३. नरवग्गवण्णना

२२७-२२८. पोरिसन्तानि मनुस्सजातिया नामानि. मनो उस्सन्नमस्साति मनुस्सो, सतिसूरभावब्रह्मचरिययोग्यतादिगुणवसेन उपचितमानसा उक्कट्ठगुणचित्ता, के पन ते? जम्बुदीपवासिनो सत्तविसेसा. तेनाह भगवा – ‘‘तीहि, भिक्खवे, ठानेहि जम्बुदीपका मनुस्सा उत्तरकुरुके मनुस्से अधिग्गण्हन्ति देवे च तावतिंसे. कतमेहि तीहि, सूरा सतिमन्तो इध ब्रह्मचरियवासो’’ति [अ. नि. ९.२१]. तथा हि बुद्धा भगवन्तो पच्चेकबुद्धा अग्गसावकमहासावकचक्कवत्तिनो च अञ्ञे च महानुभावा सत्ता तत्थेव उप्पज्जन्ति. समानरूपादिताय पन सद्धिं परित्तदीपवासीहि इतरमहादीपवासिनोपि मनुस्सात्वेव पञ्ञायिंसूति एके, अपरे पन भणन्ति ‘‘लोभादीहि, अलोभादीहि च सहितस्स मनस्स उस्सदताय मनुस्सा, ये हि सत्ता मनुस्सजातिका, तेसु विसेसतो लोभादयो, अलोभादयो च उस्सदा, ते लोभादीहि उस्सदताय अपायमग्गं, अलोभादीहि उस्सदताय सुगतिमग्गं, निब्बानगामिमग्गञ्च पूरेन्ति, तस्मा लोभादीहि, अलोभादीहि च सहितस्स मनस्स उस्सदताय परित्तदीपवासीहि सद्धिं चतुमहादीपवासिनो सत्तविसेसा मनुस्साति वुच्चन्ती’’ति. लोकिया पन मनुनो अपच्चभावेन मनुस्साति वदन्ति, मनु नाम पठमकप्पिको लोकमरियादाय आदिभूतो हिताहितविधायको सत्तानं पितुट्ठानियो, यो सासने ‘‘महासम्मतो’’ति वुच्चति, पच्चक्खतो, परम्परताय च तस्स ओवादानुसासनियं ठिता तस्स पुत्तसदिसताय मनुस्साति वुच्चन्ति, ततो एव हि ते ‘‘मानवा, मनुजा’’ति च वोहरीयन्ति, उस्सपच्चयो. मनुनो अपच्चं मानुसो, उसो. मर पाणचागे, चो, मच्चो, पब्बज्जादिना वा त्यपच्चयो, धात्वन्तस्स लोपो च. ततो ‘‘यवत’’मिच्चादिना चो, द्वित्तं. मनुनो अपच्चं मानवो. माणवोप्यत्र, णवो. मनुम्हा जातो मनुजो. नी नये, नेतीति नरो, अरो. पुस पोसने, णो, पुरेतीति वा पोसो. पुर पूरणे, सो, उस्सोत्तं, रलोपो. पुनातीति पुमा,पु पवने, मो, सिस्सा. पुरेतीति पुरिसो, पोरिसो च, इसो, रस्सस्स दीघताय पूरिसो च. एत्थ च मनुस्सादिपञ्चकं इत्थियम्पि वत्तते, नरादयो तु पुमेयेव विसिट्ठलिङ्गत्ता. तत्र मनुस्स मानुस मनुज माणवेहि नदादित्ता ईपच्चयो, एकसकारलोपो, मनुसी, मानुसी, मनुजी, माणवी. मच्चा, इत्थियमतो आपच्चयो.

विद्दसुपरियन्तं पण्डिते. पण्डा बुद्धि सञ्जाता अस्साति पण्डितो, तरत्यादि. पडि गतियं वा, तो. बुज्झतीति बुधो. विदति जानातीति विद्वा, विद ञाणे, वो, सिस्सा. भू सत्तायं, अत्थे विभावेति पकासेति सीलेनाति विभावी, णी. रागादयो समेतीति सन्तो, तो, सुन्दरो अन्तो अवसानमेतस्साति वा सन्तो. सुन्दरा पञ्ञा यस्स सप्पञ्ञो. किन्नाम न विन्दतीति कोविदो, नेरुत्तो, कुं पापं विन्दतीति वा कोविदो. धी पञ्ञा यस्सत्थीति सो धीमा, सोभनं झायतीति सुधी, झे चिन्तायं. झस्स धो, ई, सुन्दरा धी यस्साति वा सुधी. कवि वण्णे, इ, इत्थियं कवी च, कु सद्दे वा, इ, कवि. ब्यञ्जयतीति ब्यत्तो, अञ्ज गतियं, तो. भुजादीनमन्तो नो द्वि च. विसिट्ठो अत्ता यस्साति वा ब्यत्तो. चक्ख दस्सने, यु, विचक्खणो, विचारेतीति वा विचक्खणो, नेरुत्तो. विगतो सारदो एतस्माति विसारदो.

२२९. मेधा धारणा मति पञ्ञा यस्साति मेधावी, वी. अतिसयमतियुत्तताय मतिमा. पञ्ञाय योगतो पञ्ञो. विसेसं जानाति सीलेनाति विञ्ञू, रू. विद ञाणे, उरो, विदुरो [विदूरो (क.)]. रूपच्चये विदू. धीयोगा धीरो, रो. विसिट्ठदस्सनसीलताय विपस्सी, णी. दोसं जानातीति दोसञ्ञू, रू. बुज्झतीति बुद्धो, तो. दु गतियं, अ, उस्सावो [दु गतियं अब्बो (सूचि)], दब्बो. विद ञाणे, दसु.

२३०-२३१. महिलान्तं इत्थिसामञ्ञे. इसु इच्छायं, तो, नदादि. सीमस्स अन्तो सीमन्तो, केसवेसो, तंयोगा सीमन्तिनी, इनी. नरस्सायं नारी, इदमत्थे णो. तिट्ठति गब्भो यस्सं, सा थी. धा धारणे वा, वण्णविकारो, ई. बन्ध बन्धने, ऊ, बन्धस्स वधादेसो च [ण्वादि ३], वधूसद्दो सुणिसाभरियानम्पि वाचको. वन सम्भत्तियं, तो, इकारागमो च. अङ्ग गमनत्थो, यु, अङ्गना, विसिट्ठनारियम्पि अङ्गना, तदा कल्याणङ्गनारीलक्खणोपेतं पसत्थं हत्थपादादिकमङ्गमस्सत्थीति अस्सत्थ्यत्थे अङ्गा कल्याणे नपच्चयो [मोग्गल्लान ४.९२]. विरूपेसुपि मदो रागमदो यस्सा सा पमदा, विसिट्ठनारियंप्यत्र पमदा, तदा पकट्ठो मदो रूपसोभग्गजनितो चेतोविकारो यस्सा सा पमदा. रूपलावण्यसम्पन्नताय सुन्दरी, विसिट्ठायम्पि. कमनीयवुत्तिताय कन्ता, कमु कन्तियं, तो. कन्तियोगा वा कन्ता, विसिट्ठायम्पि. रमयति विनोदयति नायकं, सा रमणी, नन्दादीहि यु, नदादि, विसिट्ठायम्पि. दय रक्खणे, कम्मनि तो. अप्पं बलं यस्सा सा अबला, अप्पत्थोयं अकारो. मातुया गामो विय गामो यस्सा सा मातुगामो, माता विय गच्छतीति वा मातुगामो, गमु गमने, णो, माता विय गसतीति वा मातुगामो, गस अदने, मो, माता विय गायतीति वा मातुगामो, गा सद्दे, मो. मही विय सुचिं असुचिम्पि लातीति महिला, महन्तेसु बहूसुपि रत्तचित्तेसु इलति गच्छतीति वा महिला, इल गमने, मह पूजायं वा, इरो, लत्तं, आ, महिला. महेलाप्यत्र.

तिकं विसिट्ठनारियमेव. लल विलासे, नन्दादीहि यु. लल इच्छायन्ति चुरादिगणतो वा यु. भयपकति भीरु, भी भये, रु, ‘‘भीरु अत्ते जने’त्थिय’’न्ति रभसो. अतिसयितकामा कामिनी, कामो सिङ्गाररूपो मदो यस्सात्थीति इनी, सब्बत्रेवं. वामलोचना, भाविनी, नितम्बिनी, रामाइच्चादीनिपि विसिट्ठनारीनामानि.

द्वयं पठमवयसि वत्तमानायं.

अट्ठवस्सा भवे गोरी, दसवस्सा तु कञ्ञका;

सम्पत्ते द्वादसे वस्से, कुमारीत्य’भिधीयते [चिन्तामणिटीका १६.८].

इह त्वभेदोपचारेनेकत्तं. अञ्ञे पनाहु ‘‘कञ्ञासद्दोयं पुमुनाभिसम्बन्धपुब्बके सम्पयोगे निवत्तेती’’ति. कुमार कीळायं, चुरादि, कुमारयतीति कुमारी, अ, नदादि, सकत्थे को, ण्वुना वा सिद्धो. कमनीयतेति कञ्ञा, कन दित्तिकन्तिगतीसु, यो, न्यस्स ञत्तं, अ, आ.

युवसद्दतो पाटिपदिकतोति, युवति. वरित्थिपरियायसामञ्ञेपि युवतिसद्दो पकत्यन्तरमत्थीति. तर तरणे, यु, उत्तं, ई च.

२३२. साभिसेका लद्धाभिसेका राजित्थी महेसी नाम, मह पूजायं, कम्मनि इसो, इस्से, ततो ई, महतियो राजित्थियो ईसति अभिभवतीति वा महेसी, ईस इस्सरिये, ई. महेसितो अञ्ञा राजनारियो भोगिनियो भोगयोगा, ई, इनी च. यानारी पुरिसस्स सङ्केतं याति, सा ‘‘धवत्थिनी, अभिसारिका’’ति चोच्चते. धवं पतिं अत्थयति इच्छतीति धवत्थिनी, अत्थ याचनिच्छासु, इनी, असतीविसेसो. सर गतियं, अभिसरति सङ्केतन्ति, ण्वु.

२३३. छक्कं वेसियं. चतुसट्ठिकलाकुसलताय, सीलरूपादिमत्ताय च गण्यते आदीयते गणिका, गण सङ्ख्याने, ण्वु. वेसो आकप्पो, तेनातिसोभते, कम्मवेसेहि वा इच्छीयतेति. अतिसोभने, इच्छत्थे वा यपच्चयो. वण्णसम्पन्ना दासी वण्णदासी, दासिम्पि हि वण्णसम्पन्नं केचि सामिका धनलोभेन गणिकं करोन्ति. नगरं सोभेतीति नगरसोभिनी. रूपेन उपजीवतीति रूपूपजीविनी. अतिसयवेसयुत्तताय वेसी.

द्वयं असतीसामञ्ञे. कुलानि अटति नासयतीति कुलटा. बन्धमनुबन्धं कायतीति बन्धकी, नदादि.

२३४. चतुक्कं उत्तमनारियं. वरो आरोहो सोणि यस्सा सा वरारोहा. उत्तमगुणयोगा उत्तमा. सोणिगारवेन मत्तगजो विय बन्धनगामिनी मत्तकासिनी, कस गतियं. वरवण्णयोगा वरवण्णिनी, इनी.

‘‘सीते सुखोण्हसब्बङ्गी, गिम्हे या सुखसीतला;

भत्तु भत्ता च या नारी, सा भवे वरवण्णिनी’’ति. रुद्दो;

द्वयं अखण्डितचरित्रायं. पति सामिकोव कमनीयो यस्सा पतिब्बता, पतिम्हि वतमस्साति वा पतिब्बता. अस भुवि, अन्तो, ई, आदिलोपो. समेतीति वा सती, समु उपसमे, अन्तो, ई.

द्वयं कामरत्तराजपुत्तादिनो कुलस्स नियतपतियं. कुलानुरूपा इत्थी कुलित्थी, कुलं पालेति रक्खतीति कुलपालिका, ण्वु.

२३५. द्वयं मतभत्तिकायं. विगतो धवो भत्ता यस्सा विधवा. पति सुञ्ञो नट्ठो यस्साति पतिसुञ्ञा.

द्वयं अत्तिच्छाय पत्यन्वेसिनियं कञ्ञायं. पतिं वरति गवेसतीति पतिम्बरा, दुतियायालोपो. सयमेव पतिं वरतीति सयम्बरा, पठमायालोपो, वर पत्थनायं.

चतुक्कं विजातायं. विजनी गब्भविमोक्खने, तो, विजायित्थाति विजाता. सू अभिसवे, तो. जातं अपच्चं पुत्तो एतिस्साति जातापच्चा. पसूताव पसूतिका, कपच्चयो, इत्तञ्च.

२३६. द्वयं दूतियं. या पेसीयते, सा दूती, दु गमने,ति, ईम्हि दूती. सञ्चारयति यथाभिमतन्ति, ण्वु.

तिकं दासियं. दु कुच्छितं असति भक्खतीति दासी, ई, दीयन्ते तायाति वा दासी, दा दाने, सो, ई च. चिट पेसने, कम्मनि णो, ई. कुटं उदककुम्भं धारेतीति कुटधारिका, ण्वु.

द्वयं सुभासुभनिरूपिनियं संवरिकादिम्हि. वर गतियं, कत्तरि इनी. सुभासुभस्स इक्खणं निरूपनं यस्सात्थीति, इ, सकत्थे को. इमे द्वे सद्दा तुल्यत्था.

या सयं खत्तियजाति यस्स कस्सचि भरिया, सा खत्तियानी, खत्तिया च. खत्तियस्सापच्चं खत्तियानी, आनो, ई. णम्हि खत्तिया.

२३७. पज्जं अग्गिसक्खिपुब्बकतपाणिगहितायं भरियायं, अञ्ञत्र तूपचारा. दारयन्ते येनाति दारो, दर विदारणे, अकत्तरि च कारके सञ्ञायं णो. जायति पुत्तो यायाति जाया, जन जनने, यो, जनिस्स जा च, आ, जयतीति वा जाया, जि जये, यो, जिस्स जा, आ, जाया. कल सङ्ख्याने, अत्तो. घरं नेतीति घरणी, णत्तं. भरितब्बतो भरिया, भर भरणे, यो. पियायितब्बतो पिया,पी तप्पनकन्तीसु, यो. पजं पुत्तं पालेतीति पजापति, पा पालने,ति, आत्तं, रस्सत्तञ्च. द्विन्नं पूरणी दुतिया. पठमो भत्ता, भरिया दुतिया. सामिकस्स पादे परिचरतीति पादपरिचारिका, ण्वु. पतिनी, पाणिगहिता, सहधम्मिनीतिपि तस्सायेव नामानि.

२३८. तिकं सखियं. तेसु तेसु किच्चेसु सह खायति पकासतीति सखी, सहपुब्बो खा पकासनकथनेसु, ई. अल भूसने आपुब्बो, इ. वयसा तुल्या वयसा, तुल्ये सञ्ञायं सो [पाणिनि ४.४.९१ सुत्ते यपच्चयो दिस्सति].

जरोवुच्चति चोरस्सामिको, तस्सायं जारी, णो, ई. सामिकं अतिक्कम्म अञ्ञत्र चरतीति, इनी.

२३९. पुमे तूति लिङ्गन्तो तुसद्दो न पुब्बं भजते. अर गमने, तु, अरस्सुत्तं. रतिया जायतीति रजो, तिलोपो. पुप्फ विकसने, पुप्फं.

तिकं रजस्सलायं. उतुयोगाउतुनी, इनी. रजयोगा रजस्सला, सलो. पुप्फवन्तताय पुप्फवती. थीधम्मिनी, अवी, अत्तेयी, मलिनी, उतुमती, उदकीइच्चादीनिपि तस्सा नामानि.

तिकं गब्भिनियं. गरु अलहुको गब्भो कुच्छि एतिस्साति गरुगब्भा. आपन्नो पत्तो गब्भट्ठो सत्तो एतायाति आपन्नसत्ता. गब्भयोगा गब्भिनी.

तिकं येन वेठितो गब्भो कुच्छियं तिट्ठति, तत्रासयेति ख्याते. गब्भो आसयते तिट्ठत्यत्राति, णो. जरं एतीति जलाबु. उ, रस्स लो, यस्स बो, जरापुब्बो इ गतियं. कलं जरतं लातीति कललो, कल सङ्ख्याने वा, अलो.

२४०-२४१. सत्तकं भत्तरि. धू कम्पने, सन्तासं धुनोतीति धवो, अ. सं एतस्सत्थीति सामिको, आमिपच्चयो, सकत्थे को, इपच्चयो वा, निग्गहीतस्स मो, अस्स च दीघो, सामिको. भर भरणे, भरतीति भत्ता, रितु. कमु इच्छायं, तो, ‘‘पक्कमादीहि न्तो चा’’ति न्तत्तं. पा रक्खणे, अति, पति. वर इच्छायं, अ, वरो. पी तप्पनकन्तीसु, यो.

रतिकारणत्ता पतिनो उप उपपति, समासे कते अभिधानतो पुब्बनिपातो, अप्पधानभूतो वा पति उपपति. जर वयोहानिम्हि, जीयन्ते अनेनाति जारो, दारो च.

सत्तकं पुत्ते. नरके न पतन्त्यनेन जातेनाति अपच्चं, पत गतियं, यो, त्यस्स चो, न पतति न विच्छिन्दति वंसो एतेनाति वा अपच्चं, पुत्ते, धीतरि च निच्चनपुंसकोयं. पू पवने. पुनाति पितरो तेनाति पुत्तो. ‘‘छदादीहि तत्रण’’ति तो. पूरेतीति वा पुत्तो. अत्ततो जातो अत्रजो, ‘‘अत्तजो’’तिपि पाठो. सुयतेति सुतो. सु अभिसवे, सुणातीति वा सुतो, तो, सु सवने. तनुम्हा जातो तनुजो, तनयो च, यो, तनोति मुदन्ति वा तनयो, अयो. सूयतेति सूनु, कम्मनि नु, सू पसवे.

पुत्तादयो सूनुपरियन्ता धीतरि वत्तमाना इत्थियं वत्तन्ति. दुहिता, धीता च सदा नारियमेव. दुह पपूरणे, रातु, ओत्ताभावो, इकारागमो च. धा धारणे, रातु, आस्सी. पुत्तादयो च ते सामञ्ञेनेव कुण्डगोलकादीनं वाचका. सवण्णायं तु ऊढायं सजातो सयं जनितो सुतो ओरसो नाम. सजातसद्देन कुण्डकगोलकखत्तादिब्यवच्छेदो. जीवति भत्तरि जारजो सुतो कुण्डाख्यो. मते भत्तरि जारजो गोलकाख्यो. अरियासुद्दजो सुतो खत्ता नाम [खत्ता अरियासुद्दानं (अमर २०.३)]. आदिना मागधादीनं गहणं. वुत्तञ्हि –

‘‘अमते जारजो कुण्डो,

मते भत्तरि गोलको’’ति [अमर १६.३६].

‘‘मागधो सुद्दखत्ताजो’’ति [अभिधानु ५०३ गाथा] च.

उरसा मनसा निम्मितो, उरसद्दा ततियन्ता निम्मितत्थे णो, निविट्ठत्ता तेन निम्मितोति वुच्चति. उरसि भवोति वा ओरसो.

२४२. चतुक्कंपतिपतिनीनं युगे, ‘‘दारा पुमे बहुत्ते च, दं कलत्रे नपुंसके’’ति [चिन्तामणिटीका १६.३८] अमरमाला, जंसद्दो त्वब्ययो दारवचनो. तस्मा ‘‘जम्पति, दम्पती’’तिपि भवितब्बं, इध पन कच्चायनमतेनोदाहटा. जाया च पति च जायापति. इतरीतरयोगद्वन्दो. जाया च पति च जानिपति, तथा जायम्पतिआदयो, जायासद्दस्स पतिम्हि परे जानि, तुदञ्च, जायञ्च यदादिना.

तिकं नपुंसके. विगतो रागस्सवो यस्मा वस्सवरो. सु सवने, अरो. पण ब्यवहारे, डो, पडि लिङ्गवेकल्ये वा, भूवादि. न इत्थी न पुमा नपुंसकं, निरुत्तिनयेन इत्थिपुमानं पुंसकभावो, नस्स च पकति. ततियापकति, सण्डो, कलीबन्तिपि तस्स नामानि. ततिया पकति ततियप्पकारो, समजातिके इत्थिपुरिसे अपेक्खित्वा ततियत्तं पकारस्स. पठमा हि पकति इत्थी, दुतिया पकति पुरिसो, इतरपकति ततिया पकति.

२४३. छक्कं ञातिमत्ते, बन्धुयेव बन्धवो, अ, उस्सावो. बन्धतीति बन्धु, उ. सस्स अत्तनो जनो सजनो. समानं गोत्तं कुलं अस्साति सगोत्तो, समानस्स सभावो. ञा अवबोधने, कम्मेति, ञातियेव ञातको, अत्तं, सकत्थे को च. सुसद्दोप्यत्र [स्व (अमर १६.३६)].

द्वयं सत्तपुरिसावधिकेसु निकटञातीसु. लोहितेन सम्बन्धो सालोहितो, सम्बन्धस्स सादेसो, पुब्बनिपातो च, समानं पिण्डदानं यस्स सपिण्डो, सनाभयोप्यत्र [नाभि सत्तपुरिसावधिककुले (चिन्तामणिटीका १६.३३)]. तिकं पितरि. ता पालने, तो कत्तरि. जनयतीति जनको, ण्वु. पा रक्खणे, रितु, अस्सित्तं.

२४४. छक्कं मातरि. अम पूजायं, कम्मनि मो, बो च, अम्मा, अम्बा. जनयतीति जननी, यु, नदादि. मान पूजायं, पुत्तं मानेतीति माता, रातु, पातीति वा माता, पातिस्स मो. जनेतीति जनेत्ति,ति. जनेतीति जनिका, ण्वु, इत्तं.

अप्पधानभूता माता उपमाता, कुमारे धारेतीति धाति. धा धारणे,ति. जायाय भरियाय भातिको कनिट्ठो च जेट्ठो च सालो नाम, सस्स अत्तनो एसा सा, भरिया, तस्सा भाता सालो, जायाय भातरि अलो. सर गतिचिन्ताहिंसासु वा, णो, लत्तं, साल वितक्के वा, चुरादि.

२४५. सामिनो भत्तु भगिनी ननन्दा नाम, न नन्दतीति ननन्दा, अत्ताभावो नस्स विभासाधिकारा. नन्द समिद्धियं, भूवादि.

द्वयं अय्यिकायं. मातुया माता मातामही. पितूनं पितरि च मातरि च आमहं यदादिना, नदादि. अरह पूजायं, ण्वु, रहस्स यो, अय गतिम्हि वा, ण्वु, अय्यिका.

मातुया भाता मातुलो नाम, मातुया भाता मातुलो, मातु भातरि उलपच्चयो. अस्स मातुलस्स पजापति जाया मातुलानी नाम, मातुलस्स भरिया मातुलानी, मातुलभरियायं आनो, नदादि, अथ वा मातुलस्स एसा मातुलानी, ई, अस्स आनो.

२४६. जायापतीनं द्विन्नं जननी माता सस्सु वुत्ता, सस गतिहिंसापानेसु. तप्पिता तेसं जायापतीनं पिता पन ससुरो नाम, ससधातुम्हा उरो. भगिनिया पुत्तो पन भागिनेय्यो नाम, भगिनिया अपच्चं भागिनेय्यो, णेय्यो.

२४७. द्वयं सुतस्स, सुताय च पुत्तेसु. नह बन्धने, रितु, नी नये वा. पुत्तस्स पुत्तो पपुत्तो, त्तलोपो, उस्सत्तञ्च. सामिभाता देवरो नाम, अथ वा सामिभाता कनिट्ठो सामिनो भाता देवरो नाम. जेट्ठो तु ससुरो एवोच्चते. दिवु कीळायं, अरो.

द्वयं धीतुपतिम्हि. जन जनने, रितु, अस्सात्तं, नस्स मादेसो च. द्वयं पितुपितरि. पितुनो पिता पितामहो.

२४८. हुसान्तानि पदेन पदेन नामानि. मातुया भगिनी मातुच्छा, च्छो. पितुनो भगिनी पितुच्छा, पितुभगिनी पितुच्छा भवेत्यत्थो.

पितामहसद्दो न केवलं जनकपितरमेव वदति, अथ खो जनकपितुपितादयोपीति एत्थापि ‘‘पपितामहो’’ इच्चुदाहटो. पितुनो अय्यको पय्यको, तुलोपो. सु सवने, ण्हा. णिसम्हि सुणिसा. सम्हि हुसा, हत्तं. सब्बत्र ‘‘इत्थियमतो आपच्चयो’’ति आ.

२४९. चतुक्कं एकोदरे भातरि. समानोदरे ठितो सोदरियो, समानस्स सो. समानो गब्भो सगब्भो, तत्र भवो सगब्भो, णो. समानोदरे जातो सोदरो. समानोदरे जातो सहजो. सहसद्दो तुल्यवचनो.

मातापितू ते द्वे जना पितरो वुच्चन्ते. उभिन्नम्पि जनकब्यप्पदेसनियतत्ता अभेदवचनिच्छायं पितुत्तमत्थेव. नन्वभेदा जाति, तस्सा चोभयत्र सत्तादेकत्तं, न च जातिया लिङ्गसङ्ख्या भवन्ति, अदब्बत्ता बहुवचनं न सियाति? नेस दोसो, न हि जातिपदत्थिकस्स न दब्बं, दब्बपदत्थिकस्स वा न जातीति. किन्तुभयेसंप्युभयपदत्थो इहात्थविसेसो. जातिपदत्थिकस्स जाति पधानभूता दब्बं गुणभूतं, दब्बपदत्थिकस्स तु विपरिययो, तत्र जातिवचनिच्छायं दब्बे विय लिङ्गसङ्ख्या वत्तब्बा, तस्स च बहुत्ता बहुवचनं. पुब्बे वियाभेदवचनिच्छायं पुत्तो च धीता च पुत्ता वुच्चन्ते, जञ्ञत्तञ्हि पुत्तब्यपदेसनियतं धीतरिप्यत्थि, विपरियये तु न भवत्यनभिधानतो. भेदवचनिच्छायं पुत्तधीतरोति भवति.

२५०. सस्सु च ससुरो च ससुराति वुच्चन्ते. तदपच्चोहनसम्बन्धिनिबन्धना हि ब्यप्पदेसो सस्सुयम्पि ठितो. भेदवचनिच्छायं तु पुब्बे विय पच्चत्थं सद्दनिवेसो. भाता च भगिनी च भातरो वुच्चन्ते. एकगब्भोसितत्तं भातुब्यप्पदेसनियतं भगिनियंप्यत्थि. ततो एकगब्भोसितत्तस्साभेदवचनिच्छायं उभो भातरो वुच्चन्ते. एत्थ च सब्बत्रापि विरूपेकसेसो दट्ठब्बो. दुविधो हि एकसेसो सरूपासरूपवसेन. तत्र सरूपेकसेसे बहुवचनमेव, इतरत्र पन द्विवचनं, यथा पुरिसो च पुरिसो च पुरिसा, नामञ्च रूपञ्च नामरूपञ्च नामरूपं, माता च पिता च पितरोति.

बाल्ययोब्बनवुड्ढत्तानि तीणि वयानि. तत्र तिकं बाल्ये. द्वयं योब्बने. बालस्स भावो बालत्तं, त्तं. तापच्चये बालता. ण्यम्हि बाल्यं, अथ वा बल पाणने, बलन्ति अस्ससितपस्ससितमत्तेन पणन्तीति बाला, बल्यन्ते संवरीयन्तेति वा बाला, बल संवरणे. तेसं भावो बालत्तादि. युवस्स भावो योब्बञ्ञं, योब्बनञ्च, भावे ण्यो, णो च, अथ वा यु मिस्सने, यु, उस्स उवादेसो, वुद्धि. तेसं भावो योब्बञ्ञादि.

२५१. ये जराकता सुक्का केसादयो, ते पलितं नाम सियुं, तेसं वा यं सुक्कत्तं, तं पलितं नाम. पच पाके, इतो, चस्स लत्तञ्च.

द्वयं वलिपलितादिमति कायपरिपाके. जीयन्ति वुड्ढा भवन्ति अस्सं जरा, जर वयोहानिम्हि, जरा एव जरता, सकत्थे तापच्चयो. विस्ससातिपि जराय नामं. विसेसेन संसते अधो पातयतीति विस्ससा. संसति’रयं पमादत्थो, अवसंसनत्थो च, इह अवसंसनत्थो, निग्गहीतलोपो, द्वित्तञ्च.

बाल्ययोब्बनवुड्ढत्तानि पुब्बे वुत्तानि. इदानि तब्बतिनामान्याह. तत्र अद्धं छापसामञ्ञे. पुथ, पथ वित्थारे, उको, पुथुको, पल गमने, ण्वु, अस्सित्तं, द्वित्तञ्च, पिल्लको. छुप सम्फस्से, उस्सात्तं, छापो. कुमार कीळायं, कुमारो. बल पाणने, णो, बालो, पू पवने, तो, सकत्थे को, पोतको, इत्थियं पोतकी. पोतो, सावो, सावको, अब्भको, डिम्भो, सुसुको, सुसुइच्चादीनिपि छापसामञ्ञत्थानि.

२५२. बालसामञ्ञवाचकानि दस्सेत्वा विसेसबालनामानि दस्सेतुमाह ‘‘अथु’’च्चादि. उत्तानो, उत्तानं वा सयतीति उत्तानसयो. कपच्चये उत्तानसेय्यको. थनं पिवतीति थनपो, डिम्भसद्दोप्यत्र.

२५३. सत्तकं तरुणे.

आसोळसा भवे बालो,

तरुणो तु ततो भवे;

वुद्धो तु सत्तत्यायुम्हा,

तीणि वयानि लक्खये.

तर तरणे, उणो. वयसि योब्बने तिट्ठतीति वयट्ठो, तो, ‘‘वयो बाल्यादि पक्खी च, योब्बनञ्च वयो क्वची’’ति [चिन्तामणिटीका १६.४२] रुद्दो, दह भस्मीकरणे, अरो, यु मिस्सने, अ, उवादेसो, सिस्साकारो. सस प्लुतगतिम्हि, उ, अस्सुत्तं, सुसु, तरुणस्स वा पाटिपदिकस्स सुस्वादेसो. मनुनो अपच्चं मानवो, वण्णविकारो, नस्स णत्तं, माणवो. कुच्छायं कपच्चयो, माणवकोति सिद्धं. वुत्तञ्च –

‘‘अपच्चे कुच्छिते मूळ्हे, मनुतोस्सग्गिको मतो’’ति [महाभास्स ४.१.१६१] दर विदारणे, ण्वु.

द्वयं सुखवड्ढिते कुमारे, सुखो कुमारो सुकुमारो, खलोपो, सुखेन एधति वद्धतीति सुखेधितो. ‘‘सुखोचितो’’तिपि पाठो, सुखं उचितं सम्पिण्डितं एत्थाति सुखोचितो, उच समवाये.

२५४-२५५. द्विपादेन वुड्ढस्स नामानि. आयुमहत्तं लातीति महल्लको, ण्वु, द्वित्तं. वड्ढ वड्ढने, कत्तरि तो, तस्स ढो, ड्ढस्स डो, अस्सुत्तं, धा गतिनिवत्तियं, इरो, धस्स थत्तं, इस्स एत्तं. जर वयोहानिम्हि, कत्तरि तो, तस्स इन्नादेसो, धात्वन्तलोपो, णत्तञ्च, जिण्णो, सकत्थे कम्हि जिण्णको. पकतं वयो योब्बनमस्साति पवयोतिपि वुड्ढस्स नामं.

वलिनन्तानि पादेन नामानि. तत्र तिकं जेट्ठभातरि. अग्गे पुरे काले, पुब्बे च काले जायतीति अग्गजो, पुब्बजो च. अयञ्च वुड्ढो अयञ्च वुड्ढो, अयमिमेसं विसेसेन वुड्ढोति जेट्ठो, वुड्ढसद्दा इट्ठपच्चयो, ‘‘वुड्ढस्स जो इयिट्ठेसू’’ति वुड्ढस्स जो. अलोपे परस्सासवण्णत्तं.

तिकं पच्छाजाते भातरि. अयञ्च युवा अयञ्च युवा, अयमिमेसं विसेसेन युवाति कनिट्ठो, कनियो [कणिट्ठो कणियो (क.)] च. इयिट्ठेसु युवसद्दस्स कनादेसो [कणादेसो (क.)]. अनु पच्छाकाले जातो अनुजो. जघञ्ञे पच्छाकाले जातो जघञ्ञजो. अपरस्मिं पच्छाकाले जातो अपरजोति द्वेप्यत्र.

वलि सिथिलं तचो चम्मं यस्स वलित्तचो, द्वित्तं. वलि चम्ममेतस्सत्थीति वलिनो, इनो. उत्तानसयादयो वलिनन्ता वाच्चलिङ्गत्ता तीसु लिङ्गेसु वत्तन्ति, यथा – उत्तानसयो बालो, उत्तानसया कुमारी, उत्तानसयं नपुंसकं.

२५६. पञ्चकं मत्थके. सि सये, सो, दीघो च, अङ्गेसु उत्तमङ्गत्ता उत्तमङ्गं, उत्तमो च तं अङ्गञ्चातिपि उत्तमङ्गं. सीसञ्च उत्तमङ्गञ्च सीसोत्तमङ्गानि. सि सेवायं, रो, सेवन्ति एतेनाति सिरो. मुद तोसे, धो. सिस्साकारो. मस आमसने, त्थो, सकत्थे को च, मसि परिमाणे वा.

पज्जद्धं केसे. के मत्थके सेति तिट्ठतीति केसो. सत्तमियालोपो, कति छेदने, अलो, अस्सुत्तं. वल संवरणे, कम्मनि णपच्चयो, वालो. उत्तमङ्गे सीसे रुहतीति उत्तमङ्गरुहो. मुद्धनि जायतीति मुद्धजो. वालो च उत्तमङ्गरुहो च मुद्धजो चेति इतरीतरयोगद्वन्दो. चिकुरो, कचोतिप्यत्र. चि चयने, कुर सद्दे, अनेकत्थत्ता छेदने. वड्ढमानो चिकरीयतेति चिकुरो, कच बन्धने, अ.

२५७. कुसुमगब्भा केसा केसचूळा मुत्तिकादिना बहि संयता सन्थता धम्मिलो नाम. एकतो कत्वा धरीयति बन्धीयतीति धम्मिलो, कम्मनि इलो. धम्मेन नानादेसियमनुस्सानं समाचारेन इलतीति वा धम्मिलो, इल गमने.

द्वयं कुमारानं सिखापञ्चके, चूळत्तयेति केचि. काकानं पक्खसण्ठानत्ता काकपक्खो. सिखा एव सिखण्डको, सकत्थे को. सिखासिखण्डसद्दानमभेदत्तायेव हि ‘‘सिखण्डी, सिखी चा’’ति मोरो वुत्तो.

पासो, हत्थो च इमे द्वे केसचये केसपरियायतो परे हुत्वा केसानं कलापे वत्तन्ति, न केवला, यथा – केसपासो केसहत्थो इच्चादि. पा रक्खणे, पाति रक्खति अवयवेति पासो, सो, पस बन्धनेति केचि, णो. हन गतियं, अवयवा निहनन्ति एत्थाति हत्थो, थो, पक्खोप्यत्र.

तापसानं वतीनं तहिं केसचये जटासद्दो वुच्चति, जट जटने, जट सङ्घाते वा, ‘‘इत्थियमतियवो वा’’ति अ.

२५८. पोसितभत्तादीहि या बन्झते, तत्र वेणी, पवेणी च. वी पजने, पजनं गब्भविमोक्खो, वी तन्तसन्ताने वा, णी. पक्खे पवेणी.

द्वयं सीसमज्झट्ठचूळायं. चूळ सञ्चोदने, चूळ हावकरणे वा, अ. सिखा वुत्ता. केसपासीप्यत्र, नदादि.

नारीनं केसमज्झम्हि पद्धति उजुगतमग्गो सीमन्तोति मतो कथितो. सीमस्स अन्तो सीमन्तो, सी सये वा, अन्तो, मज्झे मकारवण्णागमो.

२५९. तिकं लोमे. लू छेदने, वड्ढमानं लूयतेति लोमं, मो. तनुम्हि रुहतीति तनुरुहं, अ. रुह जनने, रूह पातुभावे वा, मो, हलोपो, ओत्तञ्च, लू छेदने वा, मो, लस्स रत्तं, रोमं. अक्खिम्हि जातं लोमं पम्हं, पखुमञ्चोच्चते. पमिनोति तेनाति पम्हं,पपुब्बो मा परिमाणे, हपच्चयो. अक्खिनो पक्खद्वये जातं पखुमं, उमो, कलोपो च.

पुममुखे पुरिसानं मुखे वुत्तं [पवुट्ठं (क.)] लोमं मस्सु नाम, मस आमसने, सु, मस्सु.

तिकं भमुम्हि. भम अनवट्ठाने, ऊ, मलोपो, भू. उम्हि भमु, कपच्चये भमुको. भमुकसहचरणतो भमु पुल्लिङ्गो.

२६०. तिकं नेत्तोदके. खिप पेरणे, पो, इस्सत्तं. नेत्ते जातं जलं नेत्तजलं. अस अधोपतने, सु, अस्सु. नेत्तजलञ्च अस्सु चाति द्वन्दो. अस्सु नपुंसके.

द्वयं अक्खिपुत्तलिकायं. नेत्ते दिस्समाना तारा नेत्ततारा. कञ्ञासद्दतो तद्धितो अपच्चयो, कञ्ञासद्दस्स कनीनादेसो, इत्थिकताकारपरे के पुब्बो अकारो इकारमापज्जते [कातन्त २.२.६५], कनीनिका. तारकाप्यत्र.

छक्कं मुखविवरे, कवयो पन तदुपलक्खितेपि समुदाये युज्जन्ते. वद वियत्तियं वाचायं, करणे यु. मु बन्धने, खो, ओत्ताभावो निपातना, मुखं. सब्बधरकते पन खञ्ञतेति धातुना मुखन्ति निपातितं, खनु अवदारणे. तुडि तोडने, अ. तनु वित्थारे वा, डो, अस्सुत्तं. वदति तेनाति वत्तं, तो, वुच्चते अनेनाति वा वत्तं. वद वियत्तियं वाचायं, तो. लप वचने, करणे यु. आनन्ति असन्ति अनेनाति आननं, अन पाणने, यु. अस्संप्यत्र. अस भक्खने. करणे सो.

२६१. अड्ढं दन्ते. द्वीसु ठानेसु द्विक्खत्तुं वा जायतेति द्विजो. लपने मुखे जायतीति लपनजो. दा अवखण्डने, दायति भक्खमनेनाति दन्तो, अन्तो, दस अदने वा, दसन्ति भोज्जमनेनाति दन्तो, अन्तो, धात्वन्तलोपो. दमु दमने वा, तो. दंस दंसने, दंसते विलिख्यते भक्खमनेनाति दंसनो, यु. रद विलेखने, यु, रदनो. अम्हि रदो.

दन्तभेदस्मिं दन्तविसेसे दाठासद्दो. इत्थिलिङ्गोयं. दंसधातुतो ठो, दंसिस्स च दा, दाठा, मुद्धजदुतियोयं. अक्खिकोटीसु वामदक्खिणनेत्तानं अन्तेसु अपाङ्गो वत्तति, सरीरङ्गसङ्खातस्स कण्णस्स अप समीपं अपाङ्गो.

२६२. चतुक्कं ओट्ठे. दन्ते आवरति छादयतीति दन्तावरणं. उस दाहे, तो, ‘‘सादिसन्तपुच्छभन्जहंसादीहि ट्ठो’’ति सहादिब्यञ्जनेन ट्ठो, ओत्तद्वित्तानि, ओट्ठो. गद्रभेप्ययं. अथ वा उस दाहे, ट्ठो, ओत्तद्वित्तादि, उभयत्रापि मुद्धजदुतियो, ईसं किञ्चि कालं धारेति भक्खमेत्थाति अधरो, ईसत्थो ह्यत्र अकारो.

‘‘अ पुमे माधवे ञेय्यो,

पटिसेधे तदब्ययं;

ईसत्थे च विरुद्धत्थे,

सदिसत्थे पयोगतो’’ति. –

हि एकक्खरकोसे वुत्तं. दसने दन्ते छादयतीति दसनच्छदो. एत्थ केचि अधरसद्देन हेट्ठिमोट्ठमेवाहु, तेसं वचनं ‘‘नेत्तन्ताधरपाणिपादयुगलेहि’’च्चादीहि महाकविपयोगेहि असंसन्दनतो न गहेतब्बं.

तिकं कपोले. गडि वदनेकदेसे, अ, धातुप्पक्रियत्थञ्हि धातुपाठवचनं, सब्बत्राप्येवं. केन जलेन पूरियतेति कपोलो, अलो, कप अच्छादने वा, ओलो, कपोलो, नदादि. गण्डी. अधरा अधोभागो चुबुकं नाम, चिबुकंप्यत्र. चिबु ओलम्बके, ण्वु, अस्सुत्तं.

२६३. द्वयं गीवाय पुरोभागे. गल अदने, करणे अ, गिल गिलने वा, गिलति अनेनाति गलो, इस्सत्तं. कण सद्दत्थो दण्डको धातु, ठो, कण्ठो, मुद्धजदुतियोयं.

तिकं एकत्थं. गा सद्दे, ईवो. कं सीसं धरतीति कन्धरा. सिरं धरतीति सिरोधरा, सिरो धिय्यते अस्सन्ति वा सिरोधरा, धा गतिनिवत्तियं, अरो.

सुवण्णमयो आलिङ्गो मुरजभेदो, तेन सन्निभा सदिसा या गीवा, सा कम्बुगीवा मता, महापुरिसलक्खणमेतं. अथ वा या गीवा तीहि लेखाहि अङ्किता लक्खिता, सा कम्बुगीवा मता, महापुरिसलक्खणमेतञ्च. कम्बु वुच्चति सुवण्णं, कम्बुमयेन आलिङ्गेन सन्निभा गीवा कम्बुगीवा, कम्ब संवरणे, उ, कम्बु.

२६४. तिकं खन्धे. अन गतियं, सो. भुजानं सिरो मत्थकं भुजसिरो. कं मत्थकं दधातीति कन्धो, सो एव खन्धो ककारस्स खकारकरणवसेन, खमति भारन्ति वा खन्धो, खमु सहने, तो, तस्स धो, मस्स नो, निग्गहीतं वा. तस्सन्धि तस्स खन्धस्स मज्झं जत्तु नाम, यं खन्धानं मज्झे तिट्ठति. जन जनने, जर वयोहानिम्हि वा, तु, जत्तु, तं नपुंसकं.

द्वयं बाहुमूले. बाहूनं भुजानं मूलं बाहुमूलं. कच बन्धने, छो. अस्स कच्छस्स अधोभागट्ठानं पस्सं वुच्चति, दिस पेक्खने, अपच्चयो, दिसस्स पस्सादेसो.

२६५. तिकं बाहुम्हि. वहति अनेनाति वाहु, वाहु एव बाहु, कु [ण्वादि ६]. भुञ्जते अनेनाति भुजो. भुज पालनज्झोहारेसु. बाहु च भुजो चेति द्वन्दो, एते द्वे द्वीसु, इत्थियं भुजा. वहति यायाति बाहा. अपरोसद्दोप्यत्र [अ पारोसद्दोप्यत्र (क.), अ पवेट्ठसद्दोप्यत्र (?)].

तिकं हत्थे. हस हसने, थो. हर हरणे वा. नक्खत्तेप्ययं. कर करणे, अ. पण ब्यवहारथुतीसु, इ. पा रक्खने वा, णि. करो च पाणि च करपाणयो. पञ्चसाखो, सयोप्यत्र.

पकोट्ठन्तो हत्थगण्ठि मणिबन्धो नाम. पकोट्ठो नाम आमणिबन्धं कप्परस्स अधोभागो. मणिविकतिं बन्धति एत्थाति मणिबन्धो. कुस अक्कोसे, ठो, पकोट्ठो.

द्वयं भुजमज्झगण्ठिम्हि. कपु हिंसायं, अरो. कुप्परोतिपि पाठो, तदा अस्सुत्तं. कपु हिंसायं, ओणि, कपोणि, इत्थियं. कफोणीप्यत्र, तत्थ पस्स फत्तं.

२६६. पाणिस्स पाणितलस्स सम्बन्धीनं मणिबन्धकनिट्ठानं द्विन्नं अन्तरं बहिट्ठानं करभो वुच्चति, येन कुमारका सत्थं कत्वा अञ्ञमञ्ञं पहरन्ति, कर हिंसायं, अभो, कर करणे वा.

द्वयं अङ्गुलिमत्ते. करस्स पाणिस्स साखा करसाखा. अगि गत्यत्थो, अङ्ग गमनत्थो वा, उलि. इत्थिलिङ्गोयं [(नदादि) (क.)], अङ्गुलि.

ता अङ्गुलियो पञ्चप्पभेदा, यथा – अङ्गुट्ठो तज्जनी मज्झिमा अनामिका कनिट्ठा चेति कमा सियुं. अङ्ग गमनत्थो, अस्सुत्तं, अग्गे पुरे तिट्ठतीति वा अङ्गुट्ठो, निग्गहीतागमो, अस्सुत्तञ्च. तज्ज हिंसायं, तज्जेति याय, सा तज्जनी, यु, नदादि. मज्झे तिट्ठतीति मज्झिमा. नत्थि नाममस्साति अनामिका, सकत्थे को. अतिसयेन खुद्दकाति कनिट्ठा. युवप्पानं कन, कण वा इयिट्ठेसु.

२६७. तज्जन्यादीहि युते अङ्गुट्ठे तते पसारिते सति पदेसादिका चतस्सो सञ्ञा कमतो सियुं, यथा – तज्जनीयुते अङ्गुट्ठे तते पदेसो. दिस पेक्खने. मज्झिमयुते अङ्गुट्ठे तते तालो, तल पतिट्ठायं. अनामिकासहिते अङ्गुट्ठे तते गोकण्णो, गोकण्णसदिसत्ता, तप्पमाणत्ता वा गोकण्णो, अथ वा गोकण्णो नाम एको मिगविसेसो, तक्कण्णसदिसप्पमाणत्ता गोकण्णो, तालो च गोकण्णो च तालगोकण्णा. लिङ्गभेदा ‘‘तालगोकण्णविदत्थी’’ति न वुत्तं, कनिट्ठायुते अङ्गुट्ठे तते विदत्थि, वितनोतीति वितत्थि, वितत्थि एव विदत्थि, तनु वित्थारे,ति, तस्स थो. विदत्थि. ‘‘कमा ततो’’तिपि पाठो.

कुञ्चितो सङ्कोचितो पाणि पसताख्यो, पपुब्बो सर गतियं, तो. पमाणप्पकरणतो विततञ्जलियेवायं कवीहि इच्छितो. सम्पुटञ्जलि पनायं, पसारितसहिता [पसारितसहितत्ता (क.)] यस्स अङ्गुलियो भवन्तीति.

कुञ्चितो च ततङ्गुट्ठो, सपताकोति सम्मतो;

पताकेहि तु हत्थेहि, सम्पुटञ्जलि इच्छितो.

देवतानं गरूनञ्च, पितूनञ्चे’च्छितो पुरे;

अत्थप्पकरणादीहि, भेदो ञेय्यो तहिं तहिं.

यथा जलञ्जलिं ददाति, अञ्जलिना पिवति, देवोयं कतञ्जलिरिति. पुटञ्जलिस्स वा वक्खमानत्ता इध विततञ्जलियेव.

२६८. तिकं सप्पकोट्ठे विततकरे. रमु कीळायं, तनो, मलोपो, रतनं, मणिबुद्धादीसु च. कुक आदाने, उ, द्वित्तं. हस धातुम्हा थो, तो वा, हत्थो, हत्थसहितत्ता वा पकोट्ठो हत्थो.

द्वयं सम्पुटञ्जलिम्हि. करमयो पुटो करपुटो, अञ्ज ब्यत्तिगतिकन्तीसु, अलि, अञ्जलि. करपुटो च अञ्जलि चेति करपुटञ्जली.

द्वयं नखे. करे जायति रुहतीति करजो. नत्थि खं इन्द्रियं एत्थाति नखो, सञ्ञासद्दत्ता न अत्तं, अविसयत्ता वा. पुनब्भवो, कररुहो, नखरोतिपि नखस्स नामानि.

द्वयं पुटङ्गुलिकरेतिख्याते मुट्ठिम्हि. खट इच्छायं, ण्वु, खद हिंसायं वा, दस्स टो. मु बन्धने,ति, तस्स ठो, द्वित्तं.

२६९. पस्सद्वयवित्थता पस्सद्वयेपि वितता पसारिता सहकरा सपाणयो द्वे बाहू ब्यामो नाम, ब्यामीयते अनेनाति ब्यामो, विपुब्बो याम अञ्छे. उद्धं उपरि तता वितता भुजा च पोसो च तेसं समुदितानं पमाणसदिसं पमाणं यस्स तस्मिं उद्धन्ततभुजपोसप्पमाणे पोरिससद्दो वत्तति. भुजसद्देन सहकरा भुजा गय्हते, एकस्स पमाणसद्दस्स लोपो, पुरिसस्स पमाणं पोरिसं. पुरिससद्दो चेत्थ सकरभुजपुरिसं वदति, तीसु, यथा – पोरिसं जलं, पोरिसो हत्थी, पोरिसी यट्ठि.

२७०. द्वयं उरसि. उस दाहे, रो, सलोपो, अर गतिम्हि वा, अस्सुकारो. हर हरणे, यो, रस्स दो. कोळं [कोट्ठ (क.)], भुजन्तरं, वक्खोतिपि उरोनामानि. तिकं उरोजे. तनु वित्थारे, तनोति इच्छन्ति थनो, तस्स थो, थन देवसद्दे, थन चोरिये वा. कुच सङ्कोचने, कुचो. पयो खीरं धारेतीति पयोधरो. कुचो च पयोधरो चाति द्वन्दो.

थनग्गस्मिं थनस्स अग्गे चूचुकं, नपुंसके. ‘‘चूचुको सो कुचानन’’न्ति [चिन्तामणिटीका १६.७७] तु रतनकोसो, चु चवने, उको, द्वित्तं, दीघो च, चूचुकं, चन्चु गतियं वा, उको, नलोपो, अस्सूकारो, चूचुकं.

द्वयं पिट्ठे कायस्स पच्छाभागे. पिट सद्दसङ्घातेसु, तो. इतरत्र ति, पिसु सेचने वा.

२७१. तिकं तनुमज्झे. मज्झे भवो मज्झो. लग सङ्गे, अ. मज्झे भवं मज्झिमं. चतुक्कं उदरे. कुस अक्कोसे, छि, सस्स चो. गह उपादाने, अनि, ईम्हि गहणी, गब्भं गण्हाति धारेतीति वा गहणी, गब्भासयसञ्ञितो मातुकुच्छिप्पदेसो, तेजोधातुम्हि पन यथाभुत्ताहारस्स विपाचनवसेन गण्हनतो अछड्डनतो गहणी. उपुब्बो दर गमने. उदरति उद्धं गच्छति वायु यत्राति उदरं. गु सद्दे, अभो, द्वित्तादि, गब्भो. पिचण्ड जठर तुन्दाप्यत्र.

कुच्छिसम्भवे कुच्छिट्ठे कोट्ठो, अन्तो चाति इमे द्वे वत्तन्ति, कुस अक्कोसे, तो, ठो वा. अम गमनत्थो, तो.

२७२. चतुक्कं कटियं. हनधातुम्हा यु, हस्स द्वित्तं, हस्स जो, हनस्स घो च, जघनं. निच्छयेन तमतीति नितम्बो, तमुधातुम्हा बो. सू पसवे, णि. कट वस्सावरणेसु, कट्यते आवरीयते वत्थादीहि कटि, इ, एते द्वे नारियं. एत्थ च जघनसद्देन इत्थिकटिया अग्गभागो, नितम्बसद्देन इत्थिकटिया पच्छाभागो, सेसद्वयेन कटिसामञ्ञं वुत्तन्ति दट्ठब्बं, वुत्तञ्च ‘‘पच्छा नितम्बो थीकट्या, जघनं तु पुरो भवे’’ति [अमर १६.७४].

२७३. लिङ्गन्तं लिङ्गसामञ्ञे. अङ्गे सरीरे जायतीति अङ्गजातं, अङ्गसद्दो सरीरवाचको, अङ्गमेतस्सत्थीति कत्वा. रहसि ठाने जातं अङ्गं रहस्सङ्गं, सत्तमियालोपो, इस्सत्तं, सस्स द्वित्तञ्च. वत्थेन गुय्हितब्बन्ति वत्थगुय्हं. मिह सेचने, करणे यु, मिहति रेतोमुत्तानि येनाति मेहनं. निपुब्बो मिह सेचने, तो, निमित्तं. उत्तमङ्गत्ता वरङ्गं. वज गतियं, अस्सीकारो, पच्चयेहि विना जायतीति वा बीजं, विरहत्तजोतको ह्येत्थ विकारो. फल निप्फत्तियं, फलति एतेन पुत्तन्ति फलं. लिङ्गति ‘‘इत्थी, पुरिसो’’ति विभागं गच्छति येनाति लिङ्गं.लिङ्ग गमने, लीनं अपाकटं अङ्गन्ति वा लिङ्गं. एतेसु बीजफलसद्दा अण्डेपि वत्तन्ति.

द्वयं पुरिसलिङ्गपसिब्बके. अम गमने, डो, अणसद्दत्थो वा, डो, अडि अण्डत्थे वा, तो. कुस अक्कोसे, णो. अण्डसद्दो चेत्थ बीजेपि, अण्डकोसोति समुदितम्पि कोसस्स नामं, ‘‘कुक्कुटच्छापकस्सेव अण्डकोसम्हा’’ति [पारा. १३, १४] हि वुत्तं, अमरकोसेपि [अमरकोसे १६.७६] अण्डकोसोति समुदितेनेव नामं वुत्तं. एत्थ च अण्डस्स बीजस्स कोसो अण्डकोसोति विग्गहो कातब्बो.

द्वयं इत्थिया अङ्गजाते. यु मिस्सने, अधिकरणेनि, योनि, इत्थियं पुमे चायं, इत्थी च पुमा च इत्थिपुमं, तस्मिं. भजन्ति अस्मिन्ति भगं. मारमन्दिर मारकूपा चात्र.

२७४-२७५. तिकं इत्थिपुरिसानं सम्भवे. सुचिस्स पटिपक्खो असुचि, इकारन्तो, द्वीसु, सम्भवलिङ्गो वा. संपुब्बा भूधातुम्हा अ. सक सामत्थियं, तो, तस्स को, अस्सुत्तं, सुच सोके वा, को.

द्वयं वच्चमग्गे. पुनन्ति अनेनाति पायु. पू पवने, उ, ऊस्सायो, पय गमनत्थो वा, पयति वच्चमनेनाति पायु, करणे उ, अयं पुरिसे पुल्लिङ्गे वत्तति. गुद कीळायं, अ. अपानंप्यत्र.

अट्ठकं वच्चे. गूथ करीसोस्सग्गे, गुप गोपने वा, थो. किर विकिरणे, ईसो, करीसं. वर वरणसम्भत्तीसु, चो, गूथञ्च करीसञ्च वच्चञ्चेति द्वन्दो, तानि विकप्पेन पुमे वत्तन्ति, निच्चं नपुंसके, पुल्लिङ्गत्तं तेसं कत्थचियेव, सब्बत्र नपुंसकत्तमेव बहुलन्त्यत्थो. मल चलने, अ, मल धारणे वा. सक सत्तियं, सस्स छो. उच्चारीयते जह्यतेति उच्चारो, उपुब्बो चरधातु चजने, उक्खिपने च वत्तति. मिह सेचने, लो, वण्णविपरिययो, ळत्तञ्च. अवकरीयतेति उक्कारो, अवस्सुत्तं, किर विक्खिपने. समलंप्यत्र. समु उपसमे, अलो.

द्वयं मुत्ते. सु सवने, सवनं सन्दनं, चुरादि, णो. मुच मोचने, तो, मुत्त पस्सावे वा. उच्चते कथीयते. गोमुत्ते गवं सम्बन्धिनि मुत्ते पूतिमुत्तसद्दो वत्तति. अज्ज पवत्तम्पि हि तं दुग्गन्धभावेन पूतिमुत्तन्त्वेव वुच्चति, यथा ‘‘पूतिकायो’’ति. अस्सादीनं मले छकणसद्दो, सक सत्तियं, यु, सस्स छो.

२७६. नाभिया अधोभागो वत्थि नाम, सो द्वीसु. वत्थि मुत्तपुटं. ‘‘मुत्तासयपुटो वत्थि’’रिति [चिन्तामणिटीका १६.७३] रतनमाला. वसति मुत्तमेत्थाति वत्थि, वस निवासे,ति, तस्स थो, त्थिपच्चयेन वा सिद्धं. उच्छङ्गं अङ्कञ्च इमे द्वे उभो सद्दा पुमे वत्तन्ति. उस्सज्जति एत्थाति उच्छङ्गं, सज सङ्गे, सस्स छो, द्वित्तं. अङ्क गमनत्थो, अ, अङ्को, अथ वा अङ्क लक्खणे, अ, अङ्को, ‘‘उच्छङ्गचिहनेस्व’ङ्को’’ति अमरकोसे [अमर कोसे २३.४].

द्वयं जाणूपरिभागे. अर गमने, उ, अस्सूकारो. सन्ज सङ्गे, आसज्जति वत्थमत्राति सत्थि, थि. ऊरु च सत्थि चेति द्वन्दो, नपुंसकेपि.

तिकं जाणुम्हि, ऊरुनो पब्बं गण्ठि ऊरुपब्बं. जन जनने, णु. द्वित्ते जण्णु.

२७७. द्वयं पादगण्ठिम्हि. गुप रक्खणे फो, सकत्थे को. पादस्स गण्ठि पादगण्ठि. घुटिकाप्यत्र. घुट परिवत्तने, घुट्यते अनेनेति घुटिका, ण्वु.

द्वयं पादस्स पच्छाभागे गोप्फकस्साधो भागे. पुमे तूति त्वन्तं लिङ्गपदं. पस बाधनफुसनेसु,ति, तस्स णो, सस्स हो, वण्णविपरिययो, णिपच्चयेन वा सिद्धं. सकारवण्णागमे वुद्धियञ्च पासण्हि. एलिप्यत्र, इल गतियं,ति, तलोपो.

द्वयं पादग्गे. पादस्स अग्गं पादग्गं. पकट्ठं पदं पपदन्ति कम्मधारयो. ‘‘पपदो’’तिपि पाठो. तिकं पादे. पद गतिम्हि, णो, पज्जतेति पादो. पज्जते गच्छतीति, अ. चरम्हा करणे यु, चरणं, इदं पुमे विकप्पेन, निच्चं नपुंसके. अङ्घिप्यत्र, अहि गतियं. इ, हस्स घो.

२७८. द्वयं हत्थाद्यवयवे. अङ्गि गत्यत्थो, अ. अवपुब्बो यु मिस्सने, अ. पतीको, अपघनोप्यत्र. पतिपुब्बा इम्हा को. अपपुब्बा हनिम्हा अ, घनादेसो च.

द्वयं पस्सट्ठिम्हि. पा रक्खणे, सु, ळिकारवण्णागमो, सकत्थे को, पस्स फो. अळागमे फासुका. ‘‘पासुळिका, पासुका’’तिपि पाठो. फुस सम्फस्सेतिपि धातु, तदा उपच्चयादि.

द्वयं अट्ठिमत्ते. असु खेपने, इ, सस्स ट्ठो, अट्ठि, इदं पण्डके नपुंसके वत्तति. धा धारणे, तु, इत्थी. कीकसं, कुल्लंप्यत्र. गलस्स कण्ठस्स हेट्ठिमन्ते जातमट्ठि गलन्तट्ठि. अक गमने, खो, सकत्थे को.

२७९-२८०. द्वयं सिरसोट्ठिखण्डे. समुदिते तु करोटि, इत्थी [अमर १६.६९]. कपु सामत्थिये, अरो, कं सीसं पालेतीति वा कप्परो, रस्सो, लस्स रत्तञ्च. कं पालयतीति, कम्मादिम्हि णो. ‘‘सिरोट्ठिम्हि कपालो’थी, घटादिसकलेपिचे’’ति रुद्दो [चिन्तामणिटीका १६.६८]. कपालो अथीति [अनित्थीति अत्थो] छेदो. कपालसद्दो विकप्पेन पुल्लिङ्गो. कडि छेदे, अरो. महती सिरा महासिरा, सिराति च. सि बन्धने, रो.

तिकं सुसिरवत्यं वायुवहन्तसिरायं. तिविधा हि कायसिरा एका वायुवहा, अपरा सुत्तमिवाट्ठिबन्धिनी, अञ्ञा आहारवाहिनी अन्तख्या. तत्र ततियेन पठमा, पठमदुतियेहि दुतिया च दीपिता, ततिया पन परतो वक्खति. नह बन्धने, अरु. सि बन्धने, रो. धम सद्दे, यु. नदादि, अनि वा, धमनी.

ततियं दस्सेतुमाह ‘‘रसग्गसा’’त्यादि. रसं गसतीति रसग्गसा, गस अदने. रसं हरति नेतीति रसहरणी, यु, नदादि.

तिकं मंसे. मन ञाणे, सो. मिस सद्दे, आपुब्बो आमसने वा. पिस अवयवे, तो. पललं, कब्बंप्यत्र.

द्वयं आतपादिना सुक्खमंसे. तिलिङ्गकन्तूति त्वन्तं लिङ्गपदं. वल, वल्ल संवरणे, ऊरो, इत्थियं ‘‘इत्थियमतो आपच्चयो’’ति आ, वल्लूरा. उद्धं तत्तं उत्तत्तं. तप सन्तापे, तो.