३. नरवग्ग

२२७. मनुस्सो मानुसो मच्चो, मानवो मनुजो नरो;

पोसो पुमा च पुरिसो,

पोरिसो प्यथ पण्डितो.

२२८. बुधो विद्वा विभावी च, सन्तो सप्पञ्ञ कोविदा;

धीमा सुधी कवि ब्यत्तो, विचक्खणो विसारदो.

२२९. मेधावी मतिमा पञ्ञो, विञ्ञू च विदूरो विदू;

धीरो विपस्सी दोसञ्ञू, बुद्धो च दब्ब विद्दसु.

२३०. इत्थी सीमन्तिनी नारी, थी वधू वनिता, ङ्गना;

पमदा सुन्दरी कन्ता, रमणी दयिता, बला.

२३१. मातुगामो च महिला, ललना भीरु कामिनी;

कुमारिका तु कञ्ञा थ, युवती तरुणी भवे.

२३२. महेसी साभिसेकाञ्ञा,

भोगिनी राजनारियो;

धवत्थिनी तु सङ्केतं, याति या सा, भिसारिका.

२३३. गणिका वेसिया वण्ण, दासी नगरसोभिनी;

रूपूपजीविनी वेसी, कुलटा तु च बन्धकी.

२३४. वरारोहो, त्तमा मत्त, कासिनी वरवण्णिनी;

पतिब्बता त्वपि सती, कुलित्थी कुलपालिका.

२३५. विधवा पतिसुञ्ञा थ, पतिम्बरा सयम्बरा;

विजाता तु पसूता च, जातापच्चा पसूतिका.

२३६. दूती सञ्चारिका दासी, तु चेटी कुटधारिका;

वारुणी, क्खणिका तुल्या, खत्तियानी तु खत्तिया.

२३७. दारो जाया कलत्तञ्च, घरणी भरिया पिया,

पजापती च दुतिया, सा पादपरिचारिका.

२३८. सखी त्वा’ली वयस्सा थ, जारी चेवा’तिचारिनी;

पुमे तू’तु रजो पुप्फं, उतुनी तु रजस्सला.

२३९. पुप्फवती गरुगब्भा, पन्नसत्ता च गब्भिनी;

गब्भासयो जलाबुपि, कललं पुन्नपुंसके.

२४०. धवोतु सामिको भत्ता, कन्तो पति वरो पियो;

अथो पपति जारो था,

पच्चं पुत्तो’त्रजो सुतो.

२४१. तनुजो तनयो सूनु, पुत्तादी धीतरि’त्थियं;

नारियं दुहिता धीता,

सजातो त्वो’रसो सुतो.

२४२. जायापती जनिपती, जयम्पती तु दम्पती [दम्पतीति पदं पुल्लिङ्ग बहुवचनन्तं इकारन्तं, तुदम्पति (टी.)];

अथ वस्सवरो वुत्तो, पण्डको च नपुंसकं.

२४३. बन्धवो बन्धु सजनो, सगोत्तो ञाति ञातको;

सालोहितो सपिण्डो च,

तातो तु जनको पिता.

२४४. अम्म, म्बा जननी माता, जनेत्ति जनिका भवे;

उपमाता तु धाति’त्थी,

सालो जायाय भातिको.

२४५. ननन्दा सामिभगिनी, मातामही तु अय्यिका;

मातुलो मातुभाता,स्स, मातुलानी पजापति.

२४६. जायापतीनं जननी, सस्सु वुत्ताथ तप्पिता;

ससुरो भागिनेय्योतु, पुत्तो भगिनिया भवे.

२४७. नत्ता वुत्तो पपुत्तो थ, सामिभाता तु देवरो;

धीतुपति तु जामाता,

अय्यको तु पितामहो.

२४८. मातुच्छा मातुभगिनी, पितुच्छा भगिनी पितु;

पपितामहो पय्यको,

सुण्हा तु सुणिसा हुसा.

२४९. सोदरियो सगब्भो च, सोदरो सहजो प्यथ;

मातापितू ते पितरो, पुत्ता तु पुत्तधीतरो.

२५०. ससुरा सस्सुससुरा, भातुभगिनी भातरो;

बालत्तं बालता बाल्यं, योब्बञ्ञंतु च योब्बनं.

२५१. सुक्का तु पलितं केसा, दयो थ जरता जरा;

पुथुको पिल्लको छापो, कुमारो बाल पोतका.

२५२. अथु’ त्तानसयु’त्तान, सेय्यका थनपोपि च;

२५३. तरुणो च वयट्ठो च, दहरो च युवा सुसु;

माणवोदारकोचाथ, सुकुमारो सुखेधितो.

२५४. महल्लको च वुद्धो च, थेरो जिण्णो च जिण्णको;

अग्गजो पुब्बजो जेट्ठो, कनियो कनिट्ठो नुजो.

२५५. वलित्तचो तु वलिनो; तीसु’त्तानसयादयो;

२५६. सीसो’त्तमङ्गानि सिरो, मुद्धा च मत्थको भवे;

केसो तु कुन्तलो वालो, त्तमङ्गरुह मुद्धजा.

२५७. धम्मिल्लो संयता केसा,

काकपक्खो सिखण्डको;

पासो हत्थो केसचये;

तापसानं तहिं जटा.

२५८. थियं वेणी पवेणी च;

अथो चूळा सिखा सिया;

सीमन्तो तु मतो नारि, केसमज्झम्हि पद्धति.

२५९. लोमं तनुरुहं रोमं, पम्हं पखुम मक्खिगं;

मस्सु वुत्तं पुममुखे, भू त्वित्थी भमुको भमु.

२६०. बप्पो [खप्पो (टी.)] नेत्तजल’स्सूनि, नेत्ततारा कनीनिका;

वदनं तु मुखं तुण्डं, वत्तं लपन माननं.

२६१. द्विजो लपनजो दन्तो, दसनो रदनो रदो;

दाठा तुदन्तभेदस्मिं, अपाङ्गो त्वक्खिकोटिसु.

२६२. दन्तावरण मोट्ठो चा, प्य’धरो दसनच्छदो;

गण्डो कपोलो हन्वित्थी [गण्डत्थी (टी.) हन्वत्थी=हनु+इत्थी; हन+उ (ण्वादि)],

चुबुकं त्व’ धरा अधो.

२६३. गलो च कण्ठो गीवा च, कन्धरा च सिरोधरा;

कम्बुगीवा तु या गीवा, सुवण्णालिङ्गसन्निभा;

अङ्किता तीहि लेखाहि, कम्बुगीवा थवा मता.

२६४. अंसो नित्थी भुजसिरो, खन्धो तस्सन्धि जत्तु तं;

बाहुमूलं तु कच्छो, धो, त्व’स्स पस्स मनित्थियं.

२६५. बाहु भुजाद्वीसु बाहा, हत्थो तु कर पाणयो;

मणिबन्धो पकोट्ठन्तो, कप्परो तु कपोण्य’थ.

२६६. मणिबन्ध कनिट्ठानं, पाणिस्स करभो,न्तरं;

करसाखा, ङ्गुली ता तु, पञ्च, ङ्गुट्ठो च तज्जनी;

मज्झिमा नामिका चापि, कनिट्ठा’ति कमा सियुं.

२६७. पदेसो तालगोकण्णा, विदत्थि,त्थी कमा तते;

तज्जन्यादियुते’ङ्गुट्ठे, पसतो पाणि कुञ्चितो.

२६८. रतनं कुक्कु हत्थो थ, पुमे करपुटो,ञ्जलि;

करजो तु नखो नित्थी, खटको मुट्ठि च द्वीसु.

२६९. ब्यामो सहकरा बाहु, द्वे पस्सद्वयवित्थता;

उद्धन्तत भुजपोस, प्पमाणे पोरिसं तिसु.

२७०. उरो च हदयं चाथ, थनो कुच पयोधरा;

चूचुकं तु थनग्गस्मिं, पिट्ठं तु पिट्ठि नारियं.

२७१. मज्झो’नित्थी विलग्गो च, मज्झिमं कुच्छि [चतुक्कं उदरे; ९४४-गाथापि पस्सितब्बा] तु द्विसु;

गहणीत्थ्युदरं गब्भो, कोट्ठोन्तो कुच्छिसम्भवे.

२७२. जघनं तु नितम्बो च, सोणी च कटि नारियं;

अङ्गजातं रहस्सङ्गं, वत्थगुय्हञ्च मेहनं.

२७३. निमित्तञ्च वरङ्गञ्च, बीजञ्च फलमेव च;

लिङ्गं अण्डं तु कोसो च,

योनि त्वित्थीपुमेभगं.

२७४. असुचि सम्भवो सुक्कं, पायु तु पुरिसे गुदं;

वा पुमे गूथ करीस, वच्चानि च मलं छकं.

२७५. उच्चारो मीळ्ह मुक्कारो, पस्सावो मुत्त मुच्चते;

पूतिमुत्तञ्च गोमुत्ते, स्सादीनं छकणं मले.

२७६. द्वीस्वधो नाभिया वत्थि, उच्छङ्ग’ङ्का तु’भो पुमे;

ऊरु सत्थि पुमे ऊरु, पब्बं तु जाणु जण्णु च.

२७७. गोप्फको पादगण्ठिपि, पुमे तु पण्हि पासणि;

पादग्गं पपदो पादो, तु पदो चरणञ्च वा.

२७८. अङ्गंत्व’वयवो वुत्तो, फासुलिका तु फासुका;

पण्डके अट्ठि धात्वित्थी, गलन्तट्ठि तु अक्खको.

२७९. कप्परो तु कपालं वा, कण्डरा तु महासिरा;

पुमे न्हारु चित्थी सिरा, धमनी थ रसग्गसा.

२८०. रसहरण्य’थो मंस, मामिसं पिसितं भवे;

तिलिङ्गिकं तु वल्लूर, मुत्तत्तं अथ लोहितं.

२८१. रुधिरं सोणितं रत्तं, लाला खेळो एला भवे;

पुरिसे मायु पित्तञ्च, सेम्हो नित्थी सिलेसुमो.

२८२. वसा विलीनस्नेहो थ, मेदो चेव वपा भवे;

आकप्पो वेसो नेपच्छं, मण्डनं तु पसाधनं.

२८३. विभूसनं चाभरणं, अलङ्कारो पिलन्धनं;

किरीट मकुटा’नित्थी, चूळामणि सिरोमणि.

२८४. सिरोवेठन मुण्हीसं, कुण्डलं कण्णवेठनं;

कण्णिका कण्णपूरो च, सिया कण्णविभूसनं.

२८५. कण्ठभूसा तु गीवेय्यं, हारो मुत्तावलि’त्थियं;

नियुरो वलयो नित्थी, कटकं परिहारकं.

२८६. कङ्कणं करभूसा थ, किङ्किणी [किंकणी किं कणिका (क.)] खुद्दघण्टिका;

अङ्गुलीयक मङ्गुल्या, भरणं, साक्खरं तु तं.

२८७. मुद्दिका’ङ्गुलिमुद्दा थ, रसना मेखला भवे;

केयूर मङ्गदञ्चेव, बाहुमूलविभूसनं.

२८८. पादङ्गदं तु मञ्जीरो, पादकटक नूपुरा;

२८९. अलङ्कारप्पभेदा तु, मुखफुल्लं तथो’ण्णतं;

उग्गत्थनं गिङ्गमक, मिच्चेवमादयो सियुं.

२९०. चेल मच्छादनं वत्थं, वासो वसन मंसुकं;

अम्बरञ्च पटो नित्थी, दुस्सं चोलो च साटको.

२९१. खोमं दुकूलं कोसेय्यं, पत्तुण्णं कम्बलो च वा;

साणं कोटम्बुरं भङ्ग, न्त्यादि वत्थन्तरं मतं.

२९२. निवासन न्तरीयान्य, न्तरमन्तरवासको;

पावारो तु’त्तरासङ्गो, उपसंब्यान मुत्तरं.

२९३. उत्तरीय मथो वत्थ, महतन्ति मतं नवं;

नन्तकं कप्पटो जिण्ण, वसनं तु पटच्चरं.

२९४. कञ्चुको वारवाणं वा, थ वत्थावयवे दसा;

नालिपट्टोति कथितो, उत्तमङ्गम्हि कञ्चुको.

२९५. आयामो दीघता रोहो,