рӯпа̄вачаракусалам̣

чатукканайо

пат̣хамаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄

160. уттарападалопам̣ катва̄ ‘‘рӯпабхаво рӯпа’’нти вутто, ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассати (ма. ни. 2.248; 3.312; дха. са. 248; пат̣и. ма. 1.209), рӯпара̄го’’тиа̄дӣсу (дха. са. 363) вийа̄ти дат̣т̣хаббам̣. пайогасампа̄дитасса рӯпаджджха̄насса рӯпабхава̄тиккамассапи упа̄йабха̄вато йатха̄ рӯпӯпапаттийа̄ ева магготи айам̣ нийамо на йуджджати, евам̣ паччайантаравикалата̄дӣхи рӯпӯпапаттийа̄ анабхиниппха̄дакассапи аттхибха̄вато рӯпӯпапаттийа̄ магго ева̄ти айампи нийамо на йуджджати. еван̃ча сати йадева рӯпӯпапаттийа̄ ниппха̄дакам̣, тассева сампайуттасса рӯпа̄вачаракусалабха̄во, на анабхиниппха̄дакасса̄ти айаматтхо а̄панноти чоданам̣ самут̣т̣ха̄пети на саббасса кусаладжджха̄насса̄тиа̄дина̄. таттха са̄ман̃н̃асаддопи адхика̄равасена висесаниддит̣т̣хо хотӣти ‘‘кусаладжджха̄насса маггабха̄во’’ти вуттам̣.

рӯпӯпапаттиджанакасабха̄во рӯпабхававипаччанасабха̄воти тассапи випа̄кадхаммабха̄ве сатипи саббакусала̄кусаласа̄дха̄ран̣ам̣ випа̄кадхаммабха̄васа̄ман̃н̃ам̣ ‘‘випа̄кадхаммабха̄во вийа̄’’ти уда̄харан̣абха̄вена вуттам̣. са̄ман̃н̃ампи хи висесато бхиннам̣ катва̄ вохарӣйатӣти. саббасама̄ноти рӯпӯпапаттийа̄ ниппха̄дакасса паччайантаравикалата̄дӣхи аниппха̄дакасса ча саббасса йатха̄дхигатасса джха̄насса са̄дха̄ран̣о. етена уттарапада̄вадха̄ран̣асса париггахитатам̣ дассети. ‘‘ито ан̃н̃о магго на̄ма наттхӣ’’ти имина̄пи саджа̄тийа̄ са̄дха̄ран̣о ан̃н̃аджа̄тивиниваттийа̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о имасса джха̄насса рӯпӯпапаттийа̄ упа̄йабха̄во вуттоти дат̣т̣хаббам̣. итаре две саддха̄ хирӣ ча. йади пат̣ипада̄йа са̄дхетаббато пуггалапуббан̇гама̄йа десана̄йа бха̄вентена самайававаттха̄нам̣ катам̣. пат̣ипада̄рахитесу катханти а̄ха ‘‘кесан̃чӣ’’тиа̄ди. таттха кесан̃чӣти саматхабха̄вана̄йа ката̄дхика̄ра̄нам̣. тесан̃хи магга̄дхигаманато пуббе анадхигатаджджха̄на̄нам̣ пат̣исамбхида̄дайо вийа магга̄дхигаменева та̄ни самиджджханти.

ан̃н̃а̄нӣти арийамаггасиддхито ан̃н̃а̄ни. тесупӣти арийамаггена сиддхатта̄ пат̣ипада̄рахитесупи. нану ча арийамаггасиддхассапи а̄гаманавасена пат̣ипада̄ упалаббхатийева. итаратха̄ ‘‘на ка̄ма̄вачарам̣ вийа вина̄ пат̣ипада̄йа уппаджджатӣ’’ти, ‘‘бахутарам̣ локийаджджха̄нампи на вина̄ пат̣ипада̄йа иджджхатӣ’’ти ча вачанам̣ вируджджхеййа̄ти? на, йебхуййена гахан̣ато пуггалависеса̄пеккхатта̄ ча. арийамаггасамиджджханакан̃хи джха̄нам̣ кассачидева хоти, тасма̄ итарам̣ бахутарам̣ локийаджджха̄нам̣ путхуджджанасса арийасса ча аката̄дхика̄расса на вина̄ пат̣ипада̄йа сиджджхатӣти тесам̣ васена вуттам̣. арийамаггасиддхассапи джха̄насса випа̄ка̄нам̣ вийа кусалена арийамаггена садисатта̄бха̄вато атаббипа̄катта̄ ча на магга̄гаманавасена пат̣ипада̄ йуджджати, евамасса пат̣ипада̄вирахо сиддхо. еван̃ча катва̄ суддхиканавакадесана̄пи сут̣т̣ху нӣта̄ хоти. татха̄ ча ваккхати локуттаракатха̄йам̣ ‘‘локийаджджха̄нампӣ’’тиа̄ди (дха. са. мӯлат̣ӣ. 277).

ват̣т̣а̄сайасса висесапаччайабхӯта̄йа тан̣ха̄йа танукаран̣авасена виват̣т̣а̄сайасса вад̣д̣хананти а̄ха ‘‘тан̣ха̄сам̣килесасодханена а̄сайапосана’’нти. а̄сайапосананти ча джха̄набха̄вана̄йа паччайабхӯта̄ пуббайога̄дивасена сиддха̄ аджджха̄сайасампада̄. са̄ пана тан̣хупата̄павигамена хотӣти а̄ха ‘‘тан̣ха̄сам̣килесасодханена̄’’ти.

тхинамиддха̄дӣнанти тхинамиддхауддхаччакуккуччавичикиччха̄нам̣. паха̄нанти паха̄йакам̣.

там̣садисесӯти махаггатабха̄ва̄дина̄ пат̣хамаджджха̄насама̄дхисадисесу.

пӣтисукхавантам̣ джха̄нам̣ пӣтисукханти вуттам̣ йатха̄ арисасоти дассенто ‘‘пӣтисукха…пе… ака̄ро вутто’’ти а̄ха. маггассапи ва̄ нибба̄на̄рамман̣ато татхалаккхан̣ӯпаниджджха̄ната̄ йоджетабба̄. асаммосадхамманти авина̄сабха̄вам̣.

дутийаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄

161-162. дит̣т̣ха̄дӣнавасса там̣там̣джха̄наккхан̣е ануппаджджанадхаммата̄па̄данам̣ вӯпасаманам̣ вираджджанам̣ паха̄нан̃ча̄ти идха̄дхиппетавитакка̄дайойева джха̄нан̇габхӯта̄ татха̄ карӣйанти, на там̣сампайуттапхасса̄дайоти витакка̄дӣнам̣йева вӯпасама̄дивачанам̣ н̃а̄йа̄гатам̣. йасма̄ пана витакка̄дайо вийа там̣сампайуттадхамма̄пи етена етам̣ ол̣а̄риканти дит̣т̣ха̄дӣнава̄ ева, тасма̄ ависесена витакка̄дӣнам̣ там̣сахаджа̄та̄нан̃ча вӯпасама̄дике ваттаббе витаккавича̄ра̄дӣнам̣йева вӯпасама̄дикам̣ вуччама̄нам̣ ‘‘адхикавачанаман̃н̃аматтхам̣ бодхетӣ’’ти кин̃чи висесам̣ дӣпетӣти там̣ дассенто ‘‘йехи витаккавича̄рехӣ’’тиа̄дима̄ха. висум̣ висум̣ т̣хита̄нипи витаккавича̄расаматиккамавачана̄дӣни пахеййан̇ганиддесата̄са̄ман̃н̃ена читтена самӯхато гахетва̄ авайавена самуда̄йопалаккхан̣ам̣ катанти дассенто ‘‘тесам̣…пе… там̣ дӣпаканти вутта’’нти а̄ха. ида̄ни авайавена самуда̄йопалаккхан̣ам̣ вина̄ витаккавича̄равӯпасамавачанена пӣтивира̄га̄дивачана̄нам̣ сависайе сама̄набйа̄па̄ратам̣ дассенто ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха.

тасмим̣ дасситети ‘‘йа̄ саддха̄ саддахана̄’’тиа̄дина̄ джха̄навибхан̇ге сампаса̄дане дассите. сама̄на̄дхикаран̣аниддесенева̄ти таттхева вибхан̇ге уддесападуддха̄ра̄дӣсу саддха̄джха̄на̄нам̣ ‘‘сампаса̄дана’’нти ека̄дхикаран̣ата̄вачаненева.

ол̣а̄рикан̇гамукхена ‘‘таданудхаммата̄ сатӣ’’ти вутта̄йа там̣там̣джха̄наникантийа̄ виккхамбханам̣ витаккавича̄равӯпасамавачана̄дӣхи пака̄ситанти а̄ха ‘‘тан̣ха̄ппаха̄нам̣ етесам̣ вӯпасамана’’нти (вибха. 799). йато витаккавича̄ресу вираттабха̄вадӣпакам̣ витаккавича̄равӯпасамавачананти тадубхайа̄бха̄вадӣпанам̣ пуна катанти дассетум̣ ‘‘йе ча̄’’тиа̄ди вуттам̣.

татийаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄

163. вӣрийам̣ упеккха̄ти вуттам̣ ‘‘паггаханиггахесу бйа̄па̄ра̄каран̣ена упеккхийатӣ’’ти. гахан̣е маджджхаттабха̄вена сан̇кха̄ре упеккхатӣти сан̇кха̄рупеккха̄, татха̄паватта̄ випассана̄ пан̃н̃а̄. тасса̄ пана висайато пабхедо ‘‘ат̣т̣ха сан̇кха̄рупеккха̄’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.57) йассам̣ па̄л̣ийам̣ вутто, там̣ па̄л̣исесам̣ дассенто ‘‘пат̣хамаджджха̄на’’нтиа̄дима̄ха. таттха уппа̄данти пуримакаммапаччайа̄ идха уппаттим̣. паваттанти татха̄ уппаннасса паваттим̣. нимиттанти саббампи сан̇кха̄рагатам̣ нимиттабха̄вена упат̣т̣ха̄нато. а̄йӯхананти а̄йатим̣ пат̣исандхихетубхӯтам̣ каммам̣. пат̣исандхинти а̄йатим̣ упапаттим̣. гатинти йа̄йа гатийа̄ са̄ пат̣исандхи хоти. ниббаттинти кхандха̄нам̣ ниббаттанам̣. упапаттинти ‘‘сама̄паннасса ва̄ упапаннасса ва̄’’ти евам̣ вуттам̣ випа̄каппаваттим̣. джа̄тинти джара̄дӣнам̣ паччайабхӯтам̣ бхавапаччайа̄ джа̄тим̣. джара̄маран̣а̄дайо па̄кат̣а̄ ева. еттха ча уппа̄да̄дайо пан̃чева сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣асса висайавасена вутта̄, сеса̄ тесам̣ вевачанавасена. ‘‘ниббатти джа̄тӣ’’ти идан̃хи двайам̣ уппа̄дасса чева пат̣исандхийа̄ ча вевачанам̣. ‘‘гати упапатти ча̄’’ти идам̣ двайам̣ паваттасса. джара̄дайо нимиттасса̄ти.

бхӯтасса̄ти кхандхапан̃чакасса. етехӣти джха̄начиттасамут̣т̣хитарӯпехи.

чатукканайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пан̃чаканайаван̣н̣ана̄

167. а̄ка̄рабхеданти а̄ка̄рависесам̣. анека̄ка̄ра̄ хи дхамма̄, те ча ниравасесам̣ йа̄тха̄вато бхагавата̄ абхисамбуддха̄. йатха̄ха – ‘‘саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена буддхасса бхагавато н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантӣ’’ти (маха̄ни. 156; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85; пат̣и. 3.5). дутийаджджха̄напаккхикам̣ на пат̣хамаджджха̄напаккхиканти адхиппа̄йо. тенева̄ха ‘‘пат̣хамаджджха̄намева хӣ’’тиа̄ди. аттхато хи чатуккапан̃чаканайа̄ ан̃н̃аман̃н̃а̄нуппавесино. пан̃чаканайе дутийаджджха̄нам̣ ким̣ савича̄рата̄йа пат̣хамаджджха̄напаккхикам̣ уда̄ху авитакката̄йа дутийаджджха̄напаккхиканти сийа̄ а̄сан̇ка̄ти тада̄сан̇ка̄ниваттанаттхамидам̣ вуттам̣. касма̄тиа̄дина̄ таттха ка̄ран̣ама̄ха. суттантадесана̄су ча дутийаджджха̄намева бхаджантӣти самбандхо. ча-саддена на кевалам̣ идхева, атха кхо суттантадесана̄супӣти десанантарепи йатха̄вуттаджджха̄насса пат̣хамаджджха̄напаккхикатта̄бха̄вам̣ дассети. ида̄ни бхаджанампи дассетум̣ ‘‘витаккавӯпасама̄’’тиа̄ди вуттам̣. тена суттантепи пан̃чаканайасса лаббхама̄натам̣ дассети.

нану ча суттанте чатта̄рийева джха̄на̄ни вибхатта̄нӣти пан̃чаканайо наттхийева̄ти? на, ‘‘савитаккасавича̄ро сама̄дхӣ’’тиа̄дина̄ сама̄дхиттайа̄падесена пан̃чаканайасса лаббхама̄натта̄. чатукканайаниссито пана катва̄ пан̃чаканайо вибхаттоти таттха̄пи пан̃чаканайо ниддха̄ретаббо. витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ти хи витаккасса вича̄расса витаккавича̄ра̄нан̃ча витаккавича̄ра̄нанти сакка̄ ваттум̣. татха̄ авитаккаавича̄ра̄нанти ча вина̄ саха ча вича̄рена витаккаппаха̄нена авитаккам̣ саха вина̄ ча витаккена вича̄раппаха̄нена авича̄ранти авитаккам̣ авича̄рам̣ авитаккаавича̄ран̃ча̄ти ва̄ тивидхампи сакка̄ сан̇ган̣хитум̣.

дутийанти ча витаккарахите витаккавича̄радвайарахите ча н̃а̄йа̄гата̄ десана̄. дутийам̣ адхигантаббатта̄ вича̄раматтарахитепи двайаппаха̄на̄дхигатасама̄надхамматта̄. еван̃ча катва̄ пан̃чаканайаниддесе дутийе вӯпасантопи витакко там̣саха̄йавича̄ра̄вӯпасамена на самма̄вӯпасантоти витаккавича̄радвайарахите вийа вича̄равӯпасаменева тадупасамам̣ сесадхаммасама̄натан̃ча дассентена ‘‘витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ аджджхаттам̣ сампаса̄данам̣ четасо екодибха̄вам̣ авитаккам̣ авича̄рам̣ сама̄дхиджам̣ пӣтисукхам̣ татийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’ти татийам̣ чатукканайе дутийена ниббисесам̣ вибхаттам̣. дувидхассапи саха̄йавирахена ан̃н̃атха̄ ча витаккаппаха̄нена авитаккаттам̣ сама̄дхиджам̣ пӣтисукхаттан̃ча сама̄нанти сама̄надхамматта̄пи дутийанти ниддесо. вича̄раматтампи хи витаккавича̄радвайарахитам̣ вийа ‘‘йасмим̣ самайе рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄вети авитаккавича̄раматтам̣ сама̄дхиджам̣ пӣтисукхам̣ дутийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’ти авитаккам̣ сама̄дхиджам̣ пӣтисукханти вибхаттам̣. пат̣хамаджджха̄не ва̄ сахача̄рӣсу витаккавича̄ресу екам̣ атиккамитва̄ дутийампи татрат̣т̣хамева досато дисва̄ убхайампи саха̄тиккамантасса пан̃чаканайе татийам̣ вуттам̣ татийам̣ адхигантаббатта̄. пат̣хамато анантарабха̄вена панасса дутийабха̄во ча уппаджджати. касма̄ панеттха сарӯпато пан̃чаканайо на вибхаттоти? винеййаджджха̄сайато. йатха̄нуломадесана̄ хи суттантадесана̄ти.

пат̣ипада̄чатукка̄диван̣н̣ана̄

176-180. таданурӯпата̄ти тасса пат̣хама̄диджджха̄насса анурӯпасабха̄ва̄. йатха̄ладдхаджджха̄нам̣ сантато пан̣ӣтато дисва̄ асса̄дайама̄на̄ никанти там̣сампайутта̄ кхандха̄ ва̄ тада̄раккхабхӯта̄ сатийева ва̄ тасса джха̄насса ануччхавиката̄йа ‘‘таданудхаммата̄ сатӣ’’ти вутта̄ти. када̄чӣти йада̄ пат̣хамам̣ адхигантва̄ йатха̄нисиннойева вина̄ пайогантарам̣ дутийа̄дӣни адхигаччхати, ӣдисе ка̄лети аттхо.

186. кусаладжджха̄насса адхигататта̄ ‘‘секкха̄’’ти вуттам̣. на хи те уппа̄денти на̄ма̄ти арийамаггаккхан̣е рӯпа̄вачараджджха̄на̄нам̣ ануппаджджама̄натам̣ сандха̄йа̄ха.

касин̣акатха̄ван̣н̣ана̄

203. а̄руппапа̄даката̄ ча дассита̄ вина̄ абха̄вато. на хи тесам̣ а̄руппапа̄даката̄йа вина̄ ниродхапа̄даката̄ аттхӣти. нимминитум̣ иччхитасса ваттхуно нимма̄навасена кхиппам̣ нисанти ниса̄манам̣ а̄лочанам̣ адхигамо етасса̄ти кхиппанисанти. таббха̄во ‘‘кхиппанисантибха̄во’’ти а̄ха ‘‘кхиппадассанам̣ кхиппа̄бхин̃н̃ата̄’’ти.

касин̣акатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

абхибха̄йатанакатха̄ван̣н̣ана̄

204. пат̣ибха̄ганимиттабхӯтам̣ касин̣а̄рамман̣асан̇кха̄там̣ а̄йатанам̣ ка̄ран̣ам̣ етасса̄ти касин̣а̄йатанам̣, джха̄нам̣. атха ва̄ а̄рамман̣асса анавасесапхаран̣ат̣т̣хена касин̣ан̃ча там̣ а̄йатанан̃ча йогино сукхависеса̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набха̄вато мана̄йатанадхамма̄йатанабха̄вато ча̄ти сасампайуттам̣ джха̄нам̣ касин̣а̄йатанам̣. тенева̄ха ‘‘сатипи абхибха̄йатана̄нам̣ касин̣а̄йатанатте’’ти. бха̄вана̄йа нимиттам̣ бха̄вана̄нимиттам̣, а̄рамман̣асса париттаппама̄н̣ата̄ сувисуддханӣла̄дита̄ ча, тадева на̄наттам̣. бха̄вана̄ ева ва̄ пуббабха̄габхӯта̄ бха̄вана̄нимиттам̣, тасса на̄наттам̣ бха̄вана̄нимиттана̄наттам̣. пуббабха̄габха̄вана̄ хи йатха̄вуттависесе а̄рамман̣е паваттиа̄ка̄рависесато на̄на̄сабха̄ва̄ти. касин̣анимиттасса абхибхаванакабха̄вана̄нимиттана̄наттам̣ касин̣а…пе… на̄наттам̣, татоти йоджетаббам̣.

еттха ча пурима̄ни чатта̄ри абхибха̄йатана̄ни бхӯтакасин̣а̄рамман̣а̄ни, бхӯтакасин̣есу ча йам̣ суван̣н̣ам̣ дуббан̣н̣анти ча на сакка̄ ваттум̣. таттха паваттита̄ни саббаттха ва̄ ван̣н̣а̄бхогарахитена паваттита̄ни пат̣хамататийа̄бхибха̄йатана̄нӣти дутийачатуттха̄ни ван̣н̣акасин̣а̄рамман̣а̄ни. йади евам̣ дутийачатуттхехи пан̃чама̄дӣнам̣ ко висесоти ‘‘пан̃чама̄дӣни ван̣н̣ато раман̣ӣйатара̄ни, на татха̄ итара̄нӣ’’ти ваданти. пурима̄нипи чатта̄ри ат̣т̣ха касин̣а̄рамман̣а̄нева, тасма̄ там̣ несам̣ матиматтам̣ ‘‘ат̣т̣хасу касин̣есӯ’’ти вуттатта̄. вимоккхесу ча пат̣хамадутийавимоккха̄ ат̣т̣ха касин̣а̄рамман̣а̄. татийо ван̣н̣акасин̣а̄рамман̣о. пат̣хамадутийа̄пи ва̄ ван̣н̣акасин̣а̄рамман̣а̄ ева ‘‘бахиддха̄ нӣлакасин̣а̄дирӯпа̄ни джха̄начаккхуна̄ пассатӣ’’ти вуттатта̄. а̄рамман̣аманун̃н̃ата̄йа хи таттха аниггатитабха̄вена тесам̣ паваттӣти. евам̣ санте татийасса итарехи ко висесоти? субха̄ка̄ра̄бхого. татийо ева хи субханти а̄бхуджанавасена паваттати, на итарети.

н̃а̄н̣ам̣ аппана̄пан̃н̃а̄. виджджама̄непӣти апи-саддена авиджджама̄непӣти дассети. париттаппама̄н̣ата̄ абхибхаванасса ка̄ран̣ам̣ имесу чатӯсу абхибха̄йатанесӯти адхиппа̄йо. нану ча саббаттха ‘‘суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’ти вачанато ван̣н̣а̄бхогасахита̄нийева гахита̄нӣти? на гахита̄нӣти дассенто ‘‘таттха ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха̄ти а̄гамесу. татха̄ аппама̄н̣а̄нӣти ван̣н̣а̄бхогарахита̄ни ча сабба̄ни аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣти аттхо. йади евам̣ катхам̣ висит̣т̣ха̄нам̣ ван̣н̣а̄бхогена рахита̄нам̣ сахита̄нан̃ча екаджджхам̣ манаси кароти? на екаджджхам̣, висум̣йева пана тесу манасика̄ро. йади висум̣ катхамеканти? париттабха̄васа̄ман̃н̃ато. йади евам̣ ‘‘суван̣н̣адуббан̣н̣аггахан̣ам̣ атириччхатӣ’’ти, на̄тириччхатӣти дассенто ‘‘аттхи хи есо парийа̄йо’’тиа̄дима̄ха. таттха йадидам̣ ван̣н̣а̄бхогаджанитам̣ висесам̣ аггахетва̄ париттаса̄ман̃н̃ена екаттам̣ нетва̄ ‘‘паритта̄ни абхибхуййа̄’’ти ватва̄ пуна тадантогадхадхаммаппабхедам̣ винеййавасена дассетум̣ ‘‘та̄ни че када̄чи ван̣н̣авасена а̄бхуджита̄ни хонти суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни абхибхуййа̄’’ти ваттаббата̄йа ван̣н̣а̄бхогарахита̄ни сахита̄ни ча висум̣ манаси катва̄ убхайаттха̄пи ван̣н̣а̄бхогарахитапаритта̄бхибхаване там̣ сахитапаритта̄бхибхаване ча паритта̄бхибхаванасса са̄ман̃н̃ам̣ гахетва̄ еканти вачанам̣, есо парийа̄йо виджджатӣти айамадхиппа̄йо.

евам̣ суттанта̄бхидхаммапа̄т̣хависесато ат̣т̣хакатха̄йа виродха̄бха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни суттанта̄бхидхаммапа̄т̣ха̄нам̣ авиродхам̣ адхиппа̄йавибха̄ванена дассетум̣ ‘‘таттхача̄’’тиа̄дима̄ха. евам̣ абхидхамме ван̣н̣а̄бхогарахита̄ни сахита̄ни ча висум̣ вутта̄ни. суттанте пана ‘‘убхайа̄ни екаджджха’’нти вуттам̣, там̣ катхам̣ вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘тадета’’нтиа̄ди. таттха а̄гатасса̄ти суттанте а̄гатасса. таттха хи ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ’’ти а̄гатам̣. авачанатоти абхидхамме авачанато. йадипи вимоккха̄ висум̣ десита̄, касин̣а̄йатанабха̄во вийа пана абхибха̄йатана̄нам̣ вимоккхакиччата̄пи аттхӣти абхибха̄йатанавимоккха̄нам̣ идха̄пи сан̇каро дуннива̄роти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘саббавимоккхакиччаса̄дха̄ран̣авачанабха̄вато’’ти. тена йатха̄ абхибха̄йатанадесана̄йам̣ абхибха̄йатанакичча̄ни ниравасесато вутта̄ни, евам̣ вимоккхадесана̄йам̣ вимоккхакичча̄нӣти идха тесам̣ асан̇каройева̄ти дассети.

йе ча йатха̄вуттам̣ ваваттха̄нам̣ на сампат̣иччханти, техи суттанта̄бхидхаммапа̄т̣хабхеде ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣ сийа̄. киметтха ваттаббам̣, нану ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘касма̄ пана йатха̄ суттанте’’тиа̄дим̣ ватва̄ ‘‘аджджхаттарӯпа̄нам̣ анабхибхаванӣйато’’ти ка̄ран̣ам̣ вуттанти. на там̣ тасса ка̄ран̣авачананти дассенто ‘‘аджджхаттарӯпа̄на’’нтиа̄дима̄ха. таттха йанти идха суттанте ча ‘‘бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти (а. ни. 8.65) вуттавачанам̣ сандха̄йа̄ха. бахиддха̄ рӯпа̄нийева хи абхибхаванӣйа̄нӣти. ан̃н̃ахетуканти десана̄вила̄сато ан̃н̃ам̣ абхибхаванӣйахету етасса̄ти ан̃н̃ахетукам̣. аджджхаттаарӯпасан̃н̃ита̄йа ева, на суттанте вийа аджджхаттарӯпасан̃н̃ита̄йа ча̄ти аттхо. авибхӯтатта̄ти идам̣ н̃а̄н̣уттара̄нам̣ саха нимиттуппа̄данена аппана̄ниббаттанам̣ а̄рамман̣асса абхибхаво на сут̣т̣ху вибхӯтабха̄вамантарена самбхаватӣти катва̄ вуттам̣. нану ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ па̄т̣хадвайависесасса десана̄вила̄со ка̄ран̣абха̄вена вуттоти а̄ха ‘‘десана̄вила̄со ча йатха̄вуттававаттха̄навасена ведитаббо’’ти. десана̄вила̄со хи на̄ма винеййаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ виджджама̄нассева парийа̄йасса вибха̄ванам̣ на йасса кассачӣти. таттха ча ‘‘парийа̄йадесанатта̄’’тиа̄дина̄ вуттаппака̄рававаттха̄нам̣ десана̄вила̄санибандханама̄ха. татха̄ чева хи пурато десана̄вила̄со вибха̄вито.

абхибха̄йатанакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

вимоккхакатха̄ван̣н̣ана̄

248. танти ‘‘сасантатипарийа̄паннарӯпа’’нти вуттакеса̄диван̣н̣ама̄ха. там̣ пана йасма̄ кхаламан̣д̣ала̄ди вийа парампара̄йа джха̄насса ка̄ран̣ам̣, тасма̄ ‘‘джха̄насса хетубха̄вена̄’’ти а̄ха. йена̄ти йатха̄вуттарӯпависесена. висит̣т̣хена̄ти атисайаппаттена ‘‘рӯпӯпапаттийа̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 160 а̄дайо; вибха. 625) вийа уттарападалопена ‘‘рӯпа’’нти вуттена рӯпаджха̄нена. ‘‘висит̣т̣хена̄’’ти имина̄ хи атисайарӯпайутто рӯпӣти вуттоти дассети. ‘‘пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати патхавӣкасин̣а’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 499) джха̄на̄намева касин̣абха̄вена паватта̄. сутте а̄рамман̣а̄нам̣ касин̣абха̄вена паватта̄ ‘‘патхавӣкасин̣амеко сан̃джа̄на̄тӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 3.360; а. ни. 10.25).

вимоккхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

брахмавиха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄

251. ан̃н̃а̄н̣асампайутта̄пи ва̄ упеккха̄ведана̄ ан̃н̃а̄н̣упеккха̄, упеккха̄ти ан̃н̃а̄н̣асампайутта̄ упеккха̄ведана̄, ан̃н̃а̄н̣упеккха̄типи ета̄сам̣йева на̄манти (вибха. ат̣т̣ха. 947) хи саммохавиноданийам̣ ваккхатӣти. аппат̣ибха̄ганимиттаттепи екам̣ катипайе ва̄ сатте одисса паватта̄ париччхиннарӯпа̄диупа̄да̄нависайе паваттатта̄ катхамаппама̄н̣агочара̄ти а̄ха ‘‘на ча саммутисаччавасена̄’’тиа̄ди. евампи йатха̄ наттхи сатта̄ опапа̄тика̄ти саттавасена паватта̄йапи миччха̄дит̣т̣хийа̄ сан̇кха̄ра̄рамман̣ата̄ вуччати упа̄да̄навасена, евам̣ саттавасена паватта̄нампи метта̄дӣнам̣ сан̇кха̄ра̄рамман̣ата̄пи сийа̄ти че? на, апара̄масанавасена паватта̄нам̣ метта̄дӣнам̣ саупа̄да̄наггахан̣а̄самбхаватоти дассенто а̄ха ‘‘апара̄ма̄са̄’’тиа̄ди.

брахмавиха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

асубхакатха̄ван̣н̣ана̄

263. ‘‘ека̄хаматам̣ ва̄ двӣхаматам̣ ва̄’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.379; ма. ни. 1.112) вутта̄су навасу сиватхика̄су ван̣н̣авасена паваттаджджха̄нам̣ сиватхика̄ван̣н̣аджджха̄нам̣. нану четасса ван̣н̣акасин̣ехи гахан̣ам̣ йуттам̣, на асубхехӣти? на, сиватхика̄ван̣н̣ам̣ упамам̣ катва̄ аттано ка̄йе пат̣икӯлаттам̣ амун̃читва̄ва ван̣н̣авасена паваттанато. тенева̄ха ‘‘пат̣икӯламанасика̄раса̄ман̃н̃ена̄’’ти. айаматтхо сиватхика̄ван̣н̣аджджха̄насса̄ти еттха̄пи йоджетабботи вибха̄венто ‘‘тампӣ’’тиа̄дима̄ха.

асубхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

рӯпа̄вачаракусалаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

арӯпа̄вачаракусалакатха̄ван̣н̣ана̄

265. рӯпанимиттанти рӯпахету рӯпа̄дхикаран̣ам̣. рӯпа̄рӯпанимиттесӯти рӯпадхаммесу ча патхавӣкасин̣а̄динимиттесу ча. тада̄рамман̣аджджха̄несӯти еттха там̣-саддена рӯпанимиттам̣ пачча̄масати рӯпампи ва̄ рӯпадхамма̄рамман̣а̄нампи рӯпа̄вачараджджха̄на̄нам̣ самбхавато. рӯпа̄дӣсӯти рӯпа̄рӯпанимиттатада̄рамман̣аджджха̄несу рӯпапат̣ибаддхадхаммесу ча. ана̄ваджджитука̄мата̄дина̄ти а̄ди-саддена асама̄паджджитука̄мата̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти.

чутито уддхам̣ уппаттираха̄нам̣…пе… ануппаттидхаммата̄па̄данена саматиккамоти етена саматиккамитаббаттена рӯпа̄вачаракусала̄нам̣ рӯпа̄вачаравипа̄какирийехи висеса̄бха̄вам̣ дассети анадхигатабха̄вато. йесан̃хи рӯпасан̃н̃а̄дӣнам̣ арӯпабха̄вана̄йа саматиккама̄дико лаббхати, те дассетум̣ ‘‘арӯпабха̄вана̄йа абха̄ве чутито уддхам̣ уппаттираха̄на’’нти вуттанти. йа̄ти екантарӯпаниссита̄ авасит̣т̣хапариттавипа̄касан̃н̃а̄дайо.

а̄нен̃джасантасама̄паттисукха̄нубхаванабхавависесӯпападжджана̄дайо а̄руппасама̄паттӣнам̣ аттха̄ти а̄ха ‘‘рӯпасан̃н̃а̄…пе… на аттхо’’ти.

идха уггха̄т̣итакасин̣авасена паритта̄нантата̄ хоти ниппарийа̄йадесанатта̄ти адхиппа̄йо. йади евам̣ париттакасин̣уггха̄т̣ите катхама̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанавачананти? таттха̄пи анантапхаран̣асаббха̄вато. тенева̄ха ‘‘анантапхаран̣ата̄саббха̄ве’’ти. йади саббаттха анантапхаран̣ата̄ аттхи, атха касма̄ ‘‘ананто а̄ка̄со’’ти на вуттанти а̄ха ‘‘самайававаттха̄пана̄’’тиа̄ди. таттха пат̣ипаттӣти джха̄набха̄вана̄ка̄рама̄ха.

266. уггха̄т̣абха̄во уггха̄т̣имам̣. йатха̄ па̄кимам̣.

268. а̄ка̄се паваттитавин̃н̃а̄н̣а̄тиккамато татийа̄ти падуддха̄рам̣ катва̄ йуттито а̄гамато ча тадаттхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘тадатиккамато хӣ’’тиа̄дима̄ха. а̄руппасама̄паттӣнам̣ а̄рамман̣а̄тиккамена паттаббатта̄ висесато а̄рамман̣е досадассанам̣ тадева атиккамитаббанти айам̣ йутти, а̄рамман̣е пана атикканте тада̄рамман̣ам̣ джха̄нампи атиккантамева хоти. бха̄вана̄йа а̄рамман̣асса вигаманам̣ апанайанам̣ вибха̄вана̄. па̄л̣ийанти вибхан̇ге. нану ча па̄л̣ийам̣ ‘‘тан̃н̃ева вин̃н̃а̄н̣а’’нти ависесена вуттам̣ ‘‘на а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанавин̃н̃а̄н̣а’’нти. ‘‘на тан̃н̃евавин̃н̃а̄н̣анти висесавачанена айаматтхо сиддхо’’ти дассенто ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатана’’нтиа̄дима̄ха.

арӯпа̄вачаракусалакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

тебхӯмакакусалаван̣н̣ана̄

269. саттахи маха̄ва̄рехӣти пат̣иччасахаджа̄тапаччайаниссайасам̣сат̣т̣хасампайуттапан̃ха̄ва̄рехи ануломапаччанӣйаануломапаччанӣйапаччанӣйа̄нулома̄динайа̄ анулома̄динайа̄. бха̄радва̄джаготама̄дайо ат̣т̣хачатта̄лӣса локе готта̄ни мӯлабхӯта̄ни, татха̄ кат̣т̣хакала̄па̄дайо ат̣т̣хачатта̄лӣсева чаран̣а̄нӣти а̄ха ‘‘ат̣т̣хачатта̄лӣса’’нтиа̄ди. таттха тесанти бхабба̄бхабба̄нам̣. два̄расӣсена два̄раванта̄ни гайхантӣти адхиппа̄йена̄ха ‘‘там̣там̣два̄ра̄ни ва̄ ка̄йа̄дӣнӣ’’ти. ачиттӣка̄рена ва̄ катам̣ хӣнам̣, аджджхупеккханена катам̣ маджджхимам̣, саккаччакатам̣ пан̣ӣтам̣. а̄мисакин̃джаккха̄дихету ва̄ катам̣ хӣнам̣, пун̃н̃апхалака̄мата̄йа катам̣ маджджхимам̣, каттаббамиччева арийабха̄ве т̣хитена катам̣ пан̣ӣтам̣. бхавасампаттилобхена ва̄ паваттитам̣ хӣнам̣, алобхаджджха̄сайена паваттитам̣ маджджхимам̣, парахита̄йа паваттитам̣ пан̣ӣтам̣. париттакатам̣ ва̄ хӣнам̣, маттасо катам̣ маджджхимам̣, адхиматтасо катам̣ пан̣ӣтам̣. махаггатесу пана пат̣иладдхаматтам̣ хӣнам̣, на̄тисубха̄витам̣ маджджхимам̣, субха̄витам̣ васиппаттам̣ пан̣ӣтам̣. имесупи екекасса хӣна̄дикасса а̄йӯханана̄натта̄дивасена хӣна̄дибхедо лаббхатийева̄ти дат̣т̣хаббам̣. сампайуттадхамма̄нам̣ васена̄ти йо читтаппабха̄вито читтасампайутта̄нам̣ читта̄дхипатеййабха̄во, со там̣нимитте читте упачаритоти евам̣ ва̄ еттха аттхо.

тебхӯмакакусалаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

локуттаракусалаван̣н̣ана̄

277. ‘‘кенат̣т̣хена локуттара’’нтиа̄ди пат̣исамбхида̄вачанам̣ (пат̣и. ма. 2.43) ат̣т̣хакатха̄йа а̄бхатам̣, тасма̄ таттха ‘‘тивидхопи ануттарадхаммо локам̣ таратӣ’’тиа̄дина̄ сан̇гахитоти там̣ тӣхи падехи йоджетва̄ дассетум̣ ‘‘локам̣ таратӣти етена̄’’тиа̄дима̄ха. екекасмим̣ йоджетаббо локасса антагамана̄дита̄йа магга̄дӣсупи лаббхама̄натта̄. маггейева ва̄ тивидхопи аттхо йоджетабботи самбандхо. анативаттана̄дӣти а̄ди-саддена индрийа̄нам̣ екарасата̄ тадупагавӣрийава̄ханам̣ а̄севана̄ти име тайо бха̄вана̄висесе сан̇ган̣ха̄ти. йасма̄ чете бха̄вана̄висеса̄ сам̣килесавода̄несу ват̣т̣авиват̣т̣есу ча там̣там̣а̄дӣнава̄нисам̣садассанабхӯта̄йа пуббабха̄гапан̃н̃а̄йа сампа̄дитена н̃а̄н̣ависесена ниппхаджджанти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ан̃н̃аман̃н̃ам̣…пе… вад̣д̣хетӣ’’ти.

ниссайо хотӣти руккхо вийа са̄кха̄йа а̄дха̄рабха̄вена вохарӣйатӣти аттхо. пхалан̃а̄н̣апхалан̇га̄нам̣ ниссайавачанам̣ ниссайапаччайатта̄. татойева ниссайабха̄вато патит̣т̣ха̄бха̄вато. арийапхаласанниссайена хи арийа̄ катакичча̄ сут̣т̣ху ниббиннасаббабхава̄пи чиратарам̣ локе парахита̄йа тит̣т̣ханти. килеса̄нам̣ одхисо паджаханака̄пи арийамагга̄ ависесена сабба̄кусала̄нам̣ саббакусалапат̣ипаккхата̄йа ан̃н̃амаггаппаха̄таббесупи кеначи паха̄на̄ка̄рена паваттантӣти там̣ паха̄на̄ка̄рам̣ дассенто ‘‘итаресам̣ виджджутобха̄сена вийа тамасса̄’’ти а̄ха. йена па̄л̣ийам̣ хет̣т̣химамагган̃а̄н̣а̄нам̣ виджджӯпамата̄ дассита̄. йади евам̣ упаримаггаваджджха̄ килеса̄ итарети идха̄дхиппета̄. на тесам̣ самуччхедавачанам̣ йуттам̣. на хи бха̄вана̄йа паха̄таббе дассанамагго самуччхиндитум̣ саккоти. татха̄ ча сати дассанена паха̄табба̄ ева те сийум̣. атха тадан̇гаппаха̄нам̣ адхиппетам̣, йена ‘‘виджджутобха̄сена вийа тамасса̄’’ти вуттам̣, там̣ пуббабха̄гавипассана̄йа ева сиддхам̣ на ча йуттам̣ локуттарамагго тадан̇гавасена килесе паджахатӣти. виккхамбханепи есева найо, ануломан̃а̄н̣енева тасса са̄тисайам̣ са̄дхитатта̄. атха пана пат̣хамамаггаваджджха̄ ева килеса̄ итарети адхиппета̄, евам̣ санте тесам̣ итарабха̄вова на сийа̄, на ча анапа̄йагаманӣйа̄ на̄ма килеса̄ дассанена паха̄табба̄ аттхи, на̄пи пат̣хамамаггаваджджха̄ килеса̄ тена виджджутобха̄сена вийа тамо самуччхиндитабба̄ти ваттум̣ йуттанти упапариккхитаббойам̣ ‘‘итаресам̣…пе… самуччхедо’’ти. локийаджджха̄нампи на вина̄ пат̣ипада̄йа иджджхатӣти идам̣ адхиппа̄йавасена нетаббам̣ неййаттхатта̄ти там̣ адхиппа̄йам̣ вибха̄венто ‘‘аката̄дхика̄расса̄’’ти а̄ха. тена йатха̄вуттавачанасса ча саппадесатам̣ дассети. нану ча ката̄дхика̄расса арийасса маггена самиджджхама̄нампи джха̄нам̣ маггапат̣ипада̄васена пат̣ипада̄сахитамева̄ти. на вина̄ пат̣ипада̄йа иджджхатӣти сакка̄ ваттум̣, тенетам̣ вачанам̣ ниппадесамева̄ти ануйогам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ката̄дхика̄расса пана̄’’тиа̄ди. ида̄ни тасса вачанасса адхиппа̄йавасена гахетаббаттхата̄ па̄л̣итопи вин̃н̃а̄йатӣти дассенто а̄ха ‘‘йатха̄вутта…пе… ката̄’’ти.

‘‘йо кочӣти ависесавачана’’нти тасса апава̄дам̣ дассенто ‘‘саким̣ двиккхатту’’нти а̄дима̄ха. париччхиндитва̄ гахан̣ам̣ париджа̄нанам̣. на̄марӯпававаттха̄пана̄дӣнанти на̄марӯпававаттха̄панапаччайапариггахалаккхан̣апат̣иведханикантипарийа̄да̄на̄нам̣. киччхасиддхитоти на̄марӯпававаттха̄пана̄дӣнам̣ кесан̃чи саббесампи ва̄ киччхасиддхито. еса найо дутийава̄ра̄дӣсупи йатха̄самбхавам̣. сукхасиддхийампӣти на̄марӯпававаттха̄пана̄дӣнам̣ киччхасиддхи маггапа̄тубха̄вадандхабха̄васса ка̄ран̣абха̄ве анекантика̄. випассана̄сахагатиндрийа̄нам̣ пана мандата̄ тасса екантака̄ран̣анти дассети.

етадантатта̄ пат̣ипада̄йа̄ти етена ниппарийа̄йато пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхисан̇кха̄та̄йа випассана̄пан̃н̃а̄йа чира̄чираппаваттивасена маггасса кхиппадандха̄бхин̃н̃ата̄ вутта̄ти дассети. пурима̄нанти пуримава̄ра̄нам̣, лаккхан̣апат̣иведха̄дӣнам̣йева ва̄. хет̣т̣химакот̣ийа̄ тиккхаттум̣ килесавиккхамбхане сати дуккха̄пат̣ипада̄бха̄во, на тато хет̣т̣ха̄ти ниччхитатта̄ а̄ха ‘‘тиккхаттум̣ виккхамбханава̄рата̄васена̄’’ти. тасса сукха̄пат̣ипада̄ ведитабба̄ уккам̣савасена̄ти адхиппа̄йо.

йасмим̣ пуггале висам̣ва̄данабхедана̄нит̣т̣ха̄наттханийоджана̄нам̣ паватти, таттха синехавирахенева тесам̣ паватти, со ча пуггало асан̇гахито хотӣти муса̄ва̄да̄дӣнам̣ висам̣ва̄дана̄дикиччата̄йа лӯкхата̄ ча апариггахата̄ ча вутта̄. таппат̣ипаккхавируддхасабха̄ватта̄ самма̄ва̄ча̄йа синиддхабха̄вата̄ паригга̄хакасабха̄вата̄. саддха̄висесайогато ва̄ тасса̄ синиддхабха̄во дат̣т̣хаббо. самут̣т̣ха̄петӣти паваттети. джӣвама̄но ва̄ сатто, сампайуттадхамма̄ ва̄ вода̄йанти етена сайам̣ ва̄ вода̄йатӣти вода̄нам̣.

285. тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи патит̣т̣ха̄нам̣. авасесакилеса̄бхисан̇кха̄рехи а̄йӯхана̄. сассатадит̣т̣хийа̄ патит̣т̣ха̄нам̣. уччхедадит̣т̣хийа̄ а̄йӯхана̄. лӣнавасена патит̣т̣ха̄нам̣. уддхаччавасена а̄йӯхана̄. ка̄масукха̄нуйогавасена патит̣т̣ха̄нам̣. аттакиламатха̄нуйогавасена а̄йӯхана̄. сабба̄кусала̄бхисан̇кха̄равасена патит̣т̣ха̄нам̣. саббалокийакусала̄бхисан̇кха̄равасена а̄йӯхана̄ти огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄йам̣ вуттесу пака̄рантаресу идха авутта̄нам̣ васенапи патит̣т̣ха̄на̄йӯхана̄ ведитабба̄.

атха ва̄ килесаггахан̣ена тан̣ха̄сассатадит̣т̣хисабба̄кусала̄бхисан̇кха̄ра̄ гахита̄ там̣сабха̄гата̄йа тадекат̣т̣хата̄йа ча. татха̄ абхисан̇кха̄раггахан̣ена авасесакилесауччхедадит̣т̣хисаббалокийакусала̄бхисан̇кха̄ра̄. лӣнуддхаччака̄масукхаттакиламатха̄нуйога̄нам̣ висум̣ вуттатта̄ техи на йоджетаббанти килеса̄бхисан̇кха̄равасена патит̣т̣ха̄на̄йӯхане ватва̄ тан̣ха̄дит̣т̣хӣнам̣ таттха висесапаччайатам̣ дӣпетум̣ тадубхайавасенапи йоджана̄ ката̄. найадассанам̣ ва̄ етам̣ таттха дат̣т̣хаббам̣. евамитарепи пака̄ра̄ йоджетабба̄ти. ‘‘чатӯхи, бхиккхаве, ан̇гехи саманна̄гато пуггало’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 4.112, 114) ан̇га-саддасса ка̄ран̣аттхата̄ дат̣т̣хабба̄.

299. муса̄ва̄да̄дӣни бха̄сама̄но кароти на̄ма ким̣ ваккхама̄нам̣ кирийам̣, ка̄ пана са̄ти? муса̄ва̄да̄дикирийа̄ти видитова̄йаматтхо. евам̣ ва̄ еттха йоджана̄ дат̣т̣хабба̄.

301. ниппха̄дитапаччайа̄нанти чӣвара̄дипаччайа̄нам̣. куханаваттхӯнӣти па̄пиччхатам̣ нисса̄йа лӯкхачӣвара̄дисеванавасена ‘‘йо те виха̄ре васати, со араха̄’’тиа̄дина̄ (па̄ра̄. 224) атта̄нам̣ арийагун̣аса̄мантам̣ катва̄ бхан̣анавасена висесала̄бхино вийа аттано парихаран̣авасена ча паватта̄ акусалачиттуппа̄да̄ паресам̣ вимха̄панака̄ран̣а̄ни куханаваттхӯни.

343. сатипи сагун̣а̄рамман̣ехи маггасса анимиттана̄мала̄бхе на ниппарийа̄йена випассана̄ анимиттана̄мика̄ти а̄гаманато магго анимиттана̄мам̣ на лабхатӣти а̄ха ‘‘на пана сагун̣а̄рамман̣ехи…пе… сиддхам̣ хотӣ’’ти. йасма̄ пана а̄гаманато сун̃н̃атам̣ аппан̣ихитанти ладдхана̄масса маггасса сагун̣ато а̄рамман̣ато ча там̣на̄ма̄бха̄во на када̄чипи аттхи, тасма̄ на̄маттайапа̄рипӯрихетуа̄гаманато на̄мала̄бхоти адхиппа̄йена̄ха ‘‘парипун̣н̣ана̄масиддхихетутта̄’’ти. саббесанти саббавимоккхамукха̄гата̄нампи магга̄нам̣. на̄маттайайоготи сун̃н̃ата̄пан̣ихита̄нимиттана̄майого. ваваттха̄нам̣ асан̇каро.

350. нимиттадхамма̄ сан̇кха̄ра̄ техи санимитта̄ савиггаха̄ вийа упат̣т̣хахантӣти тесам̣ абха̄витабха̄ванасса бха̄витабха̄ванасса ча упат̣т̣хахана̄ка̄рам̣ дассенто ‘‘самӯха̄дӣ’’тиа̄дима̄ха. тена ча ‘‘вимоккхена саддхиндрийам̣ адхиматтам̣ хотӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 350) вуттам̣, на ‘‘тасмим̣ вимоккхе’’ти, тасма̄ ‘‘анимиттавимоккхоти аничча̄нупассанам̣ а̄ха̄’’ти вуттам̣. итараттха̄пи есева найо. анимиттасса анимиттабха̄ва̄бха̄во наттхӣти касма̄ вуттам̣, нану ча аничча̄нупассана̄йа анимиттавимоккхабха̄во парийа̄йена̄ти ниппарийа̄йадесана̄йа тасса̄ анимиттабха̄ва̄бха̄во аттхи ева, еван̃ча сати ‘‘анимиттасса анимиттана̄мада̄на̄бха̄во’’ти ча на на сакка̄ ваттунти упама̄сам̣санданам̣ сут̣т̣хутарам̣ йуджджати, татха̄ анимиттена маггасса анимиттабха̄во на йуджджатийева. тена̄ха ‘‘параматтхато на̄мам̣ да̄тум̣ на саккотӣ’’ти? саччаметам̣, парийа̄йасиддхам̣йева пана аничча̄нупассана̄йа анимиттабха̄вам̣ гахетва̄ маггасодханавасена̄йамануйого като ‘‘анимиттавимоккхасса анимиттабха̄ва̄бха̄во наттхӣтивируддхам̣ вийа хотӣ’’ти. еван̃ча катва̄ ‘‘анимиттам̣…пе… дӣпито хотӣ’’ти сайамева ваккхатӣти. са̄ман̃н̃анти упамопамитабба̄нам̣ самбандхама̄ха. на магга̄дхипатӣти магго адхипати магга̄дхипатӣти чхандачитта̄нам̣ айам̣ саман̃н̃а̄ наттхӣти аттхо. на ча техи маггасса̄ти чхандачиттехи магго адхипати етасса̄ти магга̄дхипатӣти айам̣ саман̃н̃а̄ маггасса наттхи. касма̄? тесам̣ чхандачитта̄нам̣ амагган̇гатта̄.

джха̄насса сун̃н̃ата̄дина̄макатта̄ти етена индрийабала̄дӣнампи маггасампайогато сун̃н̃ата̄дина̄маката̄ дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣. сатипи паччанӣка̄масане на тасса маггасса там̣ парибйаттам̣ йатха̄ сарасата̄ти а̄ха ‘‘сарасаппадха̄но’’ти. двӣхӣти сарасапаччанӣкехи. ан̃н̃анирапеккхехӣти а̄гамананирапеккхехи. тасма̄ти йасма̄ сарасатова на̄мала̄бхе ававаттха̄на̄патти саббасса маггасса саббана̄мабха̄ва̄патти хоти, тасма̄. атта̄бхи…пе… магга̄ти тена а̄гаманато на̄мала̄бхасса паччанӣкато на̄мала̄бхабха̄вам̣ дассети. сарасантарети анимиттабха̄ва̄дике. паччанӣкасахитена сарасена̄ти сун̃н̃ата̄ппан̣ихитабха̄вехи тада̄гаманехи. нимиттаггахан̣а̄нива̄ран̣а̄ти сан̇кха̄ранимиттагга̄хасса аниседханато. сун̃н̃ата̄ппан̣ихитассева маггасса вуттатта̄ аниччато вут̣т̣хахантасса магго идха асан̇гахито сийа̄ти а̄сан̇китва̄ а̄ха ‘‘аничча̄нупассана̄’’тиа̄ди. сан̇кха̄рехи вут̣т̣ха̄нам̣ на сийа̄, лаккхан̣ехи ева вут̣т̣ха̄нам̣ сийа̄ти адхиппа̄йо, лаккхан̣апат̣иведхо на сийа̄ атада̄рамман̣атта̄ти аттхо. сан̇кха̄ра̄нан̃хи хутва̄ абха̄ваудайаббайапат̣ипӣл̣ана̄васаваттана̄ка̄ресу аниччата̄дилаккхан̣авоха̄ро.

а̄ка̄равантесу гахитесу тада̄ка̄ропи гахитойева хотӣти а̄ха ‘‘лаккхан̣а̄нипи пат̣ивиддха̄ни хонти тада̄ка̄расан̇кха̄раггахан̣ато’’ти. йатха̄вутта̄дхиппа̄йена̄ти ‘‘аничча’’нтиа̄дина̄ ‘‘сан̇кха̄ресӯ’’тиа̄дина̄ва вуттаппака̄ра̄дхиппа̄йена. висунти сан̇кха̄рехи виниваттетва̄.

локуттаракусалам̣

пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄

пан̃чадха̄ уддисати пан̃чупа̄да̄наккхандхе аджджхаттадукавасена рӯпадукавасена ча бхиндитва̄ абхиндитва̄ ча нимиттавачаненева уддисати паваттассапи сан̇кха̄ранимиттабха̄ва̄нативаттанато вут̣т̣ха̄таббата̄са̄ман̃н̃ато ча. тенева упа̄динна̄нупа̄диннавасена паваттам̣ двидха̄ катва̄ ниддиситва̄пи ‘‘айам̣ та̄ва нимитте виниччхайо’’ти нимиттавасенева нигамети. еттха ча нимиттам̣ аджджхаттабахиддха̄, паваттам̣ пана аджджхаттамева̄ти айаметесам̣ висесо. боджджхан̇га̄дивисесанти боджджхан̇гаджха̄нан̇гамагган̇га̄нам̣ асадисатам̣. асама̄паджджитука̄мата̄сан̇кха̄та̄ витакка̄дивира̄габха̄вана̄ асама̄паджджитука̄мата̄вира̄габха̄вана̄. итарасса̄ти па̄дакаджджха̄на̄дикасса. атаббха̄ватоти йатха̄вуттавира̄габха̄вана̄бха̄васса абха̄вато. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ магга̄санна̄йа випассана̄йа соманассасахагататте маггасса пат̣хама̄диджджха̄никата̄ ча упеккха̄сахагататте пан̃чамаджджха̄никата̄ ева ча таббасена ча боджджхан̇га̄дӣнам̣ висесоти тесам̣ нийаме а̄саннака̄ран̣ам̣ падха̄нака̄ран̣ан̃ча вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄, на евам̣ па̄дакаджджха̄на̄дайоти.

ида̄ни апа̄дакапат̣хамаджджха̄напа̄дака̄нам̣ пакин̣н̣акасан̇кха̄рапат̣хамаджджха̄на̄ни саммаситва̄ ниббаттита̄нан̃ча магга̄нам̣ екантена пат̣хамаджджха̄никабха̄вато випассана̄нийамойеветтха екантико падха̄нан̃ча̄ти имаматтхам̣ вибха̄венто ‘‘випассана̄нийаменева̄’’тиа̄дима̄ха. таттха итарети дутийаджджха̄ника̄димагга̄. па̄дакаджджха̄на̄тикканта̄нам̣ ан̇га̄нам̣ асама̄паджджитука̄мата̄вира̄габха̄вана̄бхӯта̄ вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄ адхит̣т̣ха̄набхӯтена па̄дакаджджха̄нена а̄хитависеса̄ маггасса джха̄нан̇га̄дивисесанийа̄мика̄ хотӣти ‘‘па̄дакаджджха̄навипассана̄нийамехӣ’’ти вуттам̣. йатха̄ ча адхит̣т̣ха̄набхӯтена па̄дакаджджха̄нена, евам̣ а̄рамман̣абхӯтена саммаситаджджха̄нена убхайасаббха̄ве аджджха̄сайавасена а̄хитависеса̄ випассана̄ нийаметӣти а̄ха ‘‘евам̣ сесава̄десупи…пе… йоджетаббо’’ти.

па̄дакаджджха̄насан̇кха̄ресӯти пат̣хамаджджха̄насан̇кха̄ресу. ‘‘пат̣хамаджджха̄нам̣ па̄дакам̣ катва̄’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 350) хи вуттам̣. там̣там̣вира̄га̄вира̄габха̄вана̄бха̄вена̄ти витакка̄дӣнам̣ вираджджана̄вираджджанабха̄вана̄бха̄вена. тена а̄рамман̣аджджха̄нассапи випассана̄йа висеса̄дха̄нам̣ упаниссайатама̄ха.

па̄дакаджджха̄насаммаситаджджха̄на̄нийева боджджхан̇га̄дивисеса̄нам̣ упаниссайо ка̄ран̣анти па̄дакаджджха̄насаммаситаджджха̄нупаниссайо, тасса саббха̄ве. тадабха̄ва̄бха̄ватоти тасса аджджха̄сайасса абха̄ва̄бха̄вато.

чатуттхаджджха̄никасса маггасса а̄руппе арӯпаджджха̄намева па̄дакам̣ сийа̄ти а̄ха ‘‘чатуттхаджджха̄никаваджджа̄на’’нти. арийамаггасса ол̣а̄рикан̇га̄тиккаманӯпаниссайа̄ випассана̄йа адхит̣т̣ха̄на̄рамман̣абхӯта̄ дутийаджджха̄на̄дайо. пан̃чахи ан̇гехӣти пан̃чахи джха̄нан̇гехи. ‘‘там̣там̣ва̄дехи пан̃н̃а̄пийама̄на̄ни па̄дакаджджха̄на̄дӣни ва̄дасахача̄рита̄йа ‘ва̄да̄’ти вуччантӣ’’ти адхиппа̄йена ‘‘тайопете ва̄де’’ти а̄ха. ваданти етехӣти ва̄ ва̄дакаран̣абхӯта̄ни па̄дакаджджха̄на̄дӣни ва̄да̄.

випа̄касанта̄насса…пе… сусан̇кхататта̄ти етена йасмим̣ санта̄не каммам̣ уппаджджати, таттха уппаджджама̄намева кин̃чи висеса̄дха̄нам̣ каротӣти дӣпети. йато тасмим̣йева санта̄не тасса випа̄ко, на̄н̃н̃аттха.

пурима̄нуломам̣ вийа танти йатха̄ готрабхут̣т̣ха̄не уппанна̄нуломато пуримаануломан̃а̄н̣ам̣ там̣ готрабхут̣т̣ха̄не уппанна̄нуломам̣ анубандхати, евам̣. тадапӣти готрабхут̣т̣ха̄не уппанна̄нуломан̃а̄н̣ампи ан̃н̃ам̣ ануломан̃а̄н̣амева анубандхеййа, тасса анантарам̣ уппаджджеййа. са̄ бхӯмӣти са̄ пан̃чупа̄да̄наккхандхасан̇кха̄та̄ килеса̄нам̣ уппаттит̣т̣ха̄ната̄йа бхӯми. еко бхавоти гахетва̄ вуттанти етена сатта бхаве две бхавети идампи адхиппа̄йавасена нетаббаттхам̣, на йатха̄рутавасена̄ти дассети. таттха̄йам̣ адхиппа̄йо – екава̄рам̣ ка̄ма̄вачарадевесу екава̄рам̣ мануссесӯти евампи мисситӯпапаттивасена тесу екисса̄ ева упапаттийа̄ айам̣ париччхедо. йам̣ пана ‘‘на те бхавам̣ ат̣т̣хамама̄дийантӣ’’ти (кху. па̄. 6.9; су. ни. 232) вуттам̣, тампи ка̄ма̄вачарабхавам̣йева сандха̄йа̄ха. махаггатабхава̄нам̣ париччхедо наттхӣти ваданти. татха̄ ‘‘т̣хапетва̄ две бхаве’’ти еттха̄пи ка̄ма̄вачарадевамануссабхава̄нам̣ миссакавасенева, тасма̄ ка̄мадха̄туйам̣ йе две бхава̄ти ка̄ма̄вачарадевамануссавасена йе две бхава̄ти аттхо. пуримавикаппесу пуггалабхедена пат̣ипада̄ бхиндитва̄ кассачи чалатӣти, кассачи на чалатӣти катва̄ ‘‘чалати ева̄’’ти авадха̄ран̣амантарена аттхо вутто. йасма̄ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 350 локуттаракусалапакин̣н̣акакатха̄) ‘‘йатха̄ ча пат̣ипада̄, евам̣ адхипатипи чалати ева̄’’ти вуттам̣, тасма̄ саббесампи пат̣ипада̄су абхедена гахита̄су екантена чаланам̣ самбхаватӣти ‘‘чалатиччева вуттам̣, на на чалатӣ’’ти татийавикаппо чалана̄вадха̄ран̣о вутто.

локуттаракусалапакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пат̣хамамаггавӣсатимаха̄найаван̣н̣ана̄

357. джха̄намагга̄дипарийа̄йехи катхите боджджханака̄ти адхиппета̄, висесато пуббабха̄ге ‘‘джха̄нам̣ бха̄веми маггам̣ бха̄вемӣ’’ти паваттаджджха̄сайа̄ хонтӣти адхиппа̄йена ‘‘йасса пуббабха̄ге’’тиа̄дима̄ха.

358. упаниссайавасена̄ти татха̄ читтаппаваттисан̇кха̄тена пуббабха̄га̄бхисан̇кха̄рена. тенева̄ха ‘‘йасса хӣ’’тиа̄ди. таданурӯпабала̄ти адхипатипаччайала̄бхена саттивисесайогама̄ха. йади пуббабха̄га̄бхисан̇кха̄равасена чханда̄дӣнам̣ адхипатибха̄во, киматтхаметейева евам̣ вутта̄, нану саддха̄дӣнампи пуббабха̄га̄бхисан̇кха̄ро лаббхатӣти а̄ха ‘‘сесадхамма̄на’’нтиа̄ди. атам̣сабха̄ватта̄ти сампайуттехи са̄тисайамануваттитаббабха̄варахитатта̄. кин̃ча̄пи хи саддха̄дайопи индрийапаччайата̄йа сампайуттехи ануваттайанти, екасмим̣ пана читтуппа̄де самадхурена ан̃н̃ена вина̄ сампайуттехи ануваттанӣйабха̄во на тесам̣ йатха̄ чханда̄дӣнанти тейева адхипатибха̄вена вутта̄. еван̃ча катва̄ индрийасахаджа̄та̄дхипатипаччайа̄нам̣ висесо парибйатто хоти.

чатумагганайасахассаван̣н̣ана̄

362. ма̄насса дит̣т̣хисадиса̄ паватти. татха̄ хи со адхипати вийа ан̃н̃а̄дхипатина̄ дит̣т̣хийа̄ саха наппаваттатӣти. екадеса…пе… упама̄ хоти, на саббаса̄ман̃н̃ена, итаратха̄ сӯрийаттхан̇гамане андхака̄ра̄ваттхаран̣ам̣ вийа аггамаггатиродха̄не саччапат̣иччха̄дакатамаппаватти а̄паджджеййа̄ти адхиппа̄йо. ан̃н̃аман̃н̃анти ан̃н̃е ан̃н̃е. ‘‘а̄нӣтам̣ идам̣ сутта’’нти вибхатти парин̣а̄метабба̄. йатха̄вуттанайена̄ти имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанайена. на упама̄йа вуттатта̄ти имасмим̣ сутте на упама̄йа вуттабха̄вато. йатха̄вуттанайена̄ти ва̄ етасмим̣ сутте вуттаппака̄рена найена имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ упама̄йа на вуттатта̄. авайава̄ вийа хонти, йена те четаси нийутта̄, читтасса етети ча четасика̄тиа̄дина̄ вуччанти, на пана ‘‘пхассика̄’’тиа̄дина̄ти дат̣т̣хаббам̣.

кусалакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.