१. भूमिवग्गवण्णना

१८०. इध भूकण्डे साङ्गोपाङ्गेहि भूम्यादीहि दसहि, पातालेन चाति एकादसहि कोट्ठासेहि कमतो वग्गा भूमिवग्गादिनामका वग्गा वुच्चन्ते. सप्पधानोपकारकानि अङ्गानि खारादीनि, अङ्गानं उपकारकानि च उपङ्गानि अद्धादीनि.

१८१. साद्धपज्जेन भूमिया नामानि. वसूनि रतनानि धारयतीति वसुन्धरा. खमु सहने, खस्स छो, छमा, अथ वा छि छेदने, सत्तानमधोपतनं छिन्दतीति छमा, मो, इत्थियमा च. भवन्त्यस्सं भूतानीति भूमि. भू सत्तायं, मि. पुथइति पाटिपदिके ठिते नदादि, ई, पुथस्स पुथुआदेसे, वुद्धिम्हि च कते पुथवी. उस्सुवादेसे पुथुवी. पथादेसे तु पथवी, इमस्मिं पक्खे अवागमो, अथ वा थव गतियं, पथवति एत्थाति पथवी, नदादि, सब्बत्थ पत्थरतीति वा पथवी, थर सन्थरणे पपुब्बो, रस्स वो, नदादि, पुथवी, अस्सु.

‘‘मधुनो केटभस्सापि, मेदमंसपरिप्लुता;

तेनायं मेदिनी देवी, वुच्चते ब्रह्मवादिभी’’ति [चिन्तामणिटीका ११.३]. –

वचनतो मेदयोगा मेदिनी, ई, इनी च. मिद स्नेहने वा, यु, नदादि, इस्सेत्तञ्च. मह पूजायं, नदादि. वित्थिण्णत्ता उब्बी, नदादि, अवति भूतानीति वा उब्बी, अस्सु. वसूनि सन्त्यस्सं वसुमती. गच्छन्ति यस्सं लोका, सा गो, पुमित्थियं. का सद्दे, कायति एत्थ, कायति मारविजयकालेति वा कु, उ. वसूनि धारयतीति वसुधा. सब्बं लोकं धरयतीति धरणी, यु, नदादि. धरतीति धरा, इत्थियं आ. गमु गमने, गच्छन्त्यस्सं जगती, अन्तपच्चयो, गस्स द्वित्तं, जत्तञ्च, नलोपो, नदादि. भू सत्तायं, रि, नदादि, क्विम्हि भू. भूते सत्ते धरतीति भूतरो. अव रक्खणे, यु, नदादि, अवनी.

१८२. खारा लवणरसा मत्तिका ऊसोत्युच्चते. खादतीति खारा, दस्स रो. पदेसकत्ता मत्तेन पमाणेन युत्ता मत्तिका. ऊस रुजायं, ऊसो. ऊसयोगा ऊसवा, वन्तु. रपच्चये ऊसरो. द्वेपि तीसु वत्तन्ते.

थल ठाने, अधिकरणे अ. कित्तिमं थलं, अकित्तिमा थली, नदादि. थद्धलूखम्हि भूभागे भूमिप्पदेसे जङ्गलसद्दो वत्तति. तत्थ निज्जलत्ता कक्खळत्ता थद्धो. तिक्खसक्खरादिविदारगवादिखुरगण्डुप्पादवच्चादिसहितत्ता लूखो वेदितब्बो. गल चवनाधोपतनादनेसु. जलं गलति एत्थ, जलेन वा गलन्ति एत्थाति जङ्गलो, निज्जलो देसो, ‘‘जङ्गलो निज्जले देसे, तिलिङ्गो पिसिते थिय’’न्ति [तिकण्डसेस ३.३.३९३] हि तिकण्डसेसो, लस्स लोपो, निग्गहीतागमो च.

१८३. वेदेन पञ्ञाय ईहन्ति एत्थाति वेदेहो. सो एव विदेहो, इमं दीपमुपादाय सिनेरुनो पुब्बदिसाभागत्ता पुब्बो च सो विदेहो चेति पुब्बविदेहो. एवमपरुत्तरेसु. गवेन यन्त्येत्थाति गोयानो. अपरो च सो गोयानो चेति अपरगोयानो. जम्बुया लक्खितो, कप्पट्ठायितादिप्पभावेन वा तप्पधानोदीपोति जम्बुदीपो. धम्मतासिद्धस्स पञ्चसीलस्स आनुभावेन कं सुखं उरु महन्तमेत्थाति कुरु, कुं पापं रुन्धन्ति एत्थाति वा कुरु, क्वि. दीप दित्तिप्पकासनेसु, जलमज्झे दिप्पन्तीति दीपा, दिप्पन्ति एत्थ सद्धम्माति वा दीपा, पमाणतो महन्ता दीपा महादीपा.

१८४. कुरुआदयो एकवीसति जनपदन्तरा जनपदविसेसा, आदिना सुरमहपच्चुग्गता तलकुटा अस्माकादयो च पुम्बहुत्ते पुल्लिङ्गे बहुत्ते च सियुं. कुरु नाम जानपदिनो राजकुमारा, तेसं निवासो एकोपि जनपदो रूळ्हीसद्देन ‘‘कुरू’’ति बहुवचनेन वुच्चति, एवं सब्बत्र. कुं पापं रुन्धतीति कुरु, खत्तियकुमारा, तेसं निवासो कुरू, पच्चयलोपतो न वुद्धि, सब्बत्रेवं [पाणिनि १.२.५२ ४.२.८१ सुत्तेसु पस्सितब्बं]. अरिविजयलोकमरियादातिक्कमादीसु सक्कोन्तीति सक्का. कोसं लन्ति गण्हन्ति, कुसलं पुच्छन्तीति वा कोसला. मगेन सद्धिं धावन्तीति मगधा, क्वि, मंसेसु गिज्झन्तीति वा मगधा. गिध अभिकङ्खायं. सेवन्ति येनाति सिवि, सि सेवायं, वि. सिवं करोन्तीति वा सिवी, अञ्ञत्थे इ. कल सद्दे, इङ्गपच्चयो, कलिङ्गा, तेसं निवासो कलिङ्गा, उत्तरापथो [‘‘जगन्नाथा पुब्बभागे कण्हातीरन्तरं सिवे कलिङ्गदेसो संवुत्तो’’ इत्युत्तदेसे (थोमनिधि)], कलिं गण्हन्तीति वा कलिङ्गा, क्वि, कलं मधुरसद्दं गायन्तीतिवा कलिङ्गा, अस्सित्तं, केन सुखेन लिङ्गन्तीति वा कलिङ्गा, लिङ्ग गमनत्थो दण्डको धातु. अत्तना खादितं लञ्जं पराजितेहि याचितेपि पुन न वमन्तीति अवन्ती. पञ्चालस्स पुत्ता पञ्चाला. वज्जेतब्बाति वज्जी, ‘‘वज्जेतब्बा इमे’’त्यादिना पवत्तवचनमुपादाय वज्जीति लद्धनामा राजानो. वज्जीरट्ठस्स वा राजानो वज्जी. रट्ठस्स वा पन तंसमञ्ञा तंनिवासिराजकुमारवसेन वेदितब्बा. गं पथविं धारेन्तीति गन्धारा, कित्तिगन्धेन अरन्तीति वा गन्धारा. चित उस्साहने, चेतन्ति उस्सहन्ति युद्धकम्मादीसूति चेतयो.

१८५. वङ्ग गमनत्थो दण्डको धातु. विसिट्ठानि देहानि येसं विदेहा, पुब्बविदेहदीपतो आगतत्ता वा विदेहा. ओज दित्तियं, कम्बुना सम्बुकेन ओजन्ति तस्सं वोहारकरणतोति कम्बोजा, कम्बुकजो ओजो बलमेतेसन्ति वा कम्बोजा. मद मद्दने, मद्दन्तीति वा मद्दा, मं सिवं ददन्तीति वा मद्दा, पञ्चकामगुणादीहि मोदन्तीति वा मद्दा, मद हासे. भञ्ज अवमद्दने, भग्गा. अङ्ग गमनत्थो दण्डको धातु. सीहं लन्तीति सीहळा. कास दित्तियं, सम्पत्तिया कासन्तीति कस्मीरा, मीरो. कास दित्तियं, इ, कासी. पडि गतियं, पण्डु, उ. अथ वा कुं पापं रुन्धति एत्थाति कुरु, इति एकोपि जनपदो निस्सितानं बहुत्ता बहुवचनेन वुच्चति. एवं सब्बत्थ.

१८६. द्वयं भुवने. लुज अदस्सने, लुज्जतीति लोको, गस्स को, जस्स वो. भवन्ति एत्थाति भुवनं, यु. जगति, विट्ठपादीनिपि भुवनपरियायानि. द्वयं देससामञ्ञे. दिस अतिसज्जने, अतिसज्जनं पबोधनं, ‘‘अयं इत्थन्नामो’’ति दिसति अपदिसतीति देसो. सि सेवायं, सञ्ञायं अ, विसयो.

सिट्ठाचाररहितो मिलक्खदेसो कामरूपादि पच्चन्तो नाम. मिलक्ख अब्यत्तियं वाचायं, मिलक्खन्ति अब्यत्तवाचं भासन्तीति मिलक्खा. सिट्ठाचारमग्गदस्सनत्थाय पञ्ञाचक्खुनो अभावा रागादिमलं अक्खिम्हि येसन्ति वा मिलक्खा, अस्सित्तं, तेसं निवासट्ठानं मिलक्खदेसो. पच्चन्ते मज्झिमदेसस्स बहिद्धाभागे जातो पच्चन्तो.

ब्यवत्था चतुवण्णानं, यस्मिं देसे न विज्जते;

मिलक्खदेसो सो वुत्तो, मज्झभूमि ततो परं [चिन्तामणिटीका ११.७].

अरियाचारभूमित्ता मज्झो च सो देसो चेति मज्झदेसो, नवयोजनसतपरिक्खेपो मज्झिमदेसो.

१८७. सलिलप्पायो बहूदको देसो अनूपो नाम, अनुगता आपा अत्राति अनूपो, आपस्स आदिनो उत्तं, परलोपो वा. कच बन्धने, छो, कच्छं. अनूपदेसो च. अभिनवोग्गमनेन तिणेन लक्खिते हरिते देसे सद्दलो, दल दित्तियं, भावे अ. विज्जति दलो यत्थ सद्दलो.

१८८. नदिया आभतेन अम्बुना उदकेन जीवन्ति एत्थाति नद्यम्बुजीवनो देसो नदी माता अस्साति नदीमातिकोति वुच्चति, बहुब्बीहिम्हि को. वुट्ठिया वस्सेन निप्फज्जति सस्समेत्थाति वुट्ठिनिप्फज्जसस्सको देसो देवो माता अस्साति देवमातिकोति वुच्चति, बहुब्बीहिम्हियेव को, देवसद्दो चेत्थ वुट्ठिमाह.

१८९. अनूपादयो देवमातिकान्ता तीसु लिङ्गेसु. चन्दसूरादो चन्दसूरियसिनेरुपब्बतादिम्हि सस्सतिसद्दो ईरितो कथितो. सब्बदा सरन्ति गच्छन्तीति सस्सतियो, सर गतियं, सरसद्दस्स सो,ति.

रठ गतियं, रठन्ति एत्थ नगरादयोति रट्ठं, तो. नागरेहि विजिनितब्बन्ति विजितं. आळियं पवत्तमानो यो सेतु, सो पुरिसे पुल्लिङ्गे वत्तति. सि बन्धने, तु. अल भूसने, इ, आळि, तस्सं आळियं.

नगरपब्बतादिनो उपान्तभू समीपभूमि परिसरो परितो सरन्त्यत्राति, णो.

तिकं वजे. गावो तिट्ठन्त्यत्राति गोट्ठं. कुल सङ्ख्याने, गावो कुलन्त्येत्थाति गोकुलं, गुन्नं कुलं घरन्ति वा गोकुलं. वज गतियं, वजन्ति यं गावो निवासनत्थायाति वजो. गोट्ठानकं, गोट्ठानन्तिपि वजस्स नामानि.

१९०. सिलोकेन मग्गस्स नामानि. पथिकेहि मज्जते नित्तिणं करीयतेति मग्गो, मज्ज सुद्धियं, णो, जस्स गत्तं, पथिकेहि मग्गीयतेति वा मग्गो, मग्ग अन्वेसने, मं सिवं गच्छति एत्थ, एतेनाति वा मग्गो, ‘‘मो सिवे परिसायञ्चे’’ति हि नानत्थसङ्गहे, सिवं गमनं करोतीत्यत्थो, क्रियाविसेसनमेतं. पथि गतियं, चुरादि, नागमो. पन्थयन्ति यन्त्यनेनाति पन्थो, अ, कारितलोपो. पथति यात्यनेनाति पथो. अद गमने, अदति यत्थ सा अद्धा, धो, अद्धा मग्गो, अद्धासद्दोयं कालेपि, समभागत्थवचने तु अद्धं, तस्मा अद्धसद्दो पुमनपुंसकवसेन द्विलिङ्गो, राजादित्ते अद्धा, अराजादित्ते अद्धं. अञ्ज गतियं, असो. वज गतियं, उमो, जस्स टो. पद गतियं, अ, दस्स जो, द्वित्तं, पज्जो. अय गतियं, यु, पद गतियं, अवो, नदादि. वत्त वत्तने, वत्तनं गमनादि, अनि, नदादि, वत्तनी. कन्तनदण्डे पुन्नपुंसकं. पथिकेहि पादेहि हञ्ञतेति पद्धति. पादसद्दसमानत्थेन पदसद्देन नियतप्पयोगतो वुत्तिना सिद्धो, पदसद्दूपपदो हनधातु,ति, हनस्स धो, अलोपो. पद्धतिसहचरणतो वत्तनी, तंसहचरणतो पदवी च इत्थियं.

१९१-१९२. तब्भेदा तस्स मग्गस्स विसेसा जङ्घमग्गादयो अपथन्ता. जङ्घाहि गतो मग्गो जङ्घमग्गो. सकटेहि गतो मग्गो सकटमग्गो. ते जङ्घमग्गसकटमग्गा महामग्गे वत्तन्ति.

एत्थ च ‘‘तेथा’’ति अथसद्दो न वत्तब्बो, ‘‘ते चा’’ति पन वत्तब्बो. ‘‘मताद्धनी’’ति पाठे पन सति ‘‘तेथा’’ति वत्तब्बोयेव, तदा एकपदिके अद्धनि मग्गे एकपदी मताति योजना कातब्बा. गच्छतं एको असहायो पादो यस्सं, न निसिन्नस्सेव यमकोति एकपदी, समासन्ते निच्चमीपच्चयो, कपच्चये एकपदिको, ईस्स रस्सत्तं.

चोरकण्टकादिदोसे दुग्गमे पथे कन्तारो, पुन्नपुंसके, केन पानीयेन तरन्ति अतिक्कमन्ति यन्ति कन्तारो, तर तरणे, चोरकन्तारादीसु पनायं रूळ्हिवसेन वुत्तो, अथ वा कति छेदने, सप्पटिभयत्ता कन्तति निच्चगमनागमनमेत्थाति कन्तारो, आरो, नागमो च. दुक्खेन गच्छन्त्येत्थाति दुग्गमो.

१९३. द्वयं पटिमग्गे. पटि अभिमुखेन गन्तब्बो मग्गो, पथो च पटिमग्गो, पटिपथो च. दीघमञ्जसं अतिदूरो मग्गो अद्धानन्ति वुच्चते. अद्धानं अयनं अद्धानं, अच्चायतो मग्गो, यथा ‘‘पदट्ठान’’न्ति, यलोपो.

द्वयं पसत्थेद्धनि. सोभनो पथो, पन्थो चाति विग्गहो. गन्तब्बपथभावतो अपेतं उप्पथं, अपथञ्च, अब्ययीभावसमासो, असद्दो अत्र निपातो.

१९४-१९६. परमाणूनं छत्तिंस एको अणु नाम, अणुतोपि अणुतरत्ता परमो अणु, अणुतो वा परमोति परमाणु, अण सद्दत्थो दण्डको धातु, उ. ते अणवो छत्तिंस तज्जारी नाम, तं तं अत्तनो निस्सयं मलीनकरणवसेन जरापेतीति तज्जारी, जर जीरणे, जर वयोहानिम्हि वा, अ, नदादि. तापि तज्जारियो छत्तिंस रथरेणु नाम, रथानं सञ्चरणवसेन पवत्तो रेणु रथरेणु. ते रथरेणवो छत्तिंस लिक्खा नाम. लक्ख दस्सने, पकतिचक्खुनापि लक्ख्यतेति लिक्खा, अस्सित्तं.

ता लिक्खा सत्त ऊका नाम, ऊकाति वुच्चति सिरोवत्तकिमि, तप्पमाणत्ता ऊका. ता सत्त ऊका धञ्ञमासो नाम, धञ्ञो वीहियेव परिमाणितब्बत्ता मासो चाति धञ्ञमासो, मसि परिमाणे. ते सत्त धञ्ञमासा अङ्गुलं नाम, अङ्ग गमनत्थो, उलो, अङ्गुलं, पमाणं, उलिपच्चये अङ्गुलि, करसाखा. अमुद्विच्छेति अदुं द्वादसङ्गुलं विदत्थि नाम, कणिट्ठसहितेनङ्गुट्ठेन वित्थारीयते, विधीयतेति वा विदत्थि, विपुब्बो तनु वित्थारे. धा धारणे, उभयत्रापिति, पुब्बपक्खे तस्स थो, नस्स तो, तस्स दो. पच्छिमे धस्स दो, तस्स थो, असरूपद्विभावो च. ता दुवे विदत्थी रतनं सियुं, रमु कीळायं, तनो, मलोपो. तानि सत्तेव रतनानि यट्ठि नाम, यत पयतने,ति, तस्स ठो, तस्स टो. ता वीसति यट्ठियो उसभं नाम, उस दाहे, अभो. एत्थ पन उसभनदन्तरं उसभं. उसभानं असीतिप्पमाणं गावुतं नाम, गवं, गवेहि वा युतं गावुतं. युज समाधिम्हि, गोनदन्तरेहि गहितप्पमाणसमाधानन्त्यत्थो, तं चतुगावुतं योजनं नाम, युज समाधिम्हि, यु, ‘‘एत्तकं योजनं नाम होतू’’ति चतुगावुतेहि समाधानन्त्यत्थो.

१९७. आरोपितानं आचरियधनूनं पञ्चसतं कोसो नाम, अनारोपितानन्त्यपरे. कुस अव्हाने, णो, कुसनं अव्हानं कोसो, इध पन कोसप्पमाणत्ता कोसो, द्विसहस्सकरप्पमाणो. अञ्ञत्थ पन –

‘‘चतुक्काधिवीसतिया, अङ्गुलेहि करो भवे;

ख्यातमट्ठसहस्सेहि, कोसमानं विभाविना’’त्युत्तं.

चतुरम्बणन्ति चतुरम्बणवीहिबीजजातरोपनयोग्यो भूमिप्पदेसो करीसं नाम, करोन्ति एत्थ कसनरोपनादिकन्ति करीसं, ईसो. चतुरम्बणबीजजातानि रोपेन्त्येत्थाति चतुरम्बणं, अम्बणं एकादसदोणमत्तं, अञ्ञे पन ‘‘चतुरम्बणं चतुयट्ठिकं ठानं करीसं नामा’’ति वदन्ति, तं करीसब्भन्तरानं परियायभावप्पसङ्गा न गहेतब्बं.

पमाणतो हत्थानमट्ठवीसप्पमाणं ठानं अब्भन्तरं नाम, अब्भन्तरे अन्तोकोट्ठासे जातं, न बहिकोट्ठासेति अब्भन्तरं. यत्थ यत्थ हि यो यो ठितो, निसिन्नो वा, तत्थ तत्थ समन्ता अट्ठवीसतिहत्थप्पमाणं ठानं तस्स तस्स अब्भन्तरं ठानं नाम. भूम्यादित्ता भूमिवग्गो, अथ वा अङ्गापेक्खाय भूमियेव पधानं, पधानेन च ब्यप्पदेसो भवतीति भूमिवग्गब्यप्पदेसो.

भूमिवग्गवण्णना निट्ठिता.