इधानागतेपि सङ्गहेत्वा कथितेन अधिस्सरपदेन एकदीपिस्सरो राजा, मण्डलिस्सरपदेन पदेसिस्सरो राजा दीपितो. अथ वा मण्डलिस्सरपदेन एकदीपिस्सरो राजा, सेसेहि राजराजञ्ञादीहि बाहुजपरियन्तेहि पदेसिस्सरो दीपितो.

३३६. द्वयं राजभेदे. सुखुमताय लीना अपाकटा छवियो येसं ते लिच्छविनो. लिच्छवी च वज्जी चाति द्वन्दो. द्वयं सम्मासम्बुद्धकुले राजिनि. पुरिमतरसम्भूते सक्यकुले सञ्जातत्ता सक्यो, णो. सक्कोपि. सक्ये भवो साकियो, इयो, यलोपो, दीघो च.

पञ्चकं बुद्धपुत्तस्सायस्मतो राहुलस्स मातरि. भद्द कल्याणे, सोख्ये च. कुलाचाररूपादिवसेन कल्याणत्ता भद्दा. कच्चस्सापच्चं कच्चाना, अपच्चसद्दोयं निच्चं नपुंसके पुत्ते, पुत्तियञ्च भवतीति. ‘‘राहु विय चन्दं मम निक्खमनं लातुकामो चायं मे पुत्तोति राहुलोति नामेन भवितब्ब’’न्ति मनसि कत्वा ‘‘राहु जातो, बन्धनं जात’’न्ति पितरा वुत्तो सिक्खाकामो आयस्मा राहुलोयेवेत्थ राहुलो, तस्स माता राहुलमाता, बिम्बं वुच्चति सरीरं, अतिसयवण्णसरीरयुत्तताय बिम्बा, वमिधातुम्हा वा बो, वस्स बत्तं. यसो वुच्चति परिवारो, कित्ति च, ते धारेतीति यसोधरा, मनादित्ता अस्सो.

३३७-३३९. येसं खत्तियानं धनं सतं होति, कीदिसं तं धनं? निधानगं पथवादीसु निधानवसेन गतं पवत्तं, तेसं धनानं सतं कहापणानं, कित्तकप्पमाणानं? कोटीनं सतं. केन परिच्छेदेन? हेट्ठिमन्तेन हेट्ठिमकोट्ठासेन, हेट्ठिमपरिच्छेदेन वा कोटीनं सतं होति. दिवसवळञ्जो दिवसे दिवसे वळञ्जितब्बो पन कहापणो वीसतम्बणमत्तं होति, ते खत्तिया ‘‘खत्तियमहासाला’’त्युच्चन्ते. महन्तो धनसारो येसन्ते महासाला, लत्तं, अम्बणमत्र एकादसदोणमत्तं.

येसं द्विजानं ब्राह्मणानं निधानगानि निधानवसेन पवत्तानि असीतिकोटिधनानि होन्ति, दिवसवळञ्जो पन कहापणो दसम्बणमत्तं होति, ते द्विजा ‘‘द्विजमहासाला’’त्युच्चन्ते.

निधानगे, वळञ्जे च धने तदुपड्ढे तेसं द्विजमहासालानं धनस्स उपड्ढभागे सति गहपतिमहासाला नाम सियुं, उभयत्रापि हेट्ठिमन्तेनेव धनपरिच्छेदो.

३४०. यो न हीनो, न चुक्कट्ठो, मज्झिमाधिकारब्यवट्ठितो राजपुत्तसेनापतिमहाकणित्थरादि, सो महामत्तो. महती मत्ता परिच्छेदो यस्स महामत्तो, रूपभेदेन पट्ठानं क्लीवं.

‘‘पकतियं महामत्ते, पञ्ञायं परमत्तनि;

नपुंसकं पधानं तं, एकत्ते तु’त्तमे सदा’’ति.

रभसो च. ‘‘महामत्तो, पट्ठानो चा’’ति तु पुंसकण्डे वोपालितो. पकट्ठे तिट्ठतीति पट्ठानं, यु [अभिधानप्पदीपिका टीका ९८३, ११२३ गाथासुपि पस्सितब्बं].

पञ्चकं मन्तिनिम्हि. मतिप्पधानो सचिवो सहायो. इतिकत्तब्बतावधारणं मन्तो, तंयोगा मन्तिनी. अस्सत्थ्यत्थे इनी, अथ वा मन्तेन नयतीति मन्तिनी, अथ वा मन्तयोगा मन्ति, नेतीति नी, मन्ति च नी चाति मन्तिनी. ‘‘मतिसचिवमन्तिनी’’तिपि पाठो, तदा द्विन्नं तिण्णं वा द्वन्दो. रञ्ञा सह जीवतीति सजीवो. सचते समवेतो भवतीति सचिवो. सच समवाये, वो, इकारागमो च. सब्बकिच्चेसु रञ्ञा मन्तेन अमा सह भवतीति अमच्चो, अमासद्दोयं निपातो सहत्थे च्चपच्चयो. सजीवमत्ते चामच्चसद्दो वत्तति. द्वयं सेनापतिम्हि. सेनं नयतीति सेनानी. चमूनं सेनानं पति चमूपति.

३४१. न्यासादीनं इणादानदायविभागादीनं विवादानं वोहारानं उपदट्ठरि उपदस्सिते अक्खदस्सो, अक्खे वोहारे पस्सतीति अक्खदस्सो, णो, धम्माधिकरणियो. पुच्छाविवाको, पञ्हविवाकोप्यत्र.

पज्जड्ढं पटिहारे. द्वारे नियुत्तो दोवारिको, णिको, ओकारागमो. पटिहरति विञ्ञायति तेनाति पटिहारो, णो. द्वारे तिट्ठतीति द्वारट्ठो, सकत्थे को. द्वारपालको. द्वारट्ठितो, दस्सकोप्यत्र.

३४२. राजूनं अङ्गरक्खगणो अनीकट्ठोति मतो. ‘‘रक्खिवग्गो तु यो रञ्ञं, सो’नीकट्ठो’भिधीयते’’ति अमरमालायञ्च, अनीकेन समूहेन तिट्ठतीति अनीकट्ठो, णो.

द्वयं महल्लके. कञ्चुकं चोळं, तंयोगा कञ्चुकी. सोकं विन्दतीति सोविदल्लो. विद लोभे, लो, कलोपो. थापति, सोविदोप्यत्र. द्वयं सेवके. पभुनो पच्छा जीवतीति अनुजीवी, णी. सेव सेवने, भू, ण्वु. अत्थीप्यत्र. अत्थ याचनायं. अत्थनमत्थो, आसीसो, तंयोगा अत्थी.

३४३. द्वयं अधिकमत्ते. गामेसु अधिकत्ता अधिका इक्खा अनुभवनमेतस्स अज्झक्खो, इस्सत्तं. अधिकं करोतीति अधिकतो. इदं द्वयं थायुकगोपानं द्विन्नम्पि नामं. तत्र एकगामे अधिकतो थायुको, बहूसु गामेस्वधिकतो गोपो. वुत्तञ्चामरकोसे ‘‘थायुकोधिकतो गामे, गोपो गामेसु भूरिसू’’ति. [अमर १८.७] रुद्देनापि वुत्तं ‘‘गामेस्वधिकते गोपो, गोट्ठज्झक्खेपि वल्लभो’’ति [चिन्तामणिटीका १८.७].

द्वयं सुवण्णरजतज्झक्खानं द्विन्नम्पि नामं. हिरञ्ञं वुच्चति अकतसुवण्णादि, तत्र नियुत्तो हेरञ्ञिको. कन दित्तिगतिकन्तीसु, निपुब्बो, खो, निक्खो, सुवण्णादिविकारो, तत्र नियोगो निक्खिको. विसेसतो पन सुवण्णज्झक्खे भोरिको. भूरिसद्दो सुवण्णे, तंयोगा भोरिको. रूप्याज्झक्खेनिक्खिको, तस्मा’य’मुभयत्रापि हेरञ्ञिकोति सामञ्ञस्मिंयेव. वुत्तञ्च –

‘‘भोरिको कनकाज्झक्खो,

रूप्या’ज्झक्खो तु निक्खिको’’ति [अमर १८.७].

सस्स अत्तनो विजिगीसभूतस्स देसानन्तरो समन्ततो मण्डलीभूतो राजा सत्तुरुच्चते एकत्थाभिनिवेसितत्ता. ततो परं विजिगीसभूम्येकन्तरिको मित्तो एकत्थकारित्तनोपकारत्ता. अरिविजिगीसमित्तानं पन मण्डलानं बहिभूतो दूरमण्डलट्ठो विजिगीसभूमिया अच्चन्तब्यवहितो बलाधिकोपि यो नापकरोत्युपकारोति वा, स उदासीनो दूरमण्डलत्तेनोपकारत्ता. दूरमण्डले आसतीति उदासीनो, उपुब्बो आस उपसेवने, यु, अस्सि, दागमो च. सत्तुमभियुञ्जमानस्स विजिगीसस्स सत्तुहिताय यो पण्हिं गण्हति पिट्ठितो वत्तति, सो पण्हिग्गाहो. ‘‘पण्हि पच्छा पदं विजिगीसस्सा’’ति रतनकोसे. ‘‘पण्हिपादे ब्यूहपिट्ठे’’ति [तिकण्डसेस ३.३.१३४] तिकण्डसेसो. ‘‘पण्हि पच्छिमभागे च, पादमूलोमदिट्ठिसु. सेनापिट्ठे कुम्भियञ्चे’’ति तु नानत्थसङ्गहे.

३४४-३४५. दिट्ठन्तं रिपुम्हि. मित्तपटिपक्खत्ता अमित्तो, रपत्यवण्णं रजतेति रिपु, उ, इत्तं, रप, लप, जप, जप्प वचने वा. वेरं विरोधो यस्सत्थीति वेरी, ई, दुक्खहेतुत्ता सपत्ति इव सपत्तो, इवत्थे अकारपच्चयो. अर गमने,ति, भूवादित्ता आगमो. सद सादने, तु, भूवादि, सत्तु, यवादिचुण्णेपि. अर गमने, वेरमरतीति अरि, रस्सन्तो इ. सपत्तादीनं चतुन्नं द्वन्दो, ‘‘ब्यञ्जनो च विसंयोगो’’ति सुत्ते चग्गहणेन एकतकारस्स लोपो च. पतियमत्थनं पच्चत्थो, तंयोगा पच्चत्थिको, पतियं विपरीतगमनं. पन्थ गतियं, चुरादि. परिपन्थो परिस्सवट्ठानं, तंयोगा परिपन्थी. पटिविरुद्धो पक्खो सहायो पटिपक्खो, तथा विपक्खो. न हितो अहितो. हिंसायं रमतीति [परतीति (?)] परो, क्वि. पटिपक्खभावेन अमति गच्छतीति पच्चामित्तो, अम गमने, तो, द्वित्तं. नत्थि एतस्मा ईति उपद्दवोति अनीतो, मित्तो, तप्पटिपक्खो पच्चनीतो, सो एव पच्चनीको, तस्स को, यथा नियको. विरोधोस्सत्थीति विरोधी, ई. दिस, दुस अप्पीतियं, दिवादि. विदुस्सनसीलताय विद्देसी, द्वित्तं, इस्सेत्तं. दुस्सतीति दिसो, अ. तपच्चये दिट्ठो, धात्वन्तेन सह ट्ठादेसो. द्वेसणो, दुहदयो, दस्सु, सात्तवो, अभिघातीप्यत्र.

द्वयं अनुकूलने. अनुरोधनं अनुरोधो, णो. रुध आवरणे. अनुरूपं पवत्तनं अनुवत्तनं, वतु वत्तने, भू, यु.

३४६. पञ्चकं मित्तसामञ्ञे. मिद स्नेहे, भूवादि, तो, वयसा तुल्यो वयसो, मूलवयोसद्देहि सञ्ञायं सपच्चयो [यपच्चयो (?) पाणिनि ४.४.९१ सुत्तं पस्सितब्बं], सब्बकारियेसु सह वयतीति वा वयसो, वय गमने, सहस्स सो वण्णविपरिययो. सह अयति किच्चेसूति सहायो, अय गमने, सहस्स साभावो, यथा सहधम्मिको. सह वा हानि, अयो वा वुड्ढि यस्स सहायो, तिपदबहुब्बीहि, यथा परक्कमाधिगतसम्पदा. अथ वा हानि च आयो च हाया, निलोपो, ते यस्स अत्थि, सो सहायो, ‘‘सपक्खको, सलोमको’’त्यादीसु विय ससद्दस्स विज्जमानत्थत्ता. सुन्दरं हदयमेतस्साति सुहदयो, अलोपो, द्यस्स जो, सोव सुहज्जो. सह परिसहने. परिसहनं अदुस्सनं, खो, हलोपो, सखा, राजादि, समानो ख्यातो पतीतो वा सखा, यलोपो, समानस्स च सभावो. सिनिद्धो, स्निद्धो, सवयोप्यत्र. सख्यसत्तपदिना पन मेत्तियं वत्तन्ति. सखिम्हि भवं सख्यं. सत्तहि पदेहि अवगम्यतेति सत्तपदिनं [सत्तपदीन (अमर १८.१२)], इनो.

द्वयं अभेज्जमित्ते. सब्बकालं भजतीति सम्भत्तो, भज सेवायं, भूवादि. दळ्हो थिरो मित्तो दळ्हमित्तो. द्वयं दिट्ठमत्तमित्ते. किञ्चि कालं पस्सितब्बोति सन्दिट्ठो. संसद्दोयमप्पत्थो. दिस पेक्खने, दस्सनं दिट्ठं, तं मत्ता पमाणमेतस्स दिट्ठमत्तको, सकत्थे को.

३४७. द्वयं चरपुरिसे तापसादिरूपेन चरमत्ते. चरति जानाति परचक्कन्ति चरो, अ, चारोपि, णो. गुळ्हपुरिसो गुत्तपुरिसो. यथारहवण्णो, पणिधि, अप्पसपो, फस्सोप्यत्र. तत्रादिद्वयं वाणिजकसिबललिङ्गभिक्खुकच्चायनादिलेसेन थायिनिचरे. इतरे इधागतसदिसत्थे. वण्णो पकारो, यथारहवण्णो यथारहप्पकारो. येन परचक्कं सक्का ञातुं तप्पकारवा इच्चत्थो. पणिधिय्यते ञेय्यमस्मिं पणिधि, इ. अपकट्ठं सप्पति चरतीति अपसप्पो, अ. फुस बाधनफुसनेसु, अ, फस्सो.

तिकं पथिके. पथे गच्छतीति पथावी, वी, दीघो. इको, पथिको. अद्धनि मग्गे गच्छति सीलेनाति अद्धगू. अद्धगोप्यत्र.

द्वयं दूते. दु परितापे, तो. सन्देसं वाचिकं हरत्यनेनेति [हरतीति (?)].

द्वयं जोतिसिके. गणयतीति गणको, ण्वु. मुहुत्तं कालविसेसं जानातीति मुहुत्तिको, वाग्गहणेन न वुद्धि. संवच्छरो, जोतिसिको, देवञ्ञू, मोहुत्तो, ञाणिको, कातन्तिकोप्यत्र. कतन्तो देवमत्तं, तं जानातीति कातन्तिको.

३४८. द्वयं लेखके. लिख लेखने, भू, ण्वु. लिपेन मस्योपदेसेन भवतीति लिपि, इ, वण्णसण्ठानो, तं करोतीति लिपिकारो. अक्खरचणो, अक्खरचुञ्चुप्यत्र. चन दाने, भू. चञ्चु गतियं.

मेलानन्दा मसिमणि, मेलन्धु वण्णकूपिका;

मसिजलन्तु मेला च, पत्तञ्जनं मसि द्विसु.

लेखनी वण्णतूली च, वण्णकक्खरतूलिका;

वण्णदूतो सोत्थिमुखो, लेखो वाचिकहारको.

काचनकितलिको च, काचनं तन्निबन्धनं;

लेख्यट्ठानं गन्थकुटि, मुद्दा पच्चयकारिनी [तिकण्डसेस २.८.२७, २८, २९].

द्वयं वण्णे. वण्णीयति पकासीयति अत्थो येन, सो वण्णो, वण्ण पकासने. न खरति न खीयतीति अक्खरो, खर विनासे, खि खये वा, तदा अरो. लिखनं, लिपि, लिखि इमे वण्णसण्ठाने वत्तन्ति. लिपिलिखियो इत्थियं.

भेदादयो इमे चतुरो उपाया सत्तुविजयकारणानि. सत्तुविजयमुपगच्छन्ति एतेहीति उपाया. परस्मा विसिलेसनं भेदो.

स्नेहरागापनयनं, संहासोप्पादनं तथा;

सन्तज्जनञ्च भेदोयं, विञ्ञूहि तिविधो मतो [कामन्दकीयनीतिसार १७.८].

तत्रायं तवानुग्गतेन पवुद्धो पासादतरवो विय अत्तानञ्चोच्छिन्दिस्सतीति सङ्कायं जनितायं स्नेहभत्तिञ्चापनयति. अभिभवनञ्चोपादयति [पद्धञ्चोपादयति (क.)]. अञ्ञस्स च परियपच्चामित्तानुग्गहणस्स मरणमेवन्तो भविस्सतीत्येवंपकारमभिभयनं सन्तज्जनं.

वधोत्थग्गहणञ्चेव, परिक्लेसो तथेव च;

इति दण्डविधञ्ञूहि, दण्डोपि तिविधो मतो [कामन्दकीयनीतिसार १७.९].

परिक्लेसो बन्धनताळनादि.

अञ्ञमञ्ञोपकारानं, दस्सनं गुणकित्तनं;

सम्बन्धस्स समक्खानं, आयतिं सम्पकासनं.

वाचा पेसलया साधु, तवाहमिति चप्पणं;

इति सामविधञ्ञूहि, सामं पञ्चविधं मतं [कामन्दकीयनीतिसार १७.४-५].

‘‘अस्मिं एवं कते इदं अम्हाकं भविस्सती’’ति आसादस्सनं आयतिसम्पकासनं. अप्पणमित्यङ्गस्स दानं.

दानञ्च पञ्चधा सारस्सासारस्स च दब्बस्स गहितस्स समप्पणं, तथागहितस्सानुमोदनं, तथा अपुब्बदानं, तथा ‘‘अमुस्स दब्बं गण्हाहि, तथेव भविस्सती’’ति परसेसु सयं गाहप्पवत्तनं, तथा इणप्पमोचनञ्चेति. यथाह –

‘‘यो सम्पत्तधनोस्सग्गो, उत्तममज्झिमाधमो;

पतिदानं तथा तस्स, गहितस्सानुमोदनं.

दब्बदान’मपुब्बञ्च, सयं गाहप्पवत्तनं;

देय्यस्स पटिमोक्खो च, दानं पञ्चविधं मत’’न्ति [कामन्दकीयनीतिसार १७.६-७].

एते चत्तारो उपाया मायादीस्वेवन्तोगधा, तथा हि मायोपेक्खा च दण्डन्तोगधा. इन्दजालञ्च भेदे अन्तोगधं. केचि पनाहु

‘‘सामं दानञ्च भेदो च, दण्डो चेति चतुक्ककं;

मायोपेक्खिन्दजालञ्च, सत्तोपाया पकित्तिता’’ति [कामन्दकीयनीतिसार १७.३].

३४९. नाममत्तेन वुत्तानं भेदादीनमिदानि परियायान्याह. तत्र द्वयं भेदे. जप मानसे च [जपो चिन्तनवाचासु (धात्वत्थसङ्गह, १३५ गाथा)], भू, णो. भिदि द्विधाकरणे, णो.

तिकं दण्डे. दण्ड निपातने, चुरादि. सहो वुच्चति बलं, तब्भवं साहसं. दमनं दमो, दीघपटिसेधो.

३५०. सामं सुद्दवग्गे, दानञ्च ब्राह्मणवग्गे कथेस्सति. साम्यादयो सत्तरेवाचरियमते. परम्परोपकारित्ता रज्जस्सङ्गानि. पकट्ठमुपकुब्बन्ति रज्जन्ति पकतियोति चोच्चन्ते. वुत्तञ्च कामन्दकीये –

‘‘साम्य’मच्चञ्च रट्ठञ्च, दुग्गं कोसो बलं सखा;

परम्परोपकारीदं, सत्तङ्गं रज्जमुच्चते [कामन्दकीयनीतिसार ४.१].

अमच्चरट्ठदुग्गानि, कोसो दण्डो च पञ्चमो;

एता पकतियो वुत्ता, विजिगीसस्स राजिनो.

एता पञ्च तथा मित्तं, सत्तमो पथवीपति;

सत्तप्पकतिकं रज्जं, इच्चाह सूरपूजितो’’ति.

तत्र पोरसेणीनं पधानभावेपि सति रट्ठग्गहणेन, बलग्गहणेन वा गहणसिद्धन्ति नेह विसुं गहणं कतं, अमरकोसे पन द्वीहि गहणे सिद्धेपि पधानत्ताख्यापनत्थं विसुं गहिता. वुत्तञ्हि तत्र –

‘‘साम्य’मच्चो सखा कोसो, रज्जदुग्गबलानि च;

रज्जङ्गानि पकतयो, पोरानं सेणियोपि चे’’ति [अमर १८.१७].

एसञ्च साम्यमच्चरट्ठदुग्गकोसबलसखीनं पुब्बतरस्स गरुत्तं विञ्ञेय्यं, इह तु नामलिङ्गानुसासने अभिधानसत्थे अनुपयोगतो यथाक्कमं गरुत्तं न वत्तुमिच्छतीति ब्यतिक्कमेनोपञ्ञासो कतो.

सुवण्णादिमयभण्डागारं कोसो, पब्बतोदकरुक्खादीहि दुग्गमं पुरं दुग्गं, विजितं जनपदवती भूमि, बलं चक्कं, तञ्च मोलभतसेणिसहायामित्ताटविकभेदेन छब्बिधं. तत्र कमागतं मोलं, वेतनसम्बन्धं भतं, पोरं बलं सेणी, सहायभूतं सहायो, अमित्तभूतं अमित्तं, अटविकं अटविसहायो मित्तं. तदपि सहज्जं, पाकतं, कित्तिमञ्चेति तिविधं. ‘‘लिङ्गे सभावे पकति, पोरामच्चादियोनिसु. तिलिङ्गं गुणसाम्येपी’’ति [ब्याख्यासुधा १.४.२९] रुद्दो.

३५१. पभावादीनं वसा सत्तियो नाम तिस्सो भवन्ति. सक सत्तियं,ति. तत्र यं सन्धादीनं, भेदादीनञ्च याथावतो अवट्ठापनं, तं ञाणबलं मन्तसत्ति, सकसम्पत्तुप्पत्तियं कोसदण्डा पभूसत्ति, तेसंयेव पभुत्तसम्पादने सामत्थियतो. वुत्तञ्च ‘‘कोसदण्डबलं पभूसत्ति’’रिति [चिन्तामणिटीकायम्पि]. बलवती उस्साहचेट्ठा उस्साहसत्ति. वुत्तञ्च ‘‘विक्कमबलमुस्साहसत्ति’’रिति [ब्याख्यासुधा २.८.१९ चिन्तामणिटीकायम्पि].

पभावादीनं सकारणं सरूपं दस्सेतुमाह ‘‘पभावो’’च्चादि. दमनं दण्डो, तदत्थिया बलम्पि दण्डो. ततो जातं यं तेजो, तं पभावो. ततो जातो यो तेजो, सो ‘‘पभावो’’तिपि पुल्लिङ्गेन योजनीयं. पभवन्ति तेजस्सिनो अनेनेति पभावो, णो. पकट्ठो वा भावो पभावो. कोसो धनं, ततो जातो यो तेजो, सो पभावो नाम. तथा कोसजो तेजो धनेन सत्तूनमुपकरणं. पतपन्ति तेजस्सिनो भवन्त्यनेनेति पतापो, णो.

३५२. द्वयं मन्ते. मन्ता वुच्चति पञ्ञा, सा एतस्मिं विज्जति ताय निप्फादेतब्बत्ताति मन्तो, अथ वा मन्त गुत्तभासने, भावे णो. इतरत्र भावे यु.

सो मन्तो द्विगोचरो द्विन्नं जनानं विसयभूतो चतुक्कण्णो नाम. चत्तारो कण्णा एत्थ चतुक्कण्णो. सो मन्तो तिगोचरो तिण्णं जनानं विसयभूतो छक्कण्णो नाम. मन्तो नाम चतुक्कण्णो वा छक्कण्णो वा कत्तब्बो, न ततो परन्ति द्विन्नमेवेत्थ गहणं. अमरकोसे पन छक्कण्णोपि पटिक्खित्तो. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘अछक्कण्णो, यो ततियाद्यगोचरो’’ति [अमर १८.२२].

सब्बपारिसदत्ता [सब्बपाठिपदत्ता (क.)] ब्याकरणस्स सोतूनं समयन्तरेस्वपि पटुभावजननत्थं इधानागतापि छग्गुणादयो आनेत्वा कथेतब्बा. वुत्तञ्हि –

‘‘सब्बपारिसदं [सब्बपाटिपदं (क.)] हिदं, सब्बसत्थ’मतो मतं;

निस्सीयते क्वचि किञ्चि, सब्बेस’मत्र वादिन’’न्ति.

यथा छग्गुणा सन्धि विग्गहयानासनद्वेधासया [अमर १८.१८-९]. तत्र सन्धि उपहारलक्खणो तिविधो कोसदण्डभूमिप्पदानहेतुको. अपहारलक्खणो विग्गहो, सोपि तिविधो पकासयुद्धं कूटयुद्धं तुण्हियुद्धन्ति.

परब्यसनतासपत्तिदेसकालात्युदयावापयानमत्तेन साद्धे परस्मिं कताचरस्स गुणानुरत्तपकतिस्स विजिगीसस्स यात्रा यानं [कामन्दकीयनीतिसारे ११ सग्गे पस्सितब्बं], तञ्च विग्गय्हयानं सन्धाययानं सम्भूययानं पसङ्गयानं उपेक्खिययानमिति पञ्चविधं. पतिग्गाहीनं निग्गय्ह, सन्धाय, उपेक्खिय वा यं यानं, तं विग्गय्हयानादि. यदा न सक्कोति, तदा सामन्तेहि सहेकीभूय यानं सम्भूययानं. अञ्ञत्र गन्तब्बे अञ्ञस्मिं पसङ्गतो गमनं पसङ्गयानं.

‘‘न मं परो हन्तुं समत्थो, नाहम्पि पर’’मिति कालादिके परिक्खित्वा विजिगीसस्स दुग्गादीनि वड्ढयतो ठिति आसनं, तदपि विग्गय्हासनसन्धायासनादिभेदेन पञ्चविधं. बलीनं सत्तूनं मज्झे काकक्खिवा’लक्खितस्सो’भयत्र वचनेनत्तनो समप्पणं द्वेधं. अञ्ञतरेन वा बलवतरेन सन्धि, अञ्ञतरेन अबलेन विग्गहो द्वेधं. सत्तुनो वा पकतीहि सन्धाय यो तेन विग्गहो, सत्तुनेव वा यो सन्धिविग्गहसमुदायहेतुको [सत्तुनोव वा सन्धिविग्गहसमुदायहेतुनो (ब्याख्यासुधा १.८.१८)] दुग्गासयस्स ब्यापारो, सोपि द्वेधं. परसन्तानमप्योभयवेदनानं उभयतो वुत्ति द्वेधमुच्चते.

‘‘उच्छिज्जमानो रिपुना निरुपाय पतिक्रियो. सत्तिहीनो समासियते’’ति [ब्याख्यासुधा १.८.१८] हीनेनाञ्ञस्स बलवतरस्स धम्मविजयिनो समासयनं [बलवता अरिना उच्छिज्जमानस्स हीनसत्तिनो यं बलवधम्मविजयिसमासयनं (ब्याख्यासुधा १.८.१८)], तस्सेव वा बलिनो सत्तुनो कोसादिप्पदानेन आसयनं आसयो वुच्चते. एते छग्गुणा.

यस्मिञ्च गुणे ठितो विजिगीसो सक्कोत्यत्तनो अट्ठवग्गियकम्मानि पवत्तयितुं, परस्स चेतान्युपहन्तुं, गुणमाधिट्ठेय्य, सा वुड्ढि.

कसि वणिज्जं पथो दुग्गं, सेतु कुञ्जरबन्धनं;

खन्याकरधनादानं, सुञ्ञानञ्च निवेसनं [कामन्दकीयनीतिसार ५.७८].

इत्येसो अट्ठवग्गो.

यस्मिं वा गुणे ठितो सकम्मानं वुड्ढि, खयं वा नाभिपस्सति, तं ठानं, यस्मिं वा गुणे ठितो सकम्मानमुपघातं पस्सति, तस्मिं न तिट्ठेय्य, सो खयो, अयं नीतिवेदीनं तिवग्गो [अमर १८.१९]. इतरेसं धम्मत्थकामा तिवग्गो.

द्वयं गुय्हे. रहसि भवं रहस्सं, सो, रहे वा भवं रहस्सं. गुह संवरणे, कम्मनि यो. इदं द्वयं तीसु. रहस्सो मन्तो, रहस्सा वाचा, रहस्सं मन्तनं.

३५३. पञ्चकं विजने. विजि पुथभावे, भू, तो च. विचि विवेचने, पुथुभावे च वा. ‘‘विवित्तं तीसु विजने, असंपक्कपवित्तेसू’’ति रुद्दो. विगतो जनो अस्माति विजनो. छादेतीति छन्नो. छद संवरणे. वित्तमरहतीति रहो, रह चागे, रमन्ते अस्मिन्ति वा रहो, वण्णविकारो. ‘‘रहो निधुवने चापि, रहो गुय्हे नपुंसक’’न्ति [ब्याख्यासुधा २.८.२२] रभसो. दुतियो रहोसद्दो अब्ययं. निस्सलाका, उपासुप्यत्र. निस्सलाका थी, उपासु अब्ययं.

द्वयं विस्सासे. सस पालने, णो. सम्भ विस्सासे. ‘‘विस्सम्भो केलिकलहे, विस्सासे’पणयेपि चे’’ति [चिन्तामणिटीकायम्पि] रुद्दो.

द्वयं न्याये. युज समाधिम्हि, समाधि अभ्युपगमो, तो. उपगन्तब्बत्ता उपायिकं. उपाया सकत्थे इको, ओपायिकं, ओपयिकम्पि [पाणिनि ५.४.३४ (गण)], लब्भं, भजमानं, अभिनीतं, न्यायं, ञायंप्यत्र.

३५४. सिलोकं ओवादे. अवपुब्बो वद वियत्तियं वाचायं, भावे णो. सास अनुसिट्ठिम्हि,ति, आस्सि, अनुसिट्ठि. अनुसासते अनुसासनं. पुमवज्जे इत्थियं, नपुंसके च. एत्थ च एकस्सेवत्थस्स भिन्नलिङ्गेहि तीहि नामेहि कथनं न केवलं वाच्चलिङ्गोयेव सद्दो, अथ खो वाचकलिङ्गोप्यत्थीति दीपनत्थं.

द्वयं आणायं. आण पेसने, भावे अ, आणा, इत्थी. अववादो, निद्देसो, सिट्ठिप्यत्र. द्वयं बन्धने. दा दाने, भावे यु, दा अवखण्डने वा, वियोगदानतो उद्दानं.

३५५-३५६. द्वयं अपराधे. अपगच्छन्त्यनेनाति आगु, णु, पलोपो, रस्सस्स दीघता, नपुंसके आगु. अपगतो राधो येन अपराधो, राध संसिद्धिम्हि. द्वयं राजगय्हे. किर विकिरणे, कत्तरि अ, अत्तं. बल पाणने, इ. करसाहचरियतो बलि पुल्लिङ्गे. भागधेय्योप्यत्र. भागासकत्थे धेय्यो [पाणिनि ५.४.३६ (वा.)], भागत्तेन तिट्ठतीति वा भागधेय्यो, इयो.

द्वयं तुट्ठिदाये. मनोरथपुण्णत्ता पत्तब्बो भागो पुण्णपत्तो. तुस्सनं तुट्ठो, सोस्सत्थीति तुट्ठी, तेन दातब्बो दायो तुट्ठिदायो, आकारन्तानमायो.

छक्कं पाभते. तथा हि –

‘‘हेमं सीहासनं वेसं, वुत्तं भद्दासनं तथा;

उपायन’मुपग्गय्हं, पाभतञ्चो’पदा थिय’’न्ति.

सिलोकाद्धं नाम अमरमाला.

उपगन्त्वादातब्बाति उपदा, अ, इत्थी, तं तमत्थं पत्थेन्तेहि आभरीयते आनीयतेति पाभतं, पत्थनत्थजोतकोयं पसद्दो. उपेय्यतेति उपायनं, इतो यु, उपगच्छति येनाति वा उपायनं. कुच सङ्कोचने, णो, विगतो कोचो येन उक्कोचो. पण्णेन सत्थपण्णेन सद्धिं आकरीयते आनीयतेति पण्णाकारो, अञ्ञत्र उपचारा. पहिणन्त्यनेनेति पहेणकं, हि गतियं, यु, सकत्थे को. पदेसनं, उपग्गय्हं, उपहारोप्यत्र.

गुम्बादिदेय्यो गुम्बघटादिको [गुम्बघटादितो (?)] देय्योसुङ्कं, अनित्थी, गुम्बो नाम जलथलमग्गादीसु लद्धब्बभागो, तथा घट्टोपि, समानत्था हेते. आदिना पाभतम्पि सङ्गण्हाति. सुङ्क गमने, सुङ्कति येन, तं सुङ्कं. गमु गमने, बो, अस्सु, गुम्बो. द्वयं गामजनपदादितो लद्धब्बभागे. अय गमने, णो, आयो. अपच्चये अयो. धनानं सम्पत्तकाले आगमो धनागमो.

३५७. द्वयं छत्तसामञ्ञे. आतपतो सूरियालोकतो तायतीति आतपत्तं, तो. छादयतीति छत्तं, छद अपवारणे, तो, त्रणपच्चये छत्रं, हेमं सुवण्णखचितं रञ्ञं राजूनं आसनं सीहासनाख्यं. सीहाकतिप्पधानत्ता सीहाकतिप्पधानं आसनन्ति विग्गहो.

द्वयं चामरे. वालेन कता बीजनी वालबीजनी. चमरो मिगो तस्सेदं चामरी. ‘‘चामरा चामरं रोमं, गुच्छकञ्चावचूलक’’न्ति [तिकण्डसेस २.८.४०६] तिकण्डसेसो. पकिण्णकंप्यत्र. पकरीयते विक्खिपते पकिण्णकं, सकत्थे को.

३५८. खग्गादयो इमे पञ्च राजूनं ककुधभण्डानि भवन्ति. कुक आदाने, धो, वण्णविपरिययो. रञ्ञो गमनकाले सदा आदातब्बतो ककुधानि च तानि राजधनत्ता भण्डानि चेति ककुधभण्डानि.

३५९. द्वयं पुण्णघटे. जलपुण्णत्ता भद्दो कल्याणो कुम्भो भद्दकुम्भो. द्वयं हेमभाजने. भर भरणे, भरणं धारणं पोसनञ्च, धारणत्थस्स भरतिस्स भिङ्गादेसो, भरति दधाति उदकन्ति भिङ्गारो, आरो. करको, कुण्डिकाप्यत्र.

हत्थी च अस्सो च रथो च पत्ति च, तेसं समूहो हत्थिस्सरथपत्ति चतुरङ्गिनी सेनात्युच्चते, सेनङ्गत्ता समाहारद्वन्दोयं. चत्तारि अङ्गानि यस्सं संविज्जन्ति, सा चतुरङ्गिनी, ई, इनी.

३६०. दन्त्यन्तं हत्थिनि. कुञ्जो हनु, दन्तो च, तंयोगा कुञ्जरो, अतिसये रो, कुं पथविं जरापेतीति वा कुञ्जरो, अलुत्तसमासो, कुञ्जे वा गिरिकूटे रमति, कोञ्चनादं नदन्तो वा चरति, कुं वा पथविं तदाघातेन जरयतीति कुञ्जरो. वारयति परबलं वारणो, नन्दादीहि यु. हत्थयोगा हत्थी. मतङ्गस्स इसिनो अपच्चं मातङ्गो, महन्तं अङ्गं सरीरमेतस्साति वा मातङ्गो, ह नलोपो, अस्साकारो च. द्वे रदा दन्ता यस्स द्विरदो, ‘‘रद विलेखने दन्ते’’ति हि नानत्थसङ्गहे. गज सद्दे, गजतीति, अ. नगो पब्बतो, सो विय दिस्सतीति नागो, णो. करेन, मुखेन चाति द्वीहि पिवतीति द्विपो. इ गमने, भो. दन्तयोगा दन्ती. सट्ठिहायनो, दन्तावलो, अनेकपो, मतङ्गजो, करी, थम्भेरमो, पद्मी, महामिगो, पीलु, सिन्धुरो, दीघमारुतो, राजीवो, जलकक्खो, निल्लुरो, करटी, वरङ्गो, सुप्पकण्णो इच्चादीनिपि हत्थिनो नामानि. सट्ठिवस्सिकत्ता, जातिया सट्ठिवस्सकाले थामेन हायनतो वा सट्ठिहायनो.

वनकरीनं यो यूथजेट्ठो, सो सयूथानं जेट्ठत्ता यूथजेट्ठो. सयूथे पाति रक्खतीति यूथपोति चोच्चते.

३६१. काळावकादीनि एतानि हत्थिराजानं कुलानि. कलम्बते सद्दायतेति काळावको, ण्वु, मलोपो. गङ्गायं जातो गङ्गेय्यो, ठानवसेन सा सञ्ञा. पण्डरवण्णताय पण्डरो. वण्णवसेन तम्बवण्णताय तम्बो. पिङ्गलवण्णताय पिङ्गलो. गन्धयुत्तताय गन्धो. मङ्ग गमनत्थो, सोभनगमनयुत्तताय मङ्गलो, अतिसायने, पसंसायं वा लो. हेमवण्णताय हेमो. उपोसथकुले जातत्ता उपोसथो, उपगन्त्वा अरयो उसतीति वा उपोसथो, थो, उस दाहे, उपपुब्बो वस निवासे वा, वस्सो, उपोसथो, तिथीविसेसो च. छब्बण्णदन्तताय छद्दन्तो. एतेसञ्च काळावको दसन्नं पुरिसानं बलं धारेति, गङ्गेय्यो दसन्नं काळावकानं, एवं यावछद्दन्ता नेतब्बो, सम्मासम्बुद्धो पन दसन्नं छद्दन्तानं बलं धारेति, तेनेव भगवा काळावकहत्थिगणनाय कोटिसहस्सबलं धारेति, पुरिसगणनाय दसन्नं पुरिसकोटिसहस्सानं बलं.

३६२. पादो करिपोते. पञ्चवस्सानि याव कलभो, कल सङ्ख्याने, अभो, कलभो, ळत्ते कळभो, मातापितूहि भरितब्बत्ता भिङ्को, भरतिस्स भिङ्को. करिसावकोप्यत्र. पादो मत्तमातङ्गे. दानं पभिन्नो यस्स पभिन्नो. मज्जतीति मत्तो, मद उम्मादे. गजे जायतीति गज्जो, ण्यो, मदो. सो सञ्जातो यस्स गज्जितो.

द्वयं हत्थिसमूहे. हत्थीनं समूहो हत्थिघटा. गजानं समूहो गजता, गामजनबन्धुसहायादीहि ता. पादो हत्थिनियं. हत्थयोगा हत्थिनी, ई, इनी. कण सद्दे, इरु, सकत्थे को. करेणुकातिपि, तदा करयोगा करेणुका, इणु. करिणी, धेनुका, वसा, करेणुप्यत्र.

३६३. हत्थिसिरोपिण्डा हत्थिनो सिरसि द्वे पिण्डा कुम्भाख्या. के सिरसि भवतीति कुम्भो, अस्सु, निग्गहीतागमो च. द्विन्नं पन कुम्भानं मज्झिमं विदु नाम [अमर १८.३७]. अङ्कुससङ्घातं विन्दत्यस्मिन्ति विदु, पुमे, उ. द्वयं कण्णमूले. चूळ निमज्जने, ण्वु, चूळिका, चुद सञ्चोदने वा, चोदेन्ति एत्थ अङ्कुसादीहि अदन्तन्ति चूळिका, दस्स ळो, ण्वु.

आसते अस्मिन्ति आसनं, खन्धदेसो. खन्धो एव देसो खन्धदेसो, तस्मिं. द्वयं पुच्छमूले. पुच्छस्स मूलं हेट्ठिमभागो.

३६४. तिकं गजबन्धनथम्भे. आलन्त्यस्मिं, अनेन वा बन्धन्ति आलानं, यु. आपुब्बो बन्धनत्थो लाधातु. आहनन्ति बन्धन्त्यस्मिं, अनेन वा आळ्हको, हनधातु, नस्स ळो, वण्णविपरिययो च, ण्वु. थम्भ पटिबन्धने. बन्धोप्यत्र.

तिकं सङ्खले. अनित्थी तूति त्वन्तं लिङ्गपदं. गल सेचने. निगळति बन्धति येनाति निगळो, अ, कत्तुसाधनं वा. अदि बन्धने, अन्दतीति अन्दुको. ण्वु, अस्सु. भुसं खलत्यनेन सङ्खलं, कटि वत्थबन्धनेपि, ‘‘थीकटीवत्थबन्धेपि, निगळे सङ्खलं तिसू’’ति [चिन्तामणिटीका १८.४१] रभसो. सङ्खलिकाप्यत्र.

द्वयं गजगण्डे. गण्ड वदनेकदेसे, अधातूनम्पि धातूसु पाठो, धातु हि क्रियत्थो. गण्डो कपोलसामञ्ञेपि. कट वस्सावरणेसु, अ. द्वयं करिमदजले. दीयतेति दानं. मद उम्मादे, करणे अ.

३६५. द्वयं हत्थिकरे. सोण वण्णगतीसु, डो, सोड गब्बे वा, निग्गहीतागमो, णो च. द्वीसु द्वेपि.

द्वयं सोण्डग्गे. करस्स सोण्डस्स अग्गं. पुस पोसने. खरो, सस्स को, उस्सोत्तं, पुस वुड्ढिम्हि वा, भू, पुस स्नेहसेचनपूरणेसु वा, कियादि, पुस धारणे वा, चुरादि.

हत्थिस्स कायमज्झम्हि बन्धनरज्जु कच्छा नाम. कच बन्धने, छो. दूसा, वरत्राप्यत्र. कुथो नाम हत्थिपिट्ठत्थरितचित्रकम्बलं, सो आदि येसन्ते कुथादयो. कुथादयो एव कप्पनो नाम भवन्ति. कप्प सामत्थिये, सज्जनायञ्च, करणे यु. कप्पनापि. कच सज्जनायं, थो, कुथो, तीसु. ‘‘नपुंसकमत्थरणं, थी पवेणी कुथं तिसू’’ति [चिन्तामणिटीका १८.४२] हि वोपालितो. पवेणी, अत्थरणं, वण्णो, परित्थोमोति एते कुथपरियाया.

३६६. द्वयं राजारहे हत्थिनि. राजानमुपगन्त्वा वहितुमरहतीति ओपवय्हो, अरहत्थे ण्यो. राजानं वहितुं अरहतीति राजवय्हो, ण्यो. द्वयं कप्पितहत्थिनि. सज्जा सज्जना सञ्जाता यस्मिं सज्जितो. कप्पा कप्पना सञ्जाता यस्मिं कप्पितो. एतस्मायेव पाठा सज्जकप्पा सज्जनाकप्पनानं परियायाति ञेय्या.

हत्थिनो पादे विज्झनकण्टको ‘‘तोमरो’’त्युच्चते. तुज्जतेनेनेति तोमरो, तुद ब्यथने, अरो, दस्स मो, ओत्तं. वेणुकंप्यत्र [कोत्रं वेणुकमालानं (अमर १८.४१)], क्वचि वेळुकन्तिपि पाठो.

३६७. हत्थिनो कण्णमूलम्हि विज्झनकण्टको ‘‘तुत्त’’मित्युच्चते. तुज्जतेनेनेति तुत्तं, तो. हत्थिनो मत्थकम्हि विज्झनकण्टको ‘‘अङ्कुसो’’त्युच्चते. अङ्कते अनेनेति अङ्कुसो, अङ्क लक्खणे, सो, अस्सु.

पज्जद्धं हत्थारोहे. मडि भूसायं, हत्थिं मण्डयति रक्खतीति हत्थिमण्डो, सोव हत्थिमेण्डो, मि हिंसायं वा, डो, निग्गहीतागमो. हत्थिं पाति रक्खतीति हत्थिपो, कम्मनि णो. हत्थिं गोपयति रक्खतीति हत्थिगोपको. गुप रक्खणे, सकत्थे को. आधोरणो, निसादिनोप्यत्र.

३६८. मातङ्गहयादीनं गमनादिक्रियासिक्खापको आचरियो ‘‘गामणीयो’’त्युच्चते. गमनं गामो, भावे णो. हत्थादीनं गमनक्रिया गामो, तं नेति सिक्खापेतीति गामणीयो, अञ्ञक्रियासिक्खापनेतूपचारा, गामं वा हत्थादिसमूहं नेतीति गामणीयो, गमनं वा सिक्खापेतीति गामणीयो, सब्बत्र नस्स णत्तं.

पादद्वयं अस्से. हय गतियं, अ. तुरं सीघं गच्छतीति तुरङ्गो, क्वि, बिन्दालोपो, लोपे सति तुरगो. वाह पयतने, अ. अस भक्खने, अ. सिन्धूनमदूरभवो जनपदोपि सिन्धवो, तत्र भवो सिन्धवो, संयोगन्तत्ता न वुद्धि. घोटको, पीति, तुरङ्गमो, वाजी, गन्धब्बो, सत्तिरिच्चादीनिपि अस्से. घुट परिवत्तने, ण्वु. पा पाने,ति. ‘‘पाने थी पीति अस्से सो’’ति रुद्दो. वाजयोगा वाजी, ई. ‘‘एसञ्च पुब्बं पक्खो आसि, स तु देवेत्यत्यत्थितेन सालीभूतमुनिना सक्कं पयोजेत्वा वजिरछेदितो’’ति निकायन्तरिया. सप समवाये,ति, सत्ति, सामत्थियेपि.

३६९. तस्स अस्सस्स भेदो विसेसो अस्सतरो, अस्सं तरतीति अस्सतरो, तर अतिक्कमने, तरपच्चयेनापि सिद्धं. पधानस्सभूमिभवो सुजातिको अविकारी कुलीनको अस्सो आजानीयो नाम, आ भुसो कारणाकारणं जानातीति आजानीयो, अनीयो, ण्यपच्चयेन वा सिद्धं, तदा ‘‘कियादितो ना’’ति नागमो, ईकारागमो च [चिन्तामणिटीका १८.४४ गाथायम्पि पस्सितब्बं]. कुले सम्भूतो कुलीनको, ईनो, सकत्थे को. सङ्गामे गरुसत्थप्पहारेन निहतो सन्तो पियो सामिकं न जहति सुखं वहनसीलो यो अस्सो, सो विनीतसद्देनोच्चते. विसेसेन दम्मतं नेति यन्ति विनीतो.

द्वयं अस्सपोते. कस गमने, ओरो, अस्सि, किञ्चि सरतीति वा किसोरो, बिन्दुलोपो, अस्सो च, हयो एव बालत्ता हयपोतको, अप्पत्थे को.

३७०. द्वयं अथामस्से. घुट परिवत्तने, ण्वु, घोटको, अस्ससामञ्ञेप्ययं, खरं गच्छतीति खलुङ्गो, सो एव खळुङ्को, गकारस्स ककारं कत्वा, रस्स लो, ळत्तमुत्तञ्च, खळुकोतिपि. जवेन सब्बेसमधिको अस्सो जवनो, यु.

द्वयं कवीतिख्याते मुखबन्धने. मुखमातिट्ठतीति मुखाठानं. खे मुखविवरे लीनो खलीनो. ‘‘कविका तु खलीनोति [खलीने थी (?)], कवियं कथनंत्यपी’’ति रभसो. कवि, कविकाप्यत्र. कु सद्दे. इ, ई च, सकत्थे को. वासद्देन नपुंसकत्तं समुच्चिनोति. वुत्तञ्च अमरकोसे ‘‘कविका तु खलीनो’नित्थी’’ति [अमर १८.४९].

अस्साभिताळिनी वेत्तविकतादि कसा नाम. कस गमने, अ, करणसाधनं.

३७१. अस्सस्स नासागतरज्जुम्हि कुसा, कुस सिलेसने. द्वयं अस्सायं. वल संवरणे, वो, ळत्तं, आ, वळवा. असतीति अस्सा, ‘‘इत्थियमतियवो वा’’ति अ, आ च, अस्सा. वामीप्यत्र. द्वयं खुरे. खुर छेदने. सं सुखं फरत्यनेन सफं, नेरुत्तो. ‘‘सफं क्लीवे खुरो पुमा’’ति [अमर १८.४९] अमरकोसो.

द्वयं पुच्छमत्ते. पुच्छ पमादे. न गच्छतीति नङ्गुट्ठो, अङ्ग गमने, ठो, अस्सु, द्वेपि अनित्थियं. लूमंप्यत्र. द्वयं केसवति नङ्गुट्ठमत्ते, न तु हत्थिनो एव. वालसमूहयोगा वालहत्थो, यथा केसहत्थो चये, तथात्रापि. वालो धिय्यते अस्मिन्ति वालधि, इ.

एत्थानागतापि अस्सस्स धाराख्या [धावाख्या (क.)] पञ्च गतियो कथेतब्बा. यथा –

अक्कन्दितं धोरितकं, रेचितं वग्गितं प्लुतं;

गतियोमे पञ्च धारा [धावा (क.)], अस्सानं विञ्ञुना मता [अमर १८.४८-९].

तत्थ वित्थम्भा समावगति अक्कन्दितं, कन्दि गतिसोसनेसु, तो. ततो अधिका चतुरागति धोरितकं, धोर गतिचातुरिये, तो, सकत्थे को. मण्डलिकायानेन गमनं रेचितं, रिच वियोजनसम्बज्झनेसु, सम्बज्झनं मिस्सनं. वेगेन परिक्खित्तो परिचरणं वग्गितं, वग्ग गमनत्थो. तुरं समेन गमनं प्लुतं, प्लु गतियं. त’दुत्त’मस्ससत्थे ‘‘समो’धिको लयो वेगी, तुरितस्सो भवे कमा’’ति.

३७२. द्वयं युद्धत्थे चक्कयुत्तयाने. सन्द गमने, सन्दते गम्यतेनेनेति सन्दनो, यु. रमतेनेनेति रथो, थो, मलोपो. सतङ्गोप्यत्र. सतमङ्गान्यस्स.

यं न रणाय युद्धत्थं चक्कयुत्तं यानं, अपि तु कीळाभमनाद्यत्थं, सो पुस्सरथो. वुत्तञ्च अमरकोसे ‘‘अयं पुस्सरथो चक्क-यानं न समराय य’’न्ति [अमर १८.५१]. पुस पासने, सो, पुसनामकेन फलविसेसेन युत्तो रथो पुस्सरथो, पुस्सनक्खत्तेन कतो, सज्जितो वा रथोति पुस्सरथो.

ब्यग्घस्स चम्मावुतो परिक्खित्तो रथो वेय्यग्घो नाम, ब्यग्घस्स विकारो चम्मं वेय्यग्घं, णो, तेन परिवुतो रथो वेय्यग्घो, णो, उभयत्रापि वुड्ढागमो. ‘‘पच्चत्तं [पच्चत्थं (क.)] अयन्ति गच्छन्तीति पच्चया’’ति वचनत्थतो पच्चत्तमेव [पच्चत्थमेव (?)] पच्चया भवन्ति, यथा कारितन्तस्मापि पयोजकवसेन अनेककारितपच्चया. दीपिनो चम्मावुतो रथो दीपो नाम, दीपिनो विकारो चम्मं दीपं, णो, तेन परिवुतो रथो दीपो, णो.

३७३. द्वयं पुरिसयुत्तयाने. सि सेवायं. सुखत्थिकेहि सेवीयतेति सिविका, ण्वु, वागमो, इत्तं, कितपच्चया हि येभुय्येन कम्मादीसुपि वत्तन्ति, किच्चपच्चया च कत्तरिपि, यथा ‘‘विनयो, निस्सयो, तपनीया धम्मा’’त्यादीसु, महापदेसेन वा कितकिच्चपच्चयानं कत्तुकम्मादीस्वपि पवत्ति वेदितब्बा, सिवं करोतीति वा सिविका, इको. याप्येहि अधमेहि यायते निय्यतेति याप्ययानं. ‘‘याप्य पानीयके निन्द्ये’’ति हि नानत्थसङ्गहे.

द्वयं सकटे. अनित्थी तूति त्वन्तं लिङ्गपदं. सक सत्तियं, अटो. अन पाणने, करणसाधनं, नत्थि नासा यस्साति वा अनं, सालोपो, रस्सो च. क्लीवे’नं, सकटो, नित्थीत्यमरकोसो [अमर १८.५२].

द्वयं चक्के. करोति गमनमनेनेति चक्कं, द्वित्तं, चक्कादि. रथस्स अङ्गं रथङ्गं. तस्स चक्कस्स अन्तो अवसानं नेमि, सा नारियं इत्थियं. नयति चक्कं नेमि. या भूमिं फुसति, नी नये, मि, ईपच्चये नेमी च. पधिप्यत्र.

३७४. तम्मज्झे तस्स रथस्स, चक्कस्स वा मज्झे चक्काकारो पिण्डिका, यस्सं सब्बानि कट्ठानि आसज्जन्ते. पिण्डिकासाहचरिया नाभि इत्थी, ईपच्चये नाभी च. सब्बानि कट्ठानि पिण्डेतीति पिण्डिका, पिण्ड सङ्घाते, अ, सकत्थे को. पिण्डीपि, नाभि वियाति नाभि.