२. पुरवग्गवण्णना

१९८. छक्कं नगरे.

‘‘पट्टनञ्च अधिट्ठानं, नगरं पुटभेदनं;

थियो पू नगरी पूरियो, ठानीयं कब्बटं पुट’’न्ति.

हि सिलोकपरियायेसु वोपालितो.

‘‘विचित्तदेवायतनं, पासादापणमन्दिरं;

नगरं दस्सये विद्वा, राजमग्गोपसोभित’’न्ति [चिन्तामणिटीका १.२.१]. –

नगरलक्खणं. पु पालने, पुर पालनेति च, पुनाति पुरेति च रक्खति परचक्का दुग्गतायाति पुरं, रो, अ च, पुर अग्गगमनेतिपि धात्वत्थो. नगा पासादादयो अस्स सन्ति नगरं, रो. वाकारेन नगरसद्दस्स पुल्लिङ्गत्तं समुच्चिनोति [नगरियो वा पत्तनं (अमर १.२.१) पक्खे पत्तनसाहचरिया नपुंसकत्तं. (चिन्तामणिटीका १.२.१)], पुरसद्दस्सापीत्याचरिया. अकुतोभयत्ता ठानाय हितं ठानीयं, ईयो. पणिकानं पुटा भिज्जन्ते अत्राति पुटभेदनं.

निच्चनिवासनट्ठानं दस्सेत्वा इतरं दस्सेतुमाह ‘‘थिय’’मिच्चादि. राजा तिट्ठति एत्थाति राजठानी, यु, नदादि, निच्चनिवासनट्ठानेपि ‘‘चतुरासीतिनगरसहस्सानि कुसवतीराजठानीपमुखानी’’त्यादीसु [दी. नि. २.२६३]. दारुक्खन्धादीहि आ समन्ततो वरन्ति परिक्खिपीयन्ति एत्थाति खन्धावारो, पत्थनत्थो वरधातु आपुब्बत्ता परिक्खिपनत्थो होति. पञ्चकं नगरे, ‘‘खन्धावारो’’ति पन एकमेव अचिरनिवासनट्ठानस्स नामं.

१९९. मूलपुरा अञ्ञत्र मूलपुरं वज्जेत्वा यं पुरमत्थि योजनवित्थिण्णपाकारादिपरिक्खित्तं, तं मूलपुरस्स तरुट्ठानियस्स साखासदिसत्ता साखानगरं नाम.

२००-२०१. साद्धपज्जद्वयेन मूलपुरस्स नामानि. वानरसीसं, तंसण्ठानो वा पासाणो एत्थ अत्थीति ‘‘वानरसीस’’न्ति वत्तब्बे वस्स बत्तं, वण्णविपरिययं, दीघं, णत्तं, सस्स लोपञ्च कत्वा ‘‘बाराणसी’’ति वुत्तं. सवत्थस्स इसिनो निवासनट्ठानत्ता सावत्थि, सब्बं धनमेत्थ अत्थीति वा सावत्थि [म. नि. अट्ठ. १.१४], सब्बस्स सावो, धनवाचको अत्थसद्दो, इ. तिक्खत्तुं विसालीभूतत्ता वेसाली, अस्सत्थुत्थे ई. मथि हिंसायं, इलो, अस्सित्तं, मिथिला. अलं भूसनमेत्थाति आळवी, वी, ळत्तञ्च. कुस अव्हाने, ‘‘खादथ पिवथा’’त्यादीहि दसहि सद्देहि कोसन्ति एत्थाति कोसम्बी, बो, नदादि, कुसम्बरुक्खवन्तताय वा कोसम्बी, कुसम्बस्स इसिनो अस्समतो अविदूरे मापितत्ताति एके [उदा. अट्ठ. ३५; म. नि. टी. १.१४; २.२८४]. उग्गं रिपुं जयति यत्थ, सा उज्जेनी, यु, नदादि. तक्क ऊहे, ऊहो ऊनपूरणं, तक्कनं तक्को, सो सीलं सभावो यत्थ सा तक्कसीला, यो हि पुरिसकारेन ऊनो, सो तत्थ गन्त्वा तमूनं पूरेतीति. चम अदने, पो, चम्पा. सानं धनानं आकरं उप्पत्तिट्ठानं साकरो, सो एव सागलं. संसुमारसण्ठानो गिरि एत्थाति संसुमारगिरं, संसुमारो गायति एतस्स मापितकालेति वा संसुमारगिरं, गे सद्दे, इरो. राजूनमेव आधिपच्चवसेन परिग्गहितब्बत्ता राजगहं. आदिकाले कपिलनामस्स इसिनो निवासनट्ठानत्ता कपिलवत्थु, पुमनपुंसके.

साको राजूनं युद्धादीसु सत्ति सञ्जाता एत्थाति साकेतं, ‘‘साको सत्तिम्हि भूपाले, दुमदीपन्तरेसु चे’’ति नानत्थसङ्गहे. सञ्जातत्थे इतो, साको नाम राजा, दुमो वा एत्थ आदिकाले सञ्जातोति वा साकेतं. इन्दं परमिस्सरियभावं पापुणन्ति एत्थाति इन्दपत्तं, इन्दो वा सक्को देवराजा, सो पत्तो एत्थाति इन्दपत्तं. उक्कं धारयति एतस्स मापितकालेति उक्कट्ठा, वण्णविकारो. यस्स मापितट्ठाने पाटलीनामको एको तरुणरुक्खो अत्थीति तं पाटलिपुत्तकं, अथ वा पटलि नाम एको गामणी, तस्स पुत्तो एत्थ वसतिआदिकालेति पाटलिपुत्तकं. चेतियरट्ठे उत्तमत्ता चेतुत्तरं, ‘‘जेतुत्तर’’न्ति पाठे पन वण्णविकारो, वेरिजयट्ठानत्ता जेतञ्च तं उत्तमत्ता उत्तरञ्चेति वा जेतुत्तरं. यस्स मापितकाले दीपो दिप्पति, तं सङ्कस्सं, कास दित्तियं, द्वित्तं, सम्मा कसन्ति एत्थाति वा सङ्कस्सं, कस विलेखने, यस्स मापितकाले निमित्तमोलोकेन्ता ब्राह्मणा कुसहत्थं नरं पस्सित्वा मापेन्ति, तं कुसिनारं. आदिना मथुर [मधुर, माधुर (क.)] पासाणपुरसोणिकादयोप्यनेकपुरविसेसा सङ्गहिता.

२०२. चतुक्कं अब्भन्तरगाममग्गे. रथस्स हिता रच्छा, पब्बज्जादि. विसयन्ते पकासयन्ते विक्कयेन दब्बानि यस्सं, सा विसिखा, विपुब्बो सि सेवायं, खो, विसन्ति एत्थाति वा विसिखा, विस पवेसने, खो. रथस्स हिता रथिका, इको. वी गमने, थि, वीथि.

अनिब्बिद्धा रच्छन्तरेन मज्झे अनिब्बिद्धा रच्छा ब्यूहो नाम. ब्यूहेति सम्पिण्डेति जने अञ्ञत्र गन्तुमप्पदानवसेनाति ब्यूहो, ऊह सम्पिण्डने विपुब्बत्ता. न निब्बिज्झते रच्छन्तरेनाति अनिब्बिद्धो, विध सम्पहारे, अ. निब्बिद्धा रच्छन्तरेन रच्छा पथो, अद्धीति च वुच्चति. पथ गमने, पथो. अद गमने,ति, अद्धि.

२०३. चतुक्कं चच्चरे. चतुन्नं पथानं समाहारो चतुक्कं, चर गतिभक्खनेसु, चरो, रस्स चो, चच्चरं, अङ्गणवाचको चायं. द्विन्नं, चतुन्नं वा मग्गानं सन्धि मग्गसन्धि. सिङ्घ घायने, आटको.

द्वयं वप्पस्सोपरि इट्ठकादिरचिते वेठने. वप्पं नाम दुग्गनगरे परिखामत्तिकं कूटं [कुटिं (क.)] कत्वा गोहि, हत्थीहि च विमद्दापेत्वा तिंसहत्थप्पमाणं पाकारस्स हेट्ठिमतलं, तथा हत्थसतं ततो उद्धरित्वा पंसुना वप्पं कारये, तस्सोपरि पाकारन्ति, पकुब्बन्ति तन्ति पाकारो, समन्ततो करीयतेति वा पाकारो, अकत्तरि च कारके सञ्ञायं णो, रस्सस्स दीघता. वु संवरणे, वुणोतीति वरणो, यु, रागमो च. ‘‘सालो’’तिपि पाकारस्स नामं.

द्वयं राजभवनसामञ्ञे. सब्बगेहानं विसेसेन पकासनतो उद्दापो, दीप पकासने, ईस्साकारो. सङ्गम्म करोन्ति तन्ति उपकारिका, ण्वु. के पच्चये थीकताकारपरे पुब्बो अकारो दीघं [कातन्त २.२.६५], अकादेसोपि हि ‘‘को’’ति वुच्चति, यथा देवदत्तो ‘‘दत्तो’’ति. कपच्चयो वा.

२०४. द्वयं गेहादिनो मत्तिकेट्ठकादिमयभित्तियं. कुट छेदने, कुटति छिन्दति मग्गन्ति कुट्टं. भिदि द्विधाकरणे,ति, भित्ति. गुन्नं वाचानं पुरं गोपुरं. द्वारसमीपे कतो कोट्ठको द्वारकोट्ठको, कुस अक्कोसे, ठको, कोट्ठकोति गेहविसेसो.

द्वयं इन्दखीले. इस इच्छायं, एस गवेसने वा, इको. इन्दस्स सक्कस्स खीलो कण्टको इन्दखीलो. द्वयं द्वारपस्सोपसालायं’हम्यादिपिट्ठे च वातकुटिकायं. अड्ड अतिक्कमहिंसासु, अ. आलकपच्चये अट्टालको.

२०५. उपरि मालादियुत्तं सोभनथम्भद्वयमुभयतो निखनित्वा यं बहिद्वारं कप्पीयते, तं तोरणं. तुर वारणे, यु, थवन्ता वा रणन्त्यत्राति तोरणं, तु अभित्थवे. रण सद्दत्थो, वण्णविकारो. द्वारस्स बहि बहिद्वारं. परि समन्ततो खञ्ञतेति परिखा. दीघभावेन युत्ता दीघिका.

२०६-२०७. सदुमन्तं गेहे. मन्द मोदनथुतिजळत्तेसु, मन्दन्ते यत्थाति मन्दिरं, इरो. सीदन्ति तत्थाति सदनं, यु. सद विसरणगत्यावसानेसु. न गच्छन्तीति अगा, थम्भादयो, ते राति गण्हातीति अगारं. रस्सस्स दीघत्ते आगारं. चि चये, निचीयते छादीयतेति निकायो, यम्हि चिस्स कादेसो निपातना. ली सिलेसने, णो, निलयो, आलयो च. वस निवासे, आवसन्त्यत्राति आवासो, णो. भू सत्तायं, भवन्त्यत्राति भवनं. विसन्ति तन्ति वेस्मं, मो. कित निवासे, अधिकरणे यु, निकेतनं. निविसन्ति, निवसन्ति वा यत्र, तं निवेसनं. घर सेचने, घरति किलेसमेत्थाति घरं, गय्हतीति वा घरं, णो. गहस्स घरादेसो. गण्हाति पुरिसेन आनीतं धनन्ति गहं. अधिकरणे थो, आवसथो. सर गतिचिन्ताहिंसासु, सरन्ति चिन्तेन्ति एत्थ सुभासुभकम्मानि, सरति वा सूरियसन्तापादिकन्ति सरणं. सि सेवायं, णो, पतिस्सयो. उच समवाये, ओकं. सल गमने, ‘‘इत्थियमतियवो वा’’ति अ, साला, सरधातुम्हि सति लत्तमेव विसेसो. चि चये, कम्मनि णो, चयो. कुट छेदने, इ. वस निवासे,ति. उपधस्स एत्ते गेहं. सदधातुम्हा उमो, सदुमं.

द्वयं मुखरहितदेवकुलसदिसे यञ्ञायतने. चित पूजायं, कम्मनि इयो. यत यतने, आयतन्ति वायमन्ति एत्थ फलकामाति आयतनं, अथ वा आयन्तीति आयानि, तानि तनोतीति आयतनं, फलकारकन्त्यत्थो. एत्थ तुसद्दो समागतानं द्विन्नं पुब्बापरगमनत्थो. ‘‘चेतियायतनानि चा’’तिपि पाठो.

२०८. द्वयं देवानं, नरपतीनञ्च इट्ठकादिमये भवने. अञ्ञस्सापि सादिस्या. पसीदन्ति नयनमनान्यत्राति पासादो. यु मिस्सने, पो, दीघो च, दीघविधानसामत्थिया ओत्ताभावो.

द्वयं राजतो अञ्ञेसं धनीनं ब्यवहारकादीनं भवने. मुण्डो छदनमेतस्स, न पासादस्स वियाति मुण्डच्छदो, द्वित्तं. हर हरणे, यो, यम्हि मिआगमो च.

दुग्गपुरद्वारे वा, यत्थ कत्थचि वा मत्तिकादिमये गजकुम्भम्हि यो यूपो पासादो पतिट्ठितो, सो हत्थिनखो नाम, हत्थिस्सेव नखो यस्साति हत्थिनखो, नखसद्देन वा नखसहितो पासादो गय्हते.

२०९. सुपण्णस्स गरुळस्स वङ्केन पक्खेन सदिसछदनं गेहं सुवण्णवङ्कच्छदनं. वङ्क गमने. एकपस्सेयेव छदनतो अड्ढयोगो.

एकेनेव कूटेन युत्तो अनेककोणो पतिस्सयविसेसो माळो नाम, वट्टाकारेन कतसेनासनन्ति केचि. मा माने, ळो, माळो.

चतुरस्सो पतिस्सयविसेसो पासादो नाम, आयतचतुरस्सपासादोति केचि.

२१०. सन्तेहि भाति दिब्बतीति सभायं, सभा च, पुरिमे यपच्चयो, सन्तस्स सादेसो तूभयत्र. मण्डा रविरंसयो, ते पिवति नासयतीति मण्डपो, वासद्देन मण्डपपदस्स पुल्लिङ्गत्तं समुच्चिनोति, जनानं आलयो सन्निपातट्ठानं जनालयो. आसनत्थाय कता साला आसनसाला. पटिक्कमन्ति एत्थाति पटिक्कमनं, कमु पदविक्खेपे, अधिकरणे यु.

२११. जिनस्स वासभूतं भवनं गन्धकुटि नाम, दिब्बगन्धेहि परिभाविता कुटि गन्धकुटि.

तिकं पाकट्ठाने. रसानि सन्त्यस्सं रसवती, पचनं पाको, तस्स ठानं पाकट्ठानं. महन्तानि बहूनि असितब्बानि सन्तेत्थ महानसं, अस भक्खने, यु, वण्णविपरिययो.

२१२. सुवण्णकारादिसिप्पीनं कम्मसाला आवेसनं. आविसन्त्यस्मिं आवेसनं, यु. पानमन्दिरं सुरापानत्थं कतमन्दिरं सोण्डा नाम, कत्तब्बाकत्तब्बं विचारेत्वा अत्तना इच्छितवत्थुकारणा सब्बं देय्यधम्मं सनोन्तीति सोण्डा, सन दाने, तनादि. डो, अस्सोत्तं, वण्णविकारो च, तेसं एसा वसति सोण्डा. पानसद्दसन्निधाना सुरासोण्डायेविध गहिता. वच्चस्स गूथस्स विसज्जनट्ठानं वच्चट्ठानं. वच्चस्स विसज्जनट्ठाना कुटि वच्चकुटि. मुनीनं इसीनं वसनट्ठानं अस्समो नाम, आ कोधं समेन्ति एत्थाति अस्समो, आ भुसो समेन्ति एत्थ रागादयोति वा अस्समो.

२१३. तिकं पण्यविक्कयसालायं. पण ब्यवहारे, पणितब्बाति पण्या, वत्थादयो, ते एत्थ विक्किणन्तीति पण्यविक्कयो, की दब्बविनिमये, सो एव साला गेहन्ति पण्यविक्कयसाला. आपणयन्ते ब्यवहरन्ते अस्मिन्ति आपणो, णो. पण्यानं विक्कयाय नीयमानानं वीथि पन्थो पण्यवीथिका. वस अच्छादने, तो, उदकं वसितं अच्छादनं कतमनेनाति उदोसितो, वस्सोत्तं, भण्डट्ठपनस्स साला भण्डसाला. कमु पदविक्खेपे, चङ्कमत्यत्राति चङ्कमनं, चङ्कमो च, द्वित्तादि.

२१४. जलन्ति एत्थाति जन्ता, जल दित्तियं, अन्तो, ‘‘इत्थियमतियवो वा’’ति अ, आ, ललोपो, जनेत्यत्र अग्गिन्ति वा जन्ता, जन जनने, अन्तो, सा एव घरं जन्ताघरं. अग्गिनो साला अग्गिसाला. पा पिवने, पपिवन्त्यस्सन्ति पपा, अ. पानीयट्ठा साला पानीयसाला, सा एव पानीयसालिका.

गस गमने, भो, सस्स बो. अवति रक्खतीति ओवरको, अरो, सकत्थे को, अस्सोत्तञ्च. वसनं वासो, तदत्थं अगारं वासागारं. सयति एत्थाति सयनी, यु, नदादि, सा एव गहं सयनिग्गहं.

२१५. चतुक्कं राजित्थागारे, तदत्थियतो [तदट्ठियतो (क.)] उपचारेन राजित्थीसुपि. राजित्थीनमगारं इत्थागारं. अवरुन्धीयन्ते राजित्थियो अनेनाति ओरोधो, रुध आवरणे. सुद्धा कामापगमत्ता परिसुद्धा रक्खका अन्ते समीपे यस्साति सुद्धन्तो. अन्ते अब्भन्तरे पुरं गेहं अन्तेपुरं, पुरस्स अन्तेति वा अन्तेपुरं. ‘‘अन्तोपुर’’न्तिपि पाठो.

रञ्ञं राजूनं असब्बविसयट्ठानं सब्बेह्यसाधारणट्ठानं ‘‘कच्छन्तर’’न्ति मतं कथितं, यं ‘‘पमदवन’’न्ति वुच्चति, पमदवनं नाम उपकारिकासन्निहितं वा पुरसन्निहितं वा अन्तेपुरोचितं, यत्र अन्तेपुरसहितो एव राजा विहरति, नाञ्ञजनप्पवेसो [अमर १४.३]. पमदानं वनं पमदवनं. निपातना याकारानं [ईकार आकारानन्ति अत्थो] इत्थिगतानं रस्सो क्वचीतिरस्सो. कच्छस्स पकोट्ठस्स अन्तरं अब्भन्तरं कच्छन्तरं. पकोट्ठं नाम अब्भन्तरद्वारं.

२१६. द्वयं इट्ठकादिरचिते आरोहने. उपानेन सह वत्ततेति सोपानो, सोपानं वा नपुंसकेपि. आरूय्हते येन तं आरोहनं, यु, रुह जनने.

द्वयं कट्ठादिरचितायं. निच्छयेन सयन्ति पाकारादिकमेतायाति निस्सेणी, सि सेवायं, णी, नदादि. उद्धमारोहते एतायाति अधिरोहिणी, सासद्दो द्विन्नम्पि इत्थिलिङ्गत्तं जोतेति.

२१७. पञ्चकं जालके. वातं पिवतीति वातपानं. गवं अक्खि गवक्खो, समासन्तत्ता अ, सञ्ञासद्दतो पुल्लिङ्गत्तं, अक्खि सद्दे वा, गवं अक्खि गवक्खीति विग्गहो. जल दित्तियं, जालं. सीहरूपयुत्तं पञ्जरं सीहपञ्जरं. आलोकानं आतपानं पविसनट्ठानं सन्धि छिद्दन्ति आलोकसन्धि, आलोकीयन्ति एतेनाति आलोको, सो एव सन्धीति वा आलोकसन्धि.

द्वयं लङ्गियं. लगि गत्यत्थो, अ, नदादि. परि पुनप्पुनं गमनागमनवसेन हन्तीति पलिघो, णो. कपिरूपमत्थकत्ता कपिसीसो. अग्गळं नाम कवाटको [कवाटफलविधारणो (क.)], तस्स थम्भो अग्गळत्थम्भो, ‘‘अग्गळं तीसु कल्लोले, दण्डे चान्तकवाटेसू’’ति रभसो, इत्थियमतो आपच्चयो, अग्गळा. निस्सेसतो अब्बति वस्सोदकमनेनाति निब्बं, अब्ब गतिहिंसासु. छद्दस्स छदनस्स कोटि हेट्ठिमावसानं छद्दकोटि, तस्सं.

२१८. तिकं गेहच्छदने. छादेति एतेनाति छदनं, छद संवरणे, चुरादि. पटगमने, ‘‘पट्यादीह्यल’’न्ति अलो. छादेति एतेनाति छद्दं, द्वित्तादि.

तिकं गेहङ्गणे. अज गतिम्हि, इरो, अजिरं. चर गतिभक्खनेसु, चरो. अङ्ग गमने, करणाधिकरणेसु यु, वण्णविकारो, णत्तं.

पञ्चकं गेहद्वारतो बहिपकोट्ठके, वीथियं द्वारपिण्डके च. अलिन्दो त्वञ्ञपिण्डकेपिच्छते. पठमं हनन्ति गच्छन्ति एत्थाति पघाणो, पघणो च, हनस्स घणादेसो. अलि सखा इन्दो एत्थाति अलिन्दो, ‘‘गेहेकदेसे अलिन्दो, पघाणो पघणोभवे’’ति [चिन्तामणिटीका १२.१२] अमरमालायं. आलिन्दो, दीघादि. पधानं मुखं पमुखं, गेहस्स हि चतूसु मुखेसु तदेव पधानं, यत्थ साधुजनापि आगन्तुकापि निसीदन्ति. द्वारं बन्धति पिदहति एत्थाति द्वारबन्धनं.

२१९. द्वयं द्वारबाहायं. पीठानि लोहविकतिआदीहि सङ्घटीयन्ति एत्थाति पीठसङ्घाटकं, पीठेहि सङ्घटीयतीति वा पीठसङ्घाटकं, घट घटने. द्विभागेन बाहासदिसत्ता बाहा, द्वारस्स बाहा द्वारबाहा. ‘‘कपाटं, कवाट’’न्तिपि द्वारबाहाय नामानि, कं वातं पाटयति, वाटयति चेति कम्मनि णो, इत्थियं कपाटी.

द्वयं गेहादीनं कूटे. कुट छेदने, कम्मनि णो. नय गमनत्थो, के सीसे नयतीति कण्णीका, ण्वु, इत्तं, णत्तञ्च.

२२०. द्वयं द्वारे. द्वे अरन्त्यत्राति द्वारं, दुज्जने वारयन्त्यस्मा रक्खकाति वा द्वारं, उलोपो. पटिहरन्ति अपनेन्ति एतस्मा रक्खका अञ्ञातन्ति पटिहरो, पटिपक्खे हरति एतस्माति वा पटिहरो, रस्सस्स दीघत्ते पटिहारो.

चतुक्कं उम्मारे, यं ‘‘द्वारपिण्डिका’’ति वुच्चति. उर गतिम्हि, मारो करणे. देहं नेति पवेसेनाति देहनी, ‘‘देहली’’तिपि पाठो, देहं लाति पवेसेनाति देहली. इल गतिम्हि, ण्वु. इन्दो एव पादं खिपति एत्थाति इन्दखीलो, खिप पेरणे. पस्स लोपो, अथ वा इं गमनं ददातीति इन्दो, द्वारं, तत्थ ठपितो खीलो कण्टकोति इन्दखीलो, वेगगभिघातनतो हि सो खीलो विय होति.

थम्भ पटिबन्धने, थम्भो, धारेतीति वा थम्भो, धर धरणे, रम्भपच्चयो, वण्णविकारो च. थु अभित्थवे, उणो, यु वा, धारेतीति वा थूणो, यु, रलोपो, अस्सू.

अड्ढेन्दुपासाणे अद्धचन्दाकारे पासाणे पटिकासद्दो वत्तति. पट गतियं, ण्वु. इत्थिकताकारपरे के अस्सित्तं. गजि सद्दे, ण्वु, अस्सित्तं, बिन्दागमो च. इस इच्छायं, ठको.

२२१. वलभीति चूळा, ‘‘सिखायं वलभी चूळे’’ति रुद्दो [रस्सन्ता च, सिखायं वळभियं चूळेति रुद्दो (चिन्तामणिटीका १२.१५)]. तच्छादने दारुम्हि कट्ठे गोपानसी मता. वङ्केति दारुविसेसनं. गं वस्सोदकं, सूरियादिकिरणञ्च पिवन्ति विनासयन्ति अब्भन्तरमप्पवेसनवसेनाति गोपाना, इट्ठकादयो, तानि सिनोन्ति बन्धन्ति एत्थाति गोपानसी.

सोधादिगेहेसु छेकपक्खावासत्थं यो बहि करिय कट्ठेकदेसो ठपीयते, सो विटङ्को. कपोते पालयतीति कपोतपालिका, कम्मनि ण्वु. टकि निवासगतीसु. विनो पक्खिनो टङ्कन्ति एत्थाति विटङ्को. णो.

२२२. द्वयं कुञ्चिकाछिद्दे. कुञ्चिकाय विवरं छिद्दं कुञ्चिकाविवरं. ताळस्स पवेसनट्ठानभूतो छिग्गळो छिद्दं ताळच्छिग्गळो.

तिकं कुञ्चिकायं. कुञ्च कोटिल्ये, ण्वु. तायति रक्खतीति तालो. अलो, तलति तिट्ठति एतेनाति वा तालो, तल पतिट्ठायं. अवापुरति विवरति येनाति अवापुरणं, वर संवरणे, यु, वस्स पो, उत्तं, उपसग्गस्स दीघता च, ‘‘अपारुता तेसं अमतस्स द्वारा’’ति [दी. नि. २.७१; म. नि. १.२८३] वचनतो पुर, पार संवरणेतिपि धात्वत्थं पठन्ति. अवपुब्बो वु संवरणेतिपि धात्वत्थे पन सति वस्स रत्तं, उपसग्गस्स दीघता च, ‘‘अपारुता, सङ्घाटिं पारुपित्वा’’त्यादीसु पन पकारवण्णागमेन सिद्धो. विद लाभे, इम्हि वेदिका, सकत्थे को. इतरत्थ इयेव.

२२३. सङ्घाटादयो मन्दिरङ्गा गेहङ्गविसेसा. सम्मा घटेन्ति एत्थ गोपानस्यादयोति सङ्घाटो, पुब्बपच्छिमदक्खिणुत्तरायामवसेन थम्भानमुपरि ठितो कट्ठविसेसो, ते पन पुब्बपच्छिमयामा तयो कट्ठा, दक्खिणुत्तरयामा पन हेट्ठिमपरिच्छेदतो तयो कट्ठा, उक्कट्ठपरिच्छेदेन पन पञ्चसत्तनवादयोपि. द्विन्नं पक्खानं अपतनत्थं बन्धनतो पासो वियाति पक्खपासो. तुलति सङ्घाटेसु पतिट्ठतीति तुला, तल पतिट्ठायं, अस्सुत्तं, पक्खानं वा समवाहितभावकरणतो तुलयति मिनाति एतायाति तुला, तुल उम्माने.

तिकं सम्मज्जनियं. मुजि सोधने, यु. मज्ज संसुद्धियं, यु. सुध सुद्धियं, सब्बत्र करणे यु.

२२४. तिकं सङ्कारछड्डनप्पदेसे. कट छड्डनमद्दनेसु, सङ्कटन्ति एत्थाति सङ्कटीरं, ईरो, ‘‘सङ्कटो’’ति वा सङ्कारो वुच्चति, तं ईरयन्ति खिपन्ति एत्थाति सङ्कटीरं, ईर खेपे. सङ्कारस्स ठानं सङ्कारट्ठानं. सङ्कारं कटति छड्डेति एत्थाति सङ्कारकूटं, अस्सू, सकत्थे को.

चतुक्कं सम्मज्जनिया निराकते [निरस्सते (क.)] थुसादिम्हि. नानाविधे सङ्कारे रासीकरणवसेन कचति बन्धति एतेनाति कचो, सो एत्थ इच्छितब्बोति कचवरो, वर इच्छायं. उच्छिट्ठो कलापो समूहो उक्लापो, कस्साकारलोपो. नानाविधेहि तिणादीहि सङ्करीयते मिस्सीकरीयतेति सङ्कारो, णो. अवकरोतिप्यत्र. अवकरीयते निरस्सतेति, अ. ‘‘सम्मज्जो मज्जनी चेव, सङ्कारो’वकरो मतो’’ति हलायुधो. कस विलेखने, अम्बु.

२२५. घरादिभूमि घरखेत्तविहारादीनं यो भूमिप्पदेसो वत्थु नाम, तं नपुंसके, वसन्ति एत्थाति वत्थु, रत्थु. गस मदने, गसन्ति एत्थाति गामो, मो. संवसन्त्यत्राति संवसथो, अथो.

पाकटो ख्यातो गामो, सो निगमो नाम, अतिरेको गामो निगमो, भुसत्थो नि, सञ्ञासद्दत्ता रस्सो.

उपभुञ्जितब्बभोगमनुस्सादीहि ( ) [(इभ्यो) (?)] वड्ढितो अधिको गामो निगमतोपि अधिकतरत्ता ‘‘अधिभू’’ति ईरितो कथितो, अधिको भवतीति अधिभू.

२२६. द्वयं गामादिपरियन्तभागे. सि बन्धने, मो. परिच्छिन्दित्वा आदीयतेति मरियादा, पस्स मो.

द्वयं आभीरकुटियं [घोसो आभीरपल्ली सिया (अमर १२.२०)]. घु सद्दे, घोसन्त्यत्राति घोसो. गोपालानं गामो गोपालगामको, सकत्थे को.

पुरवग्गवण्णना निट्ठिता.