намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
абхидхаммапит̣аке
дхаммасан̇ган̣ӣ-анут̣ӣка̄
вӣсатига̄тха̄ван̣н̣ана̄
1. абхидхаммасам̣ван̣н̣ана̄йа аттхам̣ сам̣ван̣н̣етука̄мо тасса̄ а̄дига̄тха̄йа та̄ва пайоджанасамбандха̄бхидха̄напуббан̇гамам̣ аттхам̣ ниддха̄ренто ул̣а̄раджджха̄сайа̄нам̣ нисаммака̄рӣнам̣ пат̣ипатти паресам̣ вивидхахитасукханиппха̄данаппайоджана̄ти а̄чарийасса̄пи дхаммасам̣ван̣н̣ана̄йа а̄димхи саттхари нипаччака̄расса антара̄йависосанаттхата̄ вийа саттхари дхамме ча паресам̣ аччантасукхаппат̣ила̄бхасам̣ваттанийасаддха̄ратануппа̄данаттхата̄пи сийа̄ти дассетум̣ ‘‘дхаммасам̣ван̣н̣ана̄йа’’нтиа̄дима̄ха. таттха йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йесу апатама̄не дха̄ретӣти дхаммоти са̄ман̃н̃авачанопи дхамма-саддо саддантарасаннидха̄нена идха парийаттивисесависайо. сам̣ван̣н̣ӣйати аттхо ета̄йа̄ти сам̣ван̣н̣ана̄, ат̣т̣хакатха̄.
тивидхайа̄намукхена вимуттидхаммам̣ йатха̄рахамануса̄сатӣти саттха̄. пан̣аманам̣ пан̣а̄мо, ка̄йава̄ча̄читтехи саттху гун̣анинната̄. кирийа̄ каран̣ам̣, пан̣а̄масса каран̣ам̣ пан̣а̄макаран̣ам̣, вандана̄пайого. со ча кин̃ча̄пи ‘‘ида̄ни адхиппетам̣ пан̣а̄мам̣ каронто’’тиа̄дина̄ ‘‘тасса па̄де намасситва̄’’тиа̄дикасса адхиппетапан̣а̄мабха̄вам̣ дассессати, ‘‘карун̣а̄ вийа̄’’тиа̄дикасса пана саббасса тхомана̄васена вуттассапи васена ведитаббо. со хи саттху маха̄карун̣а̄дигун̣ависесакиттанавасена паватто маха̄карун̣а̄дигун̣ависеса̄вина̄бха̄вина̄ сам̣ван̣н̣ийама̄насам̣ван̣н̣ана̄дхаммавибха̄витена дхаммасса сва̄ккха̄табха̄вена сва̄ккха̄тадхамме саттхари ануппаннасаддха̄нам̣ саддха̄джанана̄йа, уппаннасаддха̄нан̃ча бхиййобха̄ва̄йа хоти. саттхуно ча авипарӣтадхаммадесанабха̄вена авитатхадесана̄бхӯте дхаммети етена саттхуно маха̄карун̣а̄дигун̣а̄нам̣йева ча пхалависесаниппха̄данасаматтхата̄йа паса̄да̄вахатам̣ а̄ха. дхаммена хи саттхусиддхи, саттха̄ра̄ ча дхаммасиддхи, дхаммасампаттийа̄пи саттхугун̣ата̄йа саттхугун̣авибха̄ванена сампаджджатӣти.
евам̣ саттхари пан̣а̄макаран̣асса екам̣ пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни самбандхам̣ вибха̄вети ‘‘тадубхайаппаса̄да̄ хӣ’’тиа̄дина̄. на хи саттхари дхамме ва̄ аппасанно сам̣ван̣н̣ийама̄не тададхигантаббе ча дхамме самма̄ пат̣ипаджджати, на̄пи сӣла̄дианупа̄да̄паринибба̄нантам̣ махантам̣ аттхам̣ са̄дхети, тасма̄ дхаммасам̣ван̣н̣ана̄су паресам̣ самма̄пат̣ипаттиа̄кан̇кха̄йа татха̄рӯпадхаммапат̣игга̄хакехи ча винийоджитена саттхари дхамме ча паса̄дуппа̄данам̣ саттхари пан̣а̄макаран̣ам̣ вихитанти адхиппа̄йо.
бхагавато гун̣асам̣киттанам̣ тасса дхаммасан̇гха̄нампи тхомана̄ хотийева̄ти вуттам̣ ‘‘ратанаттайапан̣а̄мавачана’’нти. татха̄ ча ваккхати ‘‘бхагавато тхоманенева̄’’тиа̄ди (дха. са. мӯлат̣ӣ. 6). ваккхама̄нам̣ ва̄ ‘‘саддхамман̃часса пӯджетва̄’’тиа̄дим̣ сандха̄йа вуттам̣. вин̃н̃а̄панаттхам̣ паресам̣ вин̃н̃ӯнанти ва̄ самбандханӣйам̣. авин̃н̃ӯнам̣ аппама̄н̣ата̄йа абха̄джаната̄йа ча вин̃н̃ӯнам̣ гахан̣ам̣. те хи буддха̄дӣсу сага̄равасса пама̄н̣абхӯтатам̣ джа̄нанта̄ тасса вачанам̣ сотаббам̣ саддха̄таббам̣ ман̃н̃анти, саммадева ча нам̣ анутит̣т̣ханта̄ тададхиппа̄йам̣ пӯренти. идха̄пи пуриманайенева самбандхо ведитаббо паса̄давин̃н̃а̄пана̄димукхенапи самма̄пат̣ипаттиа̄кан̇кха̄йа паведитатта̄.
еттха ча пат̣хамо аттхавикаппо саддха̄нуса̄рӣнам̣ пуггала̄нам̣ васена вутто, дутийо дхамма̄нуса̄рӣнам̣. пат̣хамо ва̄ асам̣сиддхасаттхудхамма̄нам̣ васена вутто, дутийо сам̣сиддхасаттхудхамма̄нам̣. татха̄ пат̣хамо пат̣хаме ратане пан̣а̄макирийа̄дассанапаро, дутийо итаресупӣти айам̣ висесо ведитаббо.
пан̣а̄мо карӣйати ета̄йа̄ти пан̣а̄макаран̣ам̣, пан̣а̄макирийа̄бхиниппха̄дика̄ четана̄. са̄ хи кхеттасампаттийа̄ а̄чарийасса ча аджджха̄сайасампаттийа̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйабхӯта̄ йатха̄ладдхасампаттинимиттакасса каммасса бала̄нуппада̄навасена пуримакамманиппханнасса випа̄касанта̄насса антара̄ вемаджджхе а̄йанти а̄патантӣти антара̄йа̄ти ладдхана̄ма̄нам̣ рога̄дианаттха̄нам̣ видха̄йакасса упапӣл̣акасса упаччхедакасса ва̄ каммасса виддхам̣санасаматтхо пун̃н̃а̄тисайоти имаматтхам̣ дассети ‘‘ратанаттайапан̣а̄ма…пе… висесабха̄вато’’ти. еван̃ча катва̄ ра̄га̄дипарийут̣т̣ха̄на̄бха̄вавачанена антара̄йасса ка̄ран̣абхӯта̄йа пайогавипаттийа̄ абха̄васса, аттхала̄бха̄дивачанена анантара̄йата̄хетубхӯта̄йа пайогасампаттийа̄ саббха̄васса, ‘‘сабйа̄паджджха̄йа паджа̄йа абйа̄паджджхо вихаратӣ’’ти (а. ни. 6.10; 11.11) вачанена дит̣т̣хева дхамме сукхавиха̄рита̄йа ча пака̄санам̣ маха̄на̄масуттам̣йева уда̄хат̣ам̣.
гун̣ависесадассанаттханти етена сатипи ка̄йаманопан̣а̄ма̄нам̣ антара̄йависосанасаматтхабха̄ве техи пан̣а̄мависайасса пан̣а̄ма̄рахабха̄вавибха̄ванена са̄тисайо вачӣпан̣а̄мо вихитоти дассети. гун̣ависесава̄ хӣтиа̄дина̄ а̄чарийасса йуттапаттака̄ритам̣ дассети. десана̄ винайапит̣акети еттха нану винайапит̣акассапи десана̄бха̄вато десана̄винайапит̣ака̄нам̣ бхедавачанам̣ на йуттанти? но на йуттам̣ ‘‘тӣсупи четесу ете дхамматтхадесана̄пат̣иведха̄’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄) еттха вийа самуда̄йадесана̄йа авайавадесана̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вато. десана̄ка̄ле ва̄ манаса̄ ваваттха̄пита̄йа винайатантийа̄ винайапит̣акабха̄вато тадаттхапан̃н̃а̄панасса ча десана̄бха̄вато бхедавачанам̣. атха ва̄ десӣйати етена̄ти десана̄, десана̄самут̣т̣ха̄пако читтуппа̄до, тасса ча винайапит̣акависайо карун̣а̄пуббан̇гамо ча соти еваметтха бхедавачанопапатти дат̣т̣хабба̄. суттантапит̣акетиа̄дӣсупи есева найо.
катхам̣ пана бхагавато десана̄ винайапит̣аке карун̣а̄ппадха̄на̄, сутта̄бхидхаммапит̣акесу ча пан̃н̃а̄карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ти вин̃н̃а̄йатӣти? йато уккам̣сапарийантагатахироттаппопи бхагава̄ локийаса̄дхуджанехипи парихаритабба̄ни ‘‘сикхаран̣ӣ’’тиа̄дӣни вачана̄ни йатха̄пара̄дхан̃ча гарахавачана̄ни винайапит̣акадесана̄йам̣ маха̄карун̣а̄сан̃чодитама̄насо маха̄парисамаджджхе абха̄си, там̣там̣сиккха̄падапан̃н̃аттика̄ран̣а̄пеккха̄йа веран̃джа̄дӣсу са̄рӣрикан̃ча кхедаманубхоси, тасма̄ кин̃ча̄пи бхӯмантарапаччайа̄ка̄расамайантаракатха̄нам̣ вийа винайапан̃н̃аттийа̄пи самут̣т̣ха̄пика̄ пан̃н̃а̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа атисайакиччаватӣ, татопи карун̣а̄йа киччам̣ адхиканти адхиппа̄йена вуттам̣ ‘‘винайапит̣аке карун̣а̄ппадха̄на̄’’ти. карун̣а̄бйа̄па̄ра̄дхиката̄йа хи десана̄йа карун̣а̄ппадха̄ната̄, суттантадесана̄йа маха̄карун̣а̄сама̄паттибахуло венеййасанта̄несу тададжджха̄сайа̄нуломена гамбхӣраматтхападам̣ патит̣т̣хапесӣти карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄ната̄, абхидхаммадесана̄йа пана саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса висайабха̄ваппахонако рӯпа̄рӯпапариччхедо дхаммасабха̄ва̄нуродхена паваттитоти пан̃н̃а̄ппадха̄ната̄. тенева ча ка̄ран̣ена̄тиа̄дина̄ десана̄нурӯпатам̣там̣сам̣ван̣н̣ана̄йа тхомана̄ а̄чарийасса пакатӣти дассети.
кусала̄ рӯпам̣ чаккхума̄ даса да̄л̣има̄ди самӯхавасена аттха̄навабодханаттхо вийа аттха̄вабодханаттхо хи саддаппайого аттапара̄дхӣно кевало аттхападаттхако, со падаттхавипарийесака̄рина̄ ити-саддена саддападаттхако джа̄йатӣти а̄ха ‘‘карун̣а̄ вийа̄ти нидассанавачана’’нти. нидассанан̃хи на̄ма нидасситаббадхамме тена ча самбандхе сати хоти, на̄н̃н̃атха̄ти тасса нидассанабха̄вам̣ вибха̄венто а̄ха ‘‘йасса йатха̄…пе… паваттиттха̄ти аттхо’’ти.
‘‘таттха карун̣а̄ вийа̄ти нидассанавачана’’нтиа̄дина̄ нидассананидасситаббадхамма̄нам̣ а̄дха̄рависайабйа̄па̄рехи сависесанехи саха пака̄санавасена га̄тха̄йа аттхататвам̣ дассетва̄ авайавабхедавасена аттхам̣ дассетум̣ ‘‘киратӣти карун̣а̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ниччхандара̄га̄нам̣ бхӯтапуббагатийа̄ ва̄ саттата̄ ведитабба̄. екассапи дхаммасса анекаса̄ман̃н̃а̄ка̄равантата̄йа ‘‘йатха̄сабха̄вам̣ пака̄рехӣ’’ти вуттам̣. татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена̄’’ти (маха̄ни. 156; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85; пат̣и. ма. 3.5) дхамма̄нам̣ ан̃н̃еййаттам̣ пат̣иккхипати н̃а̄тум̣ асаккун̣еййатта̄бха̄вато. етена тасса̄ пан̃н̃а̄йа акиччхавуттитам̣ а̄ха. йатхева хи ‘‘н̃еййесу саббесу паваттиттха̄’’ти етта̄вата̄ адхиппетаттхе сиддхе тесам̣ аттаттанийата̄вирахасам̣сӯчанаттхам̣ паресам̣ сатта̄димиччха̄га̄хапат̣иседханена дхамма-саддена н̃еййа̄ висеситабба̄, евам̣ ‘‘дхаммесу саббесу паваттиттха̄’’ти етта̄вата̄ ча адхиппетаттхе сиддхе дхаммесу тасса̄ пан̃н̃а̄йа а̄кан̇кхаппат̣ибаддхата̄йа акиччхавуттитам̣ дассетум̣ ан̃н̃еййаттапат̣иседханена н̃еййа-саддена дхамма̄ висесита̄ти. н̃еййадхамма-садда̄ нӣлуппаласадда̄ вийа ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхеда̄бхедайутта̄ти ‘‘н̃еййа̄ ча те дхамма̄ ча̄’’ти вуттам̣. йа̄ йа̄ти йатха̄-саддассаттхам̣ дассети. бйа̄паниччха̄йан̃хи айам̣ йатха̄-саддо, таппабхеда̄ пан̃н̃а̄ паваттиттха̄ти самбандхоти.
бхагавати паватта̄ва̄ти идам̣ йебхуййена упама̄нопамеййаттха̄нам̣ бхинна̄дха̄рата̄йа бхинна̄дха̄расса ча упама̄наттхасса идха асамбхавато вуттам̣. бхагавато карун̣а̄йа ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣абха̄во сатте сам̣са̄радуккхато уддхаритва̄ аччантасукхе нибба̄не патит̣т̣хапетум̣ аттано сарӣраджӣвитапаричча̄генапи екантахитаджджха̄сайата̄васена ведитаббо, йато винеййа̄нам̣ косохитаваттхагуйхапахӯтадживха̄видам̣санампи катам̣, йан̃ча йадиме сатта̄ джа̄неййум̣, бхагавато са̄санена рахадамива сӣталам̣ сампаджджалитам̣ аггиккхандхампи самога̄хеййа. ан̃н̃есам̣ пассанта̄нанти самбандхо. уддхат̣а̄ти падам̣ апеккхитва̄ махогхапаккханда̄нам̣ сатта̄нанти камматтхе са̄мивачанам̣. айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – ка̄ма̄димахогхапаккханде сатте тато уддхат̣а̄ наттхан̃н̃о кочи мам̣ т̣хапетва̄ти пассато йатха̄ бхагавато карун̣а̄йа а̄висанам̣ хоти, на евам̣ ан̃н̃есам̣ татха̄дассанассева абха̄вато. атха ва̄ ан̃н̃есам̣ пассанта̄нанти йадипи паре пассеййум̣, татха̄пи на тесам̣ бхагавато вийа карун̣оккаманам̣ аттхи аппат̣ипаттито аттахитаматтапат̣ипаттито ча̄ти аттхо.
ана̄варан̣а̄ тӣсу ка̄лесу саббаттха аппат̣ихатавуттита̄йа, аса̄дха̄ран̣а̄ саббадхамма̄нам̣ ниравасесахетупаччайапариггахавасена тесан̃ча сабха̄вакичча̄диаваттха̄висеса̄дипариджа̄нанена а̄йӯханавела̄йамева там̣там̣камма̄нам̣ там̣там̣пхалависесахӣнамаджджхимапан̣ӣта̄дивибха̄гасса индрийабаддхесу аниндрийабаддхесу ча атисукхуматирохитавидӯравуттиатӣта̄на̄гата̄дибхедабхинна̄нам̣ рӯпадхамма̄нам̣ там̣там̣ка̄ран̣асамава̄йавибха̄ваненева там̣там̣пхалесу ван̣н̣асан̣т̣ха̄нагандхарасапхасса̄дивисесасса ниравасесато пат̣ивиджджханена ведитабба̄. айан̃ча аттхо бхагавато анекадха̄туна̄на̄дха̄тулокам̣ йатха̄бхӯтам̣ н̃а̄н̣а̄дивасена ведитаббо. йатха̄ ча пассантасса̄ти идам̣ ра̄гаггиа̄дӣхи локасаннива̄сасса а̄диттата̄диа̄ка̄радассанам̣ бхагавато маха̄карун̣оккаманупа̄йам̣ сандха̄йа вуттам̣. там̣ пана бахукехи а̄ка̄рехи пассанта̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ саттесу маха̄карун̣а̄ оккамати. ‘‘а̄дитто локасаннива̄со…пе… уййутто…пе… пайа̄то…пе… куммаггаппат̣ипанно…пе… упанӣйати локо адхуво…пе… ата̄н̣о локо анабхиссаро…пе… ассако локо саббам̣ паха̄йа гаманӣйам̣…пе… ӯно локо атитто тан̣ха̄да̄соти пассанта̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ саттесу маха̄карун̣а̄ оккаматӣ’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.117) пат̣исамбхида̄магге паросатам̣ а̄ка̄рехи дасситанти гантхавиттха̄рам̣ парихаритум̣ сам̣ван̣н̣айитун̃ча упа̄йам̣ дассетум̣ а̄ха ‘‘там̣ саббам̣ пат̣исамбхида̄магге маха̄карун̣а̄н̃а̄н̣авибхан̇гавасена джа̄нитабба’’нти. индрийапаропарийаттаа̄сайа̄нусайа йамакапа̄т̣иха̄рийа саббан̃н̃ута̄на̄варан̣ан̃а̄н̣а̄ни сеса̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни. тесампи хи вибхан̇го ‘‘идха татха̄гато сатте пассати аппараджаккхе’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.111) пат̣исамбхида̄магге на̄наппака̄рена дасситоти пуриманайенева атидисати. а̄ди-саддена таттха вибхатта̄нам̣ пат̣исамбхида̄саччан̃а̄н̣а̄дӣнам̣ сан̇гахо катоти ведитаббо.
ниппадесасаппадесависайа̄ карун̣а̄ вийа бхагавато пан̃н̃а̄пи идха ниппадесасаппадесависайа̄ ниравасеса̄ адхиппета̄ти тасса̄ катипайабхедадассанена найато тадавасит̣т̣хабхеда̄ гахетабба̄ти дассенто ‘‘пан̃н̃а̄ггахан̣ена ча̄’’тиа̄дима̄ха. те пана сӣласама̄дхи пан̃н̃а̄вимуттивимуттин̃а̄н̣адассана, два̄чатта̄лӣсасатадукадхамма, ба̄вӣсатитикадхамма, чатусатипат̣т̣ха̄на саммаппадха̄на иддхипа̄да са̄ман̃н̃апхала арийавам̣са̄ди, пан̃чагати пан̃чападха̄нийан̇гапан̃чан̇гикасама̄дхи индрийа бала нисса̄ран̣ӣйадха̄ту вимутта̄йатана вимуттипарипа̄чанӣйадхаммасан̃н̃а̄ди, чхаса̄ран̣ӣйадхамма ануссатит̣т̣ха̄на ага̄равага̄рава нисса̄ран̣ийадха̄ту сататавиха̄ра ануттарийа ниббедхабха̄гийапан̃н̃а̄ди, саттаапариха̄нийадхамма арийадхана боджджхан̇га саппурисадхамманиджджараваттху сан̃н̃а̄ даккхин̣еййапуггалакхӣн̣а̄савабала̄ди, ат̣т̣хапан̃н̃а̄пат̣ила̄бхахету миччхатта самматта локадхамма арийа̄нарийавоха̄ра а̄рамбхаваттху кусӣтаваттху аккхан̣а маха̄пурисавитакка абхибха̄йатана вимоккха̄ди, навайонисоманасика̄рамӯладхаммапа̄рисуддхипадха̄нийан̇га сатта̄ва̄са а̄гха̄таваттху а̄гха̄тапат̣ивинайа сан̃н̃а̄на̄натта анупуббавиха̄ра̄ди, дасана̄тхакарадхамма касин̣а̄йатана акусалакаммапатха кусалакаммапатха миччхатта самматта арийава̄са дасабалан̃а̄н̣а асеккхадхамма̄ди, ека̄дасаметта̄нисам̣са сӣла̄нисам̣са дхаммата̄ буддхихету, два̄даса̄йатанапат̣иччасамуппа̄да дхаммачакка̄ка̄ра, терасадхутагун̣а, чуддасабуддхан̃а̄н̣а, пан̃чадасачаран̣авимуттипарипа̄чанӣйадхамма, сол̣асаа̄на̄па̄нассати сачча̄ка̄ра суттантапат̣т̣ха̄на, ат̣т̣ха̄раса буддхадхаммадха̄ту бхедакараваттху, екӯнавӣсатипаччавеккхан̣а, чатувӣсатипаччайа, ат̣т̣хавӣсатисуттантапат̣т̣ха̄на, пан̣н̣а̄саудайаббайадассана, паропан̣н̣а̄сакусаладхамма, два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигата, ат̣т̣хасататан̣ха̄вичарита̄дибхеда̄нам̣ дхамма̄нам̣ пат̣ивиджджханадесана̄ка̄раппаватта̄, йе ча чатувӣсатикот̣исатасахассасама̄паттисан̃ча̄римаха̄ваджиран̃а̄н̣аппабхеда̄, йе ча анантанайасамантапат̣т̣ха̄напавичайадесана̄ка̄раппаватта̄, йе ча ананта̄су локадха̄тӯсу ананта̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄нусайачарита̄дивибха̄вана̄ка̄раппаватта̄ти евам̣пака̄ра̄ бхагавато пан̃н̃а̄пабхеда̄, саббепи идха а̄ди-саддена найато сан̇гайхантӣти ведитаббам̣. ко хи саматтхо бхагавато пан̃н̃а̄йа пабхеде анупадам̣ ниравасесато дассетум̣. тенева бхагавантам̣ т̣хапетва̄ пан̃н̃аванта̄нам̣ аггабхӯто дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхеропи буддхагун̣апариччхеданам̣ патиануйутто ‘‘апича ме, бханте, дхамманвайо видито’’ти (дӣ. ни. 2.146) а̄ха̄ти.
сам̣са̄рамахогхапаккханда̄нам̣ сатта̄нам̣ тато санта̄ран̣аттхам̣ пат̣ипанно техи пайоджито на̄ма хоти асатипи тесам̣ татха̄видхе абхисандхийанти вуттам̣ ‘‘сатта̄ хи маха̄бодхим̣ пайоджентӣ’’ти. етена саббена̄ти маха̄бодхимӯла̄дидассанена. апагаманам̣ нирупаккилесанти йоджетаббам̣. джа̄тасам̣ваддхабха̄вадассанена ‘‘ана̄ди анидхано ча сатто’’ти евам̣пака̄ра̄ миччха̄ва̄да̄ пат̣иседхита̄ хонти. саман̃н̃а̄…пе… дассети сатте параматтхато асатипи саттапан̃н̃аттивоха̄расӯчанато. карун̣а̄ а̄дипан̃н̃а̄ парийоса̄нанти идам̣ самбхаран̣аниппхаттика̄ла̄пеккха̄йа вуттам̣, на париччхедавантата̄йа. тенева̄ха ‘‘таннида̄набха̄вато тато уттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато’’ти. саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти найато дасситатта̄. есо ева хи анавасесато буддхагун̣адассанупа̄йо йадидам̣ найагга̄хан̣ам̣. парадханахаран̣а̄дитопи вирати паресам̣ анаттхапарихаран̣авасаппаваттийа̄ сийа̄ карун̣ӯпаниссайа̄ти карун̣а̄нида̄нам̣ сӣлам̣. тато ева ‘‘тато па̄н̣а̄типа̄та̄дивиратиппаваттито’’ти вуттам̣.
2. йасса̄ сам̣ван̣н̣анантиа̄дина̄ ‘‘дайа̄йа̄’’тиа̄дитхомана̄йа самбандхам̣ дассети. пайоджанам̣ пана вуттанайена ведитаббам̣. аббхантарам̣ нийакаджджхаттам̣, тато бахибхӯтам̣ ба̄хирам̣. дайа̄ти карун̣а̄ адхиппета̄ти дайа̄-саддасса метта̄карун̣а̄нам̣ ва̄чакатта̄ ваккхама̄нан̃ча ануйогам̣ манаси катва̄ вуттам̣. та̄йа хи самусса̄хито, на метта̄йа̄ти адхиппа̄йо. пуббе вуттасса пат̣иниддесо хотӣти та-саддасса аттхам̣ а̄ха. танти пан̃н̃ам̣ висесетва̄ упама̄бха̄вена виниватта̄ чаритаттхата̄йа. пат̣иниддесам̣ на̄рахати падха̄на̄падха̄несу падха̄не киччадассанато. двиннам̣ пада̄нам̣…пе… ватоти карун̣а̄ва̄чина̄ дайа̄-саддена ека̄дхикаран̣абха̄вена вуччама̄но та-саддо тато ан̃н̃адхаммависайо бхавитум̣ на йуттоти адхиппа̄йо. апарийа̄йасадда̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄во висесанависеситаббабха̄ве сати хоти, на̄н̃н̃атха̄ти а̄ха ‘‘сама̄на̄…пе… хотӣ’’ти. сама̄на̄дхикаран̣абха̄вена хеттха висесанависеситаббабха̄во са̄дхӣйати, са̄ ча сама̄на̄дхикаран̣ата̄ висит̣т̣хавибхаттика̄нам̣ на хотӣти сама̄навибхаттита̄йапи тамева са̄дхӣйатӣти ‘‘дайа̄…пе… чида’’нти идам̣ дайа̄йа висеситаббабха̄ве ка̄ран̣авачанам̣. падха̄ната̄йа хи са̄ман̃н̃ата̄йа ча са̄ висеситабба̄ джа̄та̄. таттха бхагавато тадан̃н̃есан̃ча карун̣а̄нам̣ ва̄чакатта̄ са̄ман̃н̃ата̄ ведитабба̄. тасса ча̄ти дайа̄-саддасса. ‘‘падха̄нан̃ча пан̃н̃а’’нтиа̄дина̄ кин̃ча̄пи пуримага̄тха̄йа пан̃н̃а̄ппадха̄на̄, ‘‘та̄йа̄’’ти пана кевалам̣ аватва̄ дайа̄висесанабха̄вена вуттатта̄ аппадха̄на̄йапи карун̣а̄йа пат̣иниддесо йуттоти дассети. аппадха̄ната̄ ча карун̣а̄йа пуримага̄тха̄йа васена вутта̄, идха пана падха̄на̄ ева. татха̄ ча вуттам̣ ‘‘дайа̄самусса̄хинӣти падха̄на̄’’ти (дха. са. мӯлат̣ӣ. 2).
катхам̣ пана…пе… н̃а̄табба̄ти ваккхама̄нан̃н̃ева аттхам̣ хадайе т̣хапетва̄ чодети. йади еванти йади ат̣т̣хакатха̄йа адхиппа̄йам̣ аггахетва̄ вачанаматтамева ган̣хаси. метта̄ти ча на йуджджеййа̄ти йатха̄ ‘‘меттачиттатам̣ а̄панно’’ти етисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа васена на дайа̄ карун̣а̄, евам̣ ‘‘никкарун̣атам̣ а̄панно’’ти етисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа васена на дайа̄ метта̄ти вачанаматтаггахан̣е ат̣т̣хакатха̄нампи виродхам̣ дассети. ‘‘адхиппа̄йавасена йоджетаббо’’ти ватва̄ тамева адхиппа̄йам̣ дайа̄-саддо хӣтиа̄дина̄ виварати. аккхарачинтака̄ хи дайа̄-саддам̣ да̄нагатираккхан̣есу пат̣ханти. анураккхан̣ан̃ча метта̄карун̣а̄нам̣ хитӯпасам̣ха̄радуккха̄панайана̄ка̄равуттӣнам̣ сама̄накиччам̣, тасма̄ убхайаттха дайа̄-саддо паваттатӣти вуттам̣. антонӣтанти антогадхам̣, руккхаттхо вийа дхавакхадира̄дӣнам̣ анураккхан̣аттхо метта̄карун̣а̄нам̣ са̄ман̃н̃анти аттхо, адхиппа̄йо пана ‘‘дайа̄панно’’ти еттха саббапа̄н̣абхӯтахита̄нукампӣти анантарам̣ карун̣а̄йа вуттатта̄ дайа̄-саддо метта̄парийа̄йоти вин̃н̃а̄йати. метта̄пи хи карун̣а̄ вийа па̄н̣а̄типа̄тавиратийа̄ ка̄ран̣анти. ‘‘адайа̄панно’’ти еттха пана ка̄рун̣ико авихим̣ саджджха̄сайатта̄ паресам̣ вихеса̄маттампи на кароти, ко пана ва̄до па̄н̣а̄типа̄танети никкарун̣ата̄йа па̄н̣а̄типа̄тита̄ дассита̄ти ведитабба̄. етамеваттхам̣ сандха̄йа ‘‘еван̃хи ат̣т̣хакатха̄нам̣ авиродхо хотӣ’’ти а̄ха. йади дайа̄-саддо метта̄карун̣а̄нам̣ ва̄чако, евампикатхам̣ пана карун̣а̄ ‘‘дайа̄’’ти джа̄нитабба̄ти ануйого тадаваттхо ева̄ти чоданам̣ манаси катва̄ карун̣а̄ ча десана̄йа̄тиа̄дина̄ карун̣а̄йа ева гахан̣е ка̄ран̣ама̄ха.
нану та̄йа̄тиа̄дина̄ са̄маттхийатопи пакаран̣ам̣ балаванти пакаран̣авасенева карун̣а̄висайасса н̃а̄татам̣ дассети. йатха̄ручи паваттиттха̄ти етам̣ пуримага̄тха̄йа саппадесаниппадесасаттависайа̄йа карун̣а̄йа гахитабха̄васса ка̄ран̣авачанам̣. йатха̄ручипаватти хи екасмим̣ анекесу ча иччха̄нурӯпаппаваттӣти. ‘‘идха пана ниппадесасаттависайатам̣ гахету’’нти етена сиддхе сати а̄рамбхо н̃а̄пакаттхо хотӣти пуна ‘‘саттесӯ’’ти вачанам̣ имаматтхависесам̣ бодхетӣти дассети. на девесуйева̄тиа̄дина̄пи дайа̄са̄дханасса самусса̄ханасса саттависайабха̄ве са̄маттхийаладдхепи ‘‘саттесӯ’’ти вачанам̣ тасса ниппадесасаттависайабха̄во адхиппетоти имам̣ висесам̣ н̃а̄петӣти дассети.
ка̄ладесадесакапариса̄дипаридӣпанам̣ ба̄хиранида̄нанти ка̄ла̄дӣни ниддха̄ренто ‘‘йасмим̣ ка̄ле’’тиа̄дима̄ха. аваса̄намхи васанто тидаса̄лайети вачанатоти етена тасса па̄т̣иха̄рийасса саддантарасаннидха̄нена аваччхиннатам̣ дассети. таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ти путхуджджанасанта̄непи ра̄га̄дипат̣ипаккхахаран̣асса абха̄вато ниччхандара̄гесу саттавоха̄ро вийа путхуджджанасанта̄не ра̄га̄дипат̣ипаккхахаран̣авасена паваттам̣ тадабха̄вепи бхагавато санта̄не рул̣хӣвасена па̄т̣иха̄рийантвева вуччатӣти на сакка̄ ваттунти адхиппа̄йо. дит̣т̣хихаран̣авасена йе самма̄дит̣т̣хика̄ джа̄та̄ ачелакакассапа̄дайо вийа, дит̣т̣хиппака̄сане асаматтхабха̄вена аппат̣ибха̄набха̄ва̄диппаттийа̄ саччака̄дайо вийа.
3. сӣтапаббата̄ на̄ма ‘‘синерум̣ парива̄ретва̄ т̣хита̄ йугандхаро…пе… гири браха̄’’ти (висуддхи. 1.137; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1 веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄) евам̣ вуттапаббата̄.
4-5. саббасо чаккава̄л̣асахассехи саббасо а̄гамма саббасо саннисиннена̄ти самбандхавасена тайо викаппа̄ йутта̄, саббасо чаккава̄л̣асахассехи дасахи дасахӣти пана анит̣т̣хаса̄дханато пат̣иседхито. ваджджитаббети йе ваджджетум̣ сакка̄ ‘‘атисаммукха̄ атисамӣпам̣ уннатаппадесо’’ти, ете. итаре пана тасса̄ париса̄йа махантабха̄вена на сакка̄ парихаритум̣.
‘‘саббан̃еййа…пе… саматтха̄’’ти ватва̄ тесам̣ десетаббаппака̄раджа̄нанасаматтха̄ти вачанам̣ аттана̄ пат̣ивиддха̄ка̄расса дхаммаса̄мина̄пи паресам̣ десетум̣ асаккун̣еййатта̄ вуттам̣. ан̃н̃атха̄ саббепи сатта̄ дит̣т̣хасачча̄ ева бхавеййум̣. саббан̃еййадхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄ваджа̄нанасаматтхата̄дийева йатха̄вуттабалам̣. тесам̣ гахан̣асаматтхатам̣ дӣпети, адхикавачанаман̃н̃аматтхам̣ бодхетӣти адхиппа̄йо.
6. татха̄гато ванданӣйотиа̄дина̄ ‘‘намасситва̄’’тиа̄дикирийа̄висеса̄нам̣ там̣там̣сутта̄нуродхена паваттитама̄ха. сарӣрасобхагга̄дӣти а̄ди-саддена калйа̄н̣ава̄ккаран̣ата̄а̄дхипаччапарива̄расампаттиа̄ди сан̇гайхати.
7. антарадха̄петва̄ти ниродхетва̄. ниродханан̃четтха уппа̄дакахетупарихаран̣авасена тесам̣ ануппаттикаран̣анти ведитаббам̣. аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣти самбандхоти ‘‘сосетва̄’’ти пуббака̄лакирийа̄йа апарака̄лакирийа̄пеккхата̄йа вуттам̣.
8. дуккарабха̄вам̣ дӣпетунти адуккарасса татха̄абхийа̄четаббата̄бха̄ватоти адхиппа̄йо. па̄ра̄джикасан̇гха̄дисеса̄нам̣ сӣлавипаттибха̄вато тхуллаччайа̄дӣнан̃ча йебхуййена а̄ча̄равипаттибха̄вато а̄ча̄расӣла̄нам̣ татха̄ йоджана̄ ката̄, татха̄ ча̄риттасӣласса а̄ча̄расабха̄ватта̄ итарам̣ сабха̄венева гахетва̄ дутийа̄. асаккун̣еййанти висуддха̄ча̄ра̄дигун̣асаманна̄гатена сабрахмача̄рина̄ саддхаммачират̣т̣хитаттхам̣ са̄дарам̣ абхийа̄читена тена ча абхидхамматтхаппака̄сане саматтхоти йа̄тха̄вато пама̄н̣итена таббимукхабха̄во на сукароти адхиппа̄йо.
9. девадева-саддасса аттхо пат̣т̣ха̄насам̣ван̣н̣ана̄т̣ӣка̄йам̣ випан̃читоти на виттха̄райимха.
13. пат̣хамасан̇гӣтийам̣ йа̄ ат̣т̣хакатха̄ сан̇гӣта̄ти вачанена са̄ бхагавато дхарама̄нака̄лепи ат̣т̣хакатха̄ сам̣виджджати, тена па̄т̣хо вийа бхагавам̣мӯлика̄ва̄ти вин̃н̃а̄йати. ‘‘абхидхаммасса̄’’ти падам̣ ‘‘аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етадапеккханти ‘‘касса пана са̄ ат̣т̣хакатха̄’’ти пуччхитва̄ адхика̄равасена тамева абхидхаммападам̣ а̄кад̣д̣хати. а̄вуттиа̄дивасена ва̄ айаматтхо вибха̄ветаббо.
16. арийамаггасса боджджхан̇гамагган̇гаджха̄нан̇гависесам̣ па̄дакаджджха̄намева нийаметӣтиа̄динайаппаватто типит̣акачӯл̣ана̄гаттхерава̄до а̄ди-саддена випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ кхандха̄ нийаменти, пуггаладжджха̄сайо нийаметӣти евама̄дайо морава̄пива̄симаха̄даттаттхератипит̣акачӯл̣а̄бхайаттхерава̄да̄дайо сан̇гайханти. таппака̄саненева̄ти абхидхаммасса аттхаппака̄саненева. соти маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ виниччхайо. татха̄ти асаммисса̄на̄кулабха̄вена. асаммисса̄на̄кулабхӯто ва̄ виниччхайо маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ сантакабха̄вена, етена абхидхаммасса аттхаппака̄саненева маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ виниччхайо идха абхиниппха̄дӣйатӣти дассети. атха ва̄ таппака̄саненева̄ти асаммисса̄на̄кулабха̄ваппака̄саненева. соти пака̄сийама̄но абхидхамматтхо. татха̄ти маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ виниччхайабха̄вена. имасмим̣ аттхавикаппе ‘‘асаммиссам̣ ана̄кулам̣ аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти самбандханӣйам̣.
17. ан̃н̃ан̃ча саббам̣ аттхаппака̄санам̣ хотӣти тосанам̣ хотӣти аттхо. тенева̄ха ‘‘саббена тена тосанам̣ катам̣ хотӣ’’ти. йуттарӯпа̄ йоджана̄.
вӣсатига̄тха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄
париччхедо саттаппакаран̣абха̄во. саннивесо саттаннам̣ пакаран̣а̄нам̣ тадавайава̄нан̃ча ваваттха̄нам̣. са̄гарехи татха̄ чинта̄ти ‘‘имасса абхидхаммасса гамбхӣрабха̄вавиджа̄нанаттхам̣ чатта̄ро са̄гара̄ ведитабба̄’’тиа̄дина̄ найена джаласа̄гара̄дӣхи саха найаса̄гаравича̄ро. ‘‘сатабха̄гена сахассабха̄гена дхаммантара̄ дхаммантарам̣ сан̇камитва̄ сан̇камитва̄ десесӣ’’тиа̄дина̄ десана̄бхедехи абхидхаммасса гамбхӣрабха̄вакатха̄ десана̄хи гамбхӣрата̄.
‘‘евам̣ тема̄сам̣ нирантарам̣ десентасса̄’’тиа̄дина̄ десана̄ка̄ле бхагавато сарӣрасса йа̄пита̄ка̄равича̄ро десана̄…пе… гахан̣ам̣. татха̄ тхерасса…пе…пи ча̄ти ‘‘абхидхамме ва̄чана̄магго на̄ма̄’’тиа̄дина̄ абхидхамме ва̄чана̄маггасса са̄рипуттаттхерасамбандхитата̄ тасса ча тенева уппа̄дитата̄. йо хи бхагавата̄ девата̄нам̣ десита̄ка̄ро, со апариччхиннава̄ранайатантита̄йа ананто апарима̄н̣о на бхиккхӯнам̣ ва̄чана̄йогго, йо ча тхерасса десита̄ка̄ро, со атисам̣кхиттата̄йа. на̄тисан̇кхепана̄тивиттха̄рабхӯто пана па̄т̣ханайо тхераппабха̄вито ва̄чана̄магготи.
вачанаттхавиджа̄нанена̄тиа̄дина̄ кусала̄ дхамма̄тиа̄дипада̄нан̃н̃ева аттхаван̣н̣анам̣ акатва̄ абхидхамма-саддавича̄расса самбандхама̄ха. ‘‘йе те майа̄ дхамма̄ абхин̃н̃а̄ десита̄. сеййатхидам̣ – чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄…пе… сиккхитам̣ сиккхим̣су две бхиккхӯ абхидхамме на̄на̄ва̄да̄’’тиа̄дисуттавасена кин̃ча̄пи бодхипаккхийадхамма̄ ‘‘абхидхаммо’’ти вуччанти, дхамма-саддо ча сама̄дхиа̄дӣсу дит̣т̣хаппайого, парийаттидхаммо ева пана идха адхиппетоти дассенто ‘‘суттанта̄дхика̄ па̄л̣ӣти аттхо’’ти а̄ха. таттха дхаммабйабхича̄рабха̄вена висесато абхидхаммо вийа суттантопи ‘‘дхаммо’’ти вуччати. ‘‘йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.216) ан̃н̃аттха ча самбхавато абхи-саддена ниваттетаббаттхам̣ дӣпетум̣ ‘‘суттанта̄’’ти вуттам̣. нану ча атирекависесат̣т̣ха̄ бхиннасабха̄ва̄ йато те йатха̄ккамам̣ адхикавичиттапарийа̄йехи бодхита̄, тасма̄ ‘‘дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хехӣ’’ти бахувачанена бхавитаббам̣, на екавачанена̄ти ануйогам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘двиннампи…пе… екавачананиддесо като’’ти.
пайогамева на̄рахати упасагга-садда̄нам̣ дха̄ту-саддассева пурато пайоджанӣйатта̄. атха̄пи пайуджджеййа атима̄ла̄дӣсу ати-садда̄дайо вийа. евампи йатха̄ ‘‘атима̄ла̄’’ти еттха сама̄савасена ана̄вибхӯта̄йа каманакирийа̄йа висесако ати-саддо, на ма̄ла̄йа, евамидха̄пи абхи-саддо на дхаммависесако йуттоти адхиппа̄йо. ан̃н̃ассапи хи упасаггасса̄ти идам̣ рул̣хӣвасена, аттхе упасаджджатӣти ва̄ упасаггасса анваттхасан̃н̃атам̣ гахетва̄ вуттам̣. атичхатта̄дӣсу хи ати-саддо идха упасагготи адхиппето. таттха йатха̄ калйа̄н̣о пӯджито ва̄ пурисо атипурисоти бхавати, евам̣ атирекависесат̣т̣ха̄нампи калйа̄н̣апӯджитаттхабха̄васамбхавато калйа̄н̣ам̣ ва̄ пӯджитам̣ ва̄ чхаттам̣ атичхаттанти садданайо ведитаббо. калйа̄н̣апӯджитабха̄ва̄ хи гун̣ависесайогена иччхитабба̄. гун̣ависесо чеса йадидам̣ пама̄н̣а̄тиреко ча вичиттарӯпата̄ ча. еван̃ча пана катва̄ ‘‘акирийа̄йапӣ’’ти вачанам̣ саматтхитам̣ бхавати. йатха̄ ча атичхатта̄дӣсу, евам̣ абхидхамма-саддепи дат̣т̣хаббам̣. анекаттха̄ хи нипа̄та̄ти. таббха̄вадӣпакатта̄ти атирекависесабха̄вадӣпакатта̄.
екато ана̄гататта̄ти идам̣ суттанте екато а̄гата̄нам̣ кхандха̄йатана̄дӣнам̣ суттантабха̄джанӣйасса дит̣т̣хатта̄ ‘‘чха има̄ни, бхиккхаве, индрийа̄нӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 5.495-496) чаккха̄дӣнам̣ чханнам̣ иттхиндрийа̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ сукхиндрийа̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ саддхиндрийа̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийа̄дӣнан̃ча тин̣н̣ам̣ васена висум̣ висум̣ суттантабха̄вена а̄гататта̄ екасуттабха̄вена ана̄гата̄нам̣ ба̄вӣсатийа̄ индрийа̄нам̣ суттантабха̄джанӣйасса адит̣т̣хатта̄ ча вуттам̣, на суттанте екато а̄гаманасса суттантабха̄джанӣйасса ка̄ран̣атта̄. суттанте екато саббена саббан̃ча ана̄гата̄ хи бхӯмантарапариччхедапат̣исамбхида̄ суттантабха̄джанӣйавасена вибхатта̄ диссанти, екато а̄гата̄ни ча сиккха̄пада̄ни татха̄ на вибхатта̄ни. вераман̣ӣнам̣ вийа пана сабха̄вакичча̄дивибха̄гавинимутто ба̄вӣсатийа̄ индрийа̄нам̣ сама̄но вибхаджанаппака̄ро наттхи, йо суттантабха̄джанӣйам̣ сийа̄ти индрийавибхан̇ге суттантабха̄джанӣйам̣ наттхӣти йуттам̣ сийа̄.
йадипи паччайадхаммавинимутто паччайабха̄во на̄ма наттхи, йатха̄ пана паватто паччайадхаммо паччайуппаннадхамма̄нам̣ паччайо хоти, со тасса паваттиа̄ка̄рависесо хетуа̄дибха̄во тато ан̃н̃о вийа паччайадхаммасса паччайабха̄воти вутто, со ча ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ самбхавантӣ’’тиа̄дӣсу падха̄набха̄вена вутто. таттха ча гун̣ӣбхӯта̄ хетухетупхалабхӯта̄ авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дайоти вуттам̣ ‘‘паччайабха̄во уддит̣т̣хо’’ти. уддит̣т̣хадхамма̄нантиа̄ди уддесена париччхинна̄нам̣йева кхандха̄дӣнам̣ кхандхавибхан̇га̄дӣсу пан̃хапуччхаканайо дассито, на ито ан̃н̃атха̄ти катва̄ вуттам̣.
суттанте сан̇гӣтисуттанта̄дике. пан̃ча сиккха̄пада̄ни па̄н̣а̄типа̄та̄…пе… пама̄дат̣т̣ха̄на̄ вераман̣ӣти евам̣ уддит̣т̣ха̄ни. ан̃н̃о пана вераман̣ӣнам̣ вибхаджитаббаппака̄ро наттхӣти идам̣ атӣта̄ничча̄дивибха̄го вераман̣ӣнам̣ кхандха̄йатана̄дӣсу антогадхатта̄ таббасенева виджа̄нитаббо, тато пана ан̃н̃о абхидхамманайавидхуро вераман̣ӣнам̣ вибхаджитаббаппака̄ро наттхӣти адхиппа̄йена вуттам̣. татха̄ ча пат̣исамбхида̄магге ‘‘чаккхум̣ аниччам̣…пе… джара̄маран̣ам̣ аничча’’нти анупададхаммасаммасанакатха̄йам̣ на вераман̣ийо уддхат̣а̄.
нану дхаммасан̇ган̣ӣдха̄тукатха̄дӣнампи васена абхидхаммапа̄л̣ийа̄ атирекависесабха̄во дассетабботи? саччаметам̣, со пана екантаабхидхамманайаниссито авуттопи сиддхоти катва̄ на дассито. етена ва̄ нидассанена сопи саббо нетаббо. абхидхамманайаса̄ман̃н̃ена ва̄ абхидхаммабха̄джанӣйапан̃хапуччхакехи со вутто ева̄ти на вуттоти дат̣т̣хаббо.
пан̃хава̄ра̄ти пуччханависсаджджанавасена паватта̄ па̄л̣инайа̄. еттхева̄ти дхаммахадайавибхан̇ге ева. апеккха̄васикатта̄ аппамахантабха̄васса йато аппаматтика̄ маха̄дха̄тукатха̄танти дхаммахадайавибхан̇гавачанавасена авасеса̄, там̣ дассанаттхам̣ ‘‘дхаммахадайавибхан̇ге ана̄гантва̄ маха̄дхаммахадайе а̄гататантито’’ти вуттам̣. дхаммахадайа…пе… а̄гататантито рӯпакан̣д̣адха̄тувибхан̇га̄дӣсу ана̄гантва̄ маха̄дха̄тукатха̄йам̣ а̄гататанти аппаматтика̄ва̄ти самбандхо. атха дха̄тукатха̄йа виттха̄ракатха̄ маха̄дха̄тукатха̄ дхаммахадайавибхан̇ге ана̄гантва̄ маха̄дхаммахадайе а̄гататантито дха̄тукатха̄йам̣ ана̄гантва̄ маха̄дха̄тукатха̄йа а̄гататанти аппаматтика̄ва̄ти йоджетаббам̣.
упалаббхатӣти ануломапаччанӣйапан̃чакасса, нупалаббхатӣти паччанӣйа̄нуломапан̃чакасса упалаккхан̣авасена вуттам̣. саччикат̣т̣хам̣ ниссайанти ‘‘саббаттха̄’’тиа̄дина̄ деса̄диана̄масанена рӯпа̄дисаттапан̃н̃а̄садхаммаппабхедам̣ саччикат̣т̣хамева ниссайабхӯтам̣. саббаттха̄ти еттха̄пи ‘‘упалаббхати нупалаббхатӣти пат̣ин̃н̃а̄йа гахита̄йа пат̣иккхепаггахан̣аттха’’нти а̄нетва̄ самбандханӣйам̣, татха̄ саббада̄ саббесӯти еттха̄пи. йади кхандха̄йатана̄дайо гахита̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатанайена, атха пана вуттанти самбандхо. йо саччикат̣т̣хоти саччикат̣т̣ханиссайам̣ упалаккхети. етехӣти етехи вачанехи. саччикат̣т̣хадесака̄лаппадесехи катхам̣ саччикат̣т̣ха̄дӣнам̣ падесо екадесабхӯто сабботи вуччати? падеса̄нам̣ путхутта̄. ‘‘саббесу падесесӯ’’ти паччекам̣ бхеда̄масанавасена ча̄йам̣ пан̃хо паваттоти на пуримехи авасесо.
упалаббхати…пе… миччха̄ти еканти упалаббхатӣти пат̣ин̃н̃а̄ггахан̣апат̣иккхепаггахан̣анигган̣хана̄нам̣ ануломапат̣иломато пат̣ин̃н̃а̄т̣хапананиггахапа̄пана̄ропана̄нан̃ча васена паватта̄ танти пат̣хамапан̃чакасса екам̣ ан̇гам̣ еко авайавоти аттхо. евам̣ сесесупи нетаббам̣. ниггахасса суниггахабха̄вам̣ иччхато сакава̄дино ‘‘твам̣ че пана ман̃н̃аси ваттаббе кхо пуггало нупалаббхатӣ’’тиа̄дина̄ (катха̄. 3) пат̣ин̃н̃а̄т̣хапанена, тена ‘‘тава таттха хета̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа хевам̣ пат̣иджа̄нанто хевам̣ ниггахетаббе атха там̣ нигган̣ха̄ма суниггахито ча хотӣ’’ти ватва̄ ‘‘хан̃чи пуггало нупалаббхатӣ’’тиа̄дина̄ (катха̄. 2) парава̄дино аттано пат̣икаммам̣ йатха̄ сакава̄дӣ на ниббет̣хети, евам̣ каран̣ам̣ пат̣икаммавет̣ханам̣. парава̄дино пат̣икаммасса дуппат̣икаммабха̄вам̣ иччхато сакава̄дино там̣нидассанена ‘‘есо че дунниггахито хева’’нти пат̣икамманидассанена, ‘‘ваттаббе кхо пуггало упалаббхати…пе… параматтхена̄ти (катха̄. 1). но ча майам̣ тайа̄ таттха хета̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа хевам̣ пат̣иджа̄нанто хевам̣ ниггахетабба̄. атха амхе нигган̣ха̄си дунниггахита̄ ча хома̄’’ти ватва̄ ‘‘хан̃чи пуггало упалаббхатӣ’’тиа̄дина̄ (катха̄. 5) ниггахасса дунниггахитабха̄вадассанена аниггахитабха̄вакаран̣ам̣ ниггаханиббет̣ханам̣. ‘‘тена хи йам̣ нигган̣ха̄си хан̃чи пуггало упалаббхатӣ’’тиа̄дим̣ ватва̄ ‘‘тена хи йе кате ниггахе се ниггахе дуккат̣е сукате пат̣икамме суката̄ пат̣ипа̄дана̄’’ти сакава̄дино ниггахасса, аниггахабха̄ва̄ропанена аттано пат̣икаммасса супат̣икаммабха̄вакаран̣ена ча сакава̄дино ниггахасса чхедо вина̄санам̣ пуггалава̄даниседханавасена самут̣т̣хитатта̄. дхаммата̄йа ануломанавасена ут̣т̣хахитва̄ таббиломанавасена паватто ануломапаччанӣкапан̃чако вуттавипарийа̄йена дутийапан̃чако ведитаббо.
тада̄дха̄роти те саччикат̣т̣хапараматтха̄ рӯпа̄дайо а̄дха̄ра̄ етасса̄ти тада̄дха̄ро. етена ‘‘рӯпасмим̣ атта̄’’ти евам̣пака̄ро пуггалава̄до дассито хоти. тесам̣ ва̄ а̄дха̄рабхӯтоти етена ‘‘аттани рӯпа’’нти евам̣пака̄ро. ан̃н̃атра ва̄ техӣти техи рӯпа̄дӣхи вина̄. а̄дха̄ра̄дхеййа̄дибха̄вена асам̣сат̣т̣хо висум̣йева вина̄. тена сатта̄дигун̣ехи авокин̣н̣о пурисоти евама̄дико. там̣са̄мибхӯтата̄йа ва̄ тададхӣнабха̄вена ‘‘ан̃н̃атра ва̄ техӣ’’ти вуттанти ‘‘рӯпава̄ атта̄’’ти евам̣пака̄ро пуггалава̄до дасситоти ведитаббо. анан̃н̃оти етена ‘‘рӯпам̣ атта̄’’ти евам̣пака̄ро. руппана̄дисабха̄во рӯпаккхандха̄дӣнам̣ висесалаккхан̣ам̣, саппаччайа̄дисабха̄во са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣. рӯпа̄дито ан̃н̃о анан̃н̃о ва̄ ан̃н̃атте ча тада̄дха̄ра̄дибхӯто упалаббхама̄но а̄паджджатӣти ануйун̃джати сакава̄дӣ пака̄рантарасса асамбхавато. пуггалава̄дӣ пуггаласса рӯпа̄дӣхи на ан̃н̃аттам̣ иччхати рӯпа̄ди вийа паччаккхато анума̄нато ва̄ га̄хайитум̣ асаккун̣еййатта̄ тасса ча ка̄ракаведакабха̄васса айуджджама̄накатта̄. на̄пи анан̃н̃аттам̣ руппанасаппаччайа̄дисабха̄ваппасан̇гато пуггалассева абха̄ваппасан̇гато ча. йатхева хи на вина̄ индханена агги пан̃н̃а̄пийати, на ча ан̃н̃ам̣ индханато аггим̣ сакка̄ пат̣иджа̄нитум̣, на̄пи анан̃н̃ам̣. йади хи ан̃н̃о сийа̄, на ун̣хам̣ индханам̣ сийа̄. атха анан̃н̃о, ниддахитаббам̣йева да̄хакам̣ сийа̄. евамева на вина̄ рӯпа̄дӣхи пуггало пан̃н̃а̄пийати, на ча техи ан̃н̃о, на̄пи анан̃н̃о сассатуччхедабха̄ваппасан̇гатоти ладдхийам̣ т̣хатва̄ пуггалава̄дӣ ‘‘на хева̄’’ти пат̣иккхипати. таттха аггиндханопама̄ та̄ва йади локавоха̄рена вутта̄, апал̣иттам̣ кат̣т̣ха̄дииндханам̣ ниддахитаббан̃ча, пал̣иттам̣ бха̄сурун̣хам̣ агги да̄хакан̃ча, тан̃ча оджат̣т̣хамакарӯпам̣ пуримапаччхимака̄ликам̣ аниччам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппаннам̣, йади евам̣ пуггало рӯпа̄дӣхи ан̃н̃о аниччо ча а̄панно. атха параматтхато, тасмим̣йева кат̣т̣ха̄дике пал̣итте йам̣ усумам̣ со агги, там̣сахаджа̄та̄ни тӣн̣и бхӯта̄ни индханам̣, евампи сиддхам̣ лаккхан̣абхедато аггиндхана̄нам̣ ан̃н̃аттанти агги вийа индханато рӯпа̄дӣхи ан̃н̃о пуггало аниччо ча а̄панноти бйа̄хата̄ти ведитаббам̣.
пуггало упалаббхатӣти пат̣иджа̄нантасса пака̄рантарасса асамбхавато вуттесу пака̄ресу екена пака̄рена упалаббхама̄но упалаббхатӣти ‘‘а̄панна’’нти вуттам̣ ‘‘пат̣ин̃н̃а̄йа екатта̄панна’’нти. екатта̄паннатта̄ ева аппат̣иккхипитаббам̣, пуггале пат̣исиддхе тадабхинивесопи айа̄тха̄вато пуггалава̄дино гахита̄ка̄расун̃н̃ата̄вибха̄ванена сакат̣т̣ха̄нато ча̄вито пат̣иседхито ева на̄ма хотӣти вуттам̣ ‘‘пуггаладит̣т̣хим̣ пат̣иседхенто’’ти. пуггалойева ва̄ татха̄ пасситаббатта̄ дит̣т̣хи. ‘‘са̄мӣ нива̄сӣ ка̄рако ведако ниччо дхуво’’ти абхинивесависайабхӯто хи парикаппаматтасиддхо пуггало идха пат̣иккхипӣйати, ‘‘на чатта̄роме, бхиккхаве, пуггала̄’’тиа̄дина̄ вуттавоха̄рапуггалоти анануйого а̄ка̄сакусумасса раттанӣла̄дибха̄вавича̄ран̣а̄ вийа̄ти аттхо. пуббе ‘‘нупалаббхатӣ’’ти пат̣иджа̄нитва̄ висесачодана̄йа ана̄паджджанато пуна ‘‘на хева̄’’ти пат̣иккхепо пат̣ин̃н̃а̄йа а̄паджджаналесо. ван̃джха̄путтакасса дӣгхарассата̄нуйогасса вийа саббена саббам̣ параматтхато анупалаббхама̄насса пуггаласса рӯпа̄дӣхи ан̃н̃а̄нан̃н̃ата̄нуйогасса анануйогабха̄во ева идха авипарӣтаттхо.
йам̣ка̄ран̣а̄ти етена ‘‘йатонида̄на’’нти еттха вибхаттиалопо дат̣т̣хабботи дассети. аджджха̄чарантӣти абхибхаванти. абхинандана̄дайо тан̣ха̄дӣхи йатха̄сан̇кхйам̣ йоджетабба̄, тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи ва̄ абхинанданаджджхоса̄на̄ни, тӣхипи абхиваданам̣ ависесена ва̄ тӣхипи тайо йоджетабба̄. еттха че наттхи абхинандитаббантиа̄дина̄ абхинандана̄дӣнам̣ абха̄васӯчанена пхалӯпача̄рато абхинандана̄дӣнам̣ самуччхедапат̣иппассаддхибхӯтам̣ маггапхалам̣ вуччати, там̣ пачча̄масанан̃ча есева̄ти иданти катва̄ вуттам̣ ‘‘абхи…пе… пхалам̣ ва̄’’ти.
‘‘н̃а̄йатӣти джа̄на’’нти уккам̣сагативиджа̄нанена ниравасесам̣ н̃еййаджа̄там̣ париггайхатӣти таббисайа̄йа джа̄на̄тикирийа̄йа саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева каран̣ам̣ бхавитумарахатӣти ‘‘саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена джа̄нитаббам̣ джа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣. атха ва̄ пакаран̣авасена, ‘‘бхагава̄’’ти саддантарасаннидха̄нена ва̄ айам̣ аттхо вибха̄ветаббо. пассам̣ пассатӣти еттха̄пи есева найо. джа̄нанта̄пи випалла̄савасена джа̄нанти титтхийа̄ пат̣хамаджджха̄наарӯпаджджха̄нехи ка̄марӯпапарин̃н̃а̄ва̄дино. джа̄нанто джа̄на̄тийева бхагава̄ ана̄га̄миарахаттамаггехи там̣парин̃н̃а̄ва̄дита̄йа. айан̃ча аттхо дуккхаккхандхасуттавасена (ма. ни. 1.163, 175 а̄дайо) вибха̄ветаббо. пан̃н̃а̄чаккхуна̄ уппаннатта̄ ва̄ чаккхубхӯто. н̃а̄н̣абхӯтотиа̄дӣсупи есева найо. атха ва̄ диббачаккхуа̄дикам̣ пан̃чавидхампи чаккхум̣ бхӯто паттоти чаккхубхӯто. евам̣ н̃а̄н̣абхӯтотиа̄дӣсупи дат̣т̣хаббам̣. са̄муккам̣сика̄йа дхаммадесана̄йа са̄тисайо бхагавато ваттуа̄дибха̄воти вуттам̣ ‘‘чатусаччадхамме вадатӣти ватта̄’’тиа̄ди. ‘‘паватта̄’’ти еттха па-ка̄расса пакат̣т̣хаттхатам̣ дассетум̣ ‘‘чирам̣…пе… паватта̄’’ти а̄ха. ниддха̄ретва̄ нета̄ ниннета̄.
‘‘екӯнанавути читта̄нӣ’’ти вутта̄ читтасахачарийа̄йа йатха̄ ‘‘кунта̄ пачарантӣ’’ти. тесан̃ча па̄л̣ипадеса̄нам̣ екекам̣ падам̣ уддхаритва̄пи кин̃ча̄пи кусалаттикапада̄нийева уддхаритва̄ читтуппа̄дакан̣д̣е читта̄ни вибхатта̄ни, кусалаттикена пана сабха̄вадхаммасан̇гахита̄нам̣ сесаттикадукапада̄нам̣ асан̇гахита̄нам̣ абха̄вато кусалаттикападуддха̄рена найадассанабхӯтена итараттикадукапада̄нипи уддхат̣а̄нева̄ти вуттам̣. еван̃ча катва̄ ма̄тика̄ггахан̣ам̣ саматтхитам̣ бхавати.
со ча дхаммоти ‘‘тайо кусалахетӯ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 1060) пурима̄йа пурима̄йа па̄л̣ийа̄ паччхима̄ паччхима̄ аттханиддесоти вуттам̣. ‘‘сама̄нентӣ’’тисаддасса пат̣апат̣а̄йати-саддасса вийа садданайо дат̣т̣хабботи дассетум̣ ‘‘сама̄нам̣ каронтӣ’’ти вуттам̣. сама̄накаран̣ан̃ча ӯнапаккхипанена адхика̄панайанена ва̄ хоти, идха ӯнапаккхипанена̄ти дассетум̣ ‘‘пӯрентӣ’’ти вуттам̣. сама̄нетаббанти еттха̄пӣти ‘‘пат̣т̣ха̄нам̣ сама̄нетабба’’нти еттха.
балавата̄ н̃а̄н̣авегена абхидхаммапаччавеккхан̣авасаппаваттена. балавато н̃а̄н̣авегасса саббакилесаккхепанавасаппаваттасса. гамбхӣрамева гамбхӣрагатам̣ дит̣т̣хигатантиа̄дӣсу вийа. ниравасесена̄ти на кан̃чи авасесетва̄. пан̃чакхӣларахитена̄ти пан̃чачетокхӣларахитена.
ека̄дхикесу ат̣т̣хасу килесасатесӯти ‘‘джа̄тимадо’’тиа̄дина̄ екакавасена а̄гата̄ тесаттати, ‘‘кодхо ча упана̄хо ча̄’’тиа̄дина̄ дукавасена чхаттим̣са, ‘‘тӣн̣и акусаламӯла̄нӣ’’тиа̄дина̄ тикавасена пан̃ча̄дхикам̣ сатам̣, ‘‘чатта̄ро а̄сава̄’’тиа̄дина̄ чатуккавасена чхаппан̃н̃а̄са, ‘‘пан̃чорамбха̄гийа̄ни сам̣йоджана̄нӣ’’тиа̄дина̄ пан̃чакавасена пан̃часаттати, ‘‘чха вива̄дамӯла̄нӣ’’тиа̄дина̄ чхаккавасена чатура̄сӣти, ‘‘сатта анусайа̄’’тиа̄дина̄ саттакавасена екӯнапан̃н̃а̄са, ‘‘ат̣т̣ха килесаваттхӯнӣ’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакавасена чатусат̣т̣хи, ‘‘нава а̄гха̄таваттхӯнӣ’’тиа̄дина̄ навакавасена ека̄сӣти, ‘‘даса килесаваттхӯнӣ’’тиа̄дина̄ дасакавасена саттати, ‘‘аджджхаттикассуппа̄да̄йа ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄нӣ’’тиа̄дина̄ ат̣т̣ха̄расакавасена ат̣т̣хасатанти евам̣ ека̄дхикесу ат̣т̣хасу килесасатесу. сеса̄ тенавута̄дхикам̣ чхасатам̣ килеса̄. те брахмаджа̄ласутта̄гата̄хи два̄сат̣т̣хийа̄ дит̣т̣хӣхи саха пан̃чапан̃н̃а̄са̄дхикам̣ саттасатам̣ хонти.
атха ва̄ чуддасеканта̄кусала̄, пан̃чавӣсати кусала̄бйа̄катаса̄дха̄ран̣а̄, чуддаса кусалаттикаса̄дха̄ран̣а̄, упачайа̄дидвайам̣ екам̣ катва̄ саттавӣсати рӯпа̄ни ча̄ти име асӣти дхамма̄, имесу бха̄вадвайе екам̣ т̣хапетва̄ аджджхаттика̄ екӯна̄сӣти, ба̄хира̄ екӯна̄сӣтӣти саббепи ат̣т̣хапан̃н̃а̄са̄дхикам̣ сатам̣ хонти. имесу екекасмим̣ дасаннам̣ дасаннам̣ килеса̄нам̣ уппаджджанато асӣтиадхикам̣ дийад̣д̣хакилесасахассам̣ хонти.
атха ва̄ тепан̃н̃а̄са арӯпадхамма̄, ат̣т̣ха̄раса рӯпарӯпа̄ни, а̄ка̄садха̄ту, лаккхан̣арӯпа̄ни ча̄ти пан̃часаттати дхамма̄ аджджхаттабахиддха̄бхедато пан̃н̃а̄сасатам̣ хонти. таттха екекасмим̣ даса даса килеса̄типи дийад̣д̣хакилесасахассам̣. татха̄ еттха веданам̣ сукхиндрийа̄дивасена пан̃чавидхам̣ катва̄ саттапан̃н̃а̄са арӯпадхамма̄, ат̣т̣ха̄раса рӯпарӯпа̄ни ча̄ти пан̃часаттати випассанӯпагадхамма̄ аджджхаттабахиддха̄бхедато пан̃н̃а̄сасатам̣ хонти. етесу екекасмим̣ даса даса килеса̄типи дийад̣д̣хакилесасахассам̣.
апаро найо – два̄дасаакусалачиттуппа̄десу пат̣хаме чха килеса̄, дутийе сатта, татийе чха, чатуттхе сатта, пан̃чаме чха, чхат̣т̣хе сатта, саттаме чха, ат̣т̣хаме сатта, наваме пан̃ча, дасаме чха, ека̄дасаме пан̃ча, два̄дасаме чатта̄роти саббе два̄саттати, име пан̃чадва̄рика̄ пан̃часу рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу екекасмим̣ два̄саттатӣти сат̣т̣хиадхика̄ни тӣн̣и сата̄ни, манодва̄рика̄ пана чхасу а̄рамман̣есу екекасмим̣ два̄саттати два̄саттатӣти катва̄ дваттим̣са̄дхика̄ни чатта̄ри сата̄ни, сабба̄нипи два̄навутиадхика̄ни саттасата̄ни, та̄ни аджджхаттабахиддха̄висайата̄йа чатура̄сӣтиадхикам̣ дийад̣д̣хакилесасахассам̣ хонтӣти ведитаббам̣.
атха ва̄ рӯпа̄рамман̣а̄дӣни пан̃ча, авасесарӯпаведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣авасена пан̃ча дхамма̄рамман̣ака̄ сеса̄ ча̄ти даса, те аджджхаттабахиддха̄бхедато вӣсати, пан̃н̃атти ча̄ти екавӣсатийа̄ а̄рамман̣есу два̄саттати два̄саттати килеса̄ти два̄даса̄дхикам̣ дийад̣д̣хакилесасахассам̣ хонти.
атха ва̄ два̄дасасу акусалачиттуппа̄десу пат̣хаме вӣсати дхамма̄, дутийе два̄вӣсати, татийе вӣсати, чатуттхе два̄вӣсати, пан̃чаме екӯнавӣсати, чхат̣т̣хе екӯнавӣсати, саттаме екӯнавӣсати, ат̣т̣хаме екавӣсати, наваме екӯнавӣсати, дасаме екавӣсати, ека̄дасаме сол̣аса, два̄дасаме сол̣аса̄ти саббе акусаладхамма̄ чхаттим̣са̄дхика̄ни две сата̄ни, име чхасу а̄рамман̣есу паччекам̣ чхаттим̣ са̄дхика̄ни две сата̄ни, саббе сол̣аса̄дхика̄ни чатта̄ри сата̄ни ча сахассам̣ хонтӣти евампи дийад̣д̣хакилесасахассам̣ ведитаббам̣.
итаресанти тан̣ха̄вичарита̄нам̣ ‘‘атӣта̄ни чхаттим̣са̄’’тиа̄дина̄ атӣта̄дибха̄ва̄масанато. кхепанети арийамаггена самуччхиндане. ‘‘дийад̣д̣хакилесасахассам̣ кхепетва̄’’ти хи вуттам̣. параматтхато атӣта̄дӣнам̣ маггена аппаха̄таббатта̄ ‘‘атӣта̄дибха̄ва̄масана̄ аггахан̣ам̣ кхепане’’ти вуттам̣. йам̣ пана пат̣т̣ха̄не ‘‘дассанена паха̄таббо дхаммо дассанена паха̄таббасса дхаммасса анантарапаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ тике, татха̄ дассанена паха̄табба̄тӣтатикатике ‘‘атӣта̄ дассанена паха̄табба̄’’тиа̄дина̄ ча тӣсу ка̄лесу дассана̄дипаха̄таббавачанам̣ катам̣, там̣ атӣта̄дӣнам̣ сам̣килит̣т̣хата̄йа апа̄йагаманӣйата̄йа ча дассанапаха̄таббехи ниратисайатта̄ вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
на бха̄ситаттхавачананти идам̣ ‘‘хитапарийа̄йавачана’’нти етена ниваттитасса екадесакатханам̣. йатха̄ хи айам̣ аттха-саддо на бха̄ситаттхавачанам̣, евам̣ висайаппайоджана̄дивачанампи на хотӣти. йатха̄вуттасса̄ти хитапарийа̄йасса. ‘‘на хан̃н̃адаттхаттхипасам̣сала̄бха̄’’ти падасса ниддесе ‘‘аттаттхо ва̄ параттхо ва̄’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 69) кин̃ча̄пи суттанирапеккхам̣ аттаттха̄дайо вутта̄ суттаттхабха̄вена аниддит̣т̣хатта̄, тесу пана екопи аттхаппабхедо суттена дӣпетаббатам̣ на̄тиккаматӣти а̄ха ‘‘те суттам̣ сӯчетӣ’’ти. имасмим̣ викаппе аттха-саддо бха̄ситаттхавачанампи хоти. пуримака̄ хи пан̃ча аттхаппабхеда̄ хитапарийа̄йа̄, тато паре чха бха̄ситаттхаппабхеда̄, паччхимака̄ пана убхайасабха̄ва̄. таттха дурадхигамата̄йа вибха̄ване аладдхага̄дхо гамбхӣро, на виват̣о гул̣хо, мӯлудака̄дайо вийа пам̣суна̄ аккхарасаннивеса̄дина̄ тирохито пат̣иччханно, ниддха̄ретва̄ н̃а̄петаббо неййо, йатха̄рутавасенева ведитаббо нӣто. анаваджджаниккилесавода̄на̄ парийа̄йавасена вутта̄, кусалавипа̄какирийадхаммавасена ва̄. параматтхо нибба̄нам̣, авипарӣтасабха̄во ева ва̄. са̄тисайам̣ пака̄сита̄ни таппарабха̄вена пака̄ситатта̄. ‘‘еттакам̣ тасса бхагавато сутта̄гатам̣ суттапарийа̄панна’’нти (па̄чи. 1242), ‘‘сакава̄де пан̃часуттасата̄нӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; катха̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) ча евама̄дӣсу сутта-саддо упачаритоти адхиппа̄йена̄ха ‘‘идамева аттха̄нам̣ сӯчанато суттанти вутта’’нти. екантахитапат̣ила̄бхасам̣ваттаника̄ суттантадесана̄ти идампи винеййа̄нам̣ хитасампа̄пане суттантадесана̄йа таппарабха̄вам̣йева сандха̄йа вуттам̣. таппарабха̄во ча винеййаджджха̄сайа̄нуломато дат̣т̣хаббо, татха̄ аттаттха̄диппака̄санападха̄ната̄пи. итарехӣти винайа̄бхидхаммехи.
раттиа̄дӣсӯти раттира̄джавинайесу висайабхӯтесу. нану ча ‘‘абхираттӣ’’ти авуттатта̄ раттиггахан̣ам̣ на каттаббам̣, ‘‘абхин̃н̃а̄та̄ абхилаккхита̄’’ти ча н̃а̄н̣алаккхан̣акирийа̄висесако абхи-саддоти? на, ‘‘абхин̃н̃а̄та̄ абхилаккхита̄’’ти абхи-саддависит̣т̣ха̄нам̣ н̃а̄талаккхитасадда̄нам̣ раттисаддена сама̄на̄дхикаран̣ата̄йа раттивисайатта̄. еттха ча ва̄чакасаддасаннидха̄не нипа̄та̄нам̣ тадаттхаджотакаматтатта̄ лаккхитасаддаттхаджотако абхи-саддо лаккхан̣е ваттатӣти вутто. абхилаккхитасаддапарийа̄йо ча абхин̃н̃а̄тасаддоти дат̣т̣хаббо, абхивинайасаддасса пана абхипурисасса вийа сама̄сасиддхи дат̣т̣хабба̄. анекаттха̄ хи нипа̄та̄, анекаттхабхедо ча садда̄нам̣ пайогависайоти.
кин̃ча̄пи десана̄дайо десетабба̄динирапеккха̄ на санти, а̄н̣а̄дайо пана висесато десака̄диадхӣна̄ти там̣там̣висесайогавасена тесам̣ бхедо вутто. йатха̄ хи а̄н̣а̄видха̄нам̣ висесато а̄н̣а̄раха̄дхӣнам̣ таттха косаллайогато, евам̣ воха̄рапараматтхавидха̄на̄ни ча видха̄йака̄дхӣна̄нӣти а̄н̣а̄дивидхино десака̄йаттата̄ вутта̄. апара̄дхаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ вийа дхамма̄нурӯпампи са̄санам̣ висесато татха̄винетаббапуггала̄пеккханти вуттам̣ ‘‘са̄ситабба…пе… таббабха̄вена̄’’ти. сам̣вара̄сам̣варана̄марӯпа̄нам̣ вийа винивет̣хетабба̄йа дит̣т̣хийа̄пи катханам̣ сати ва̄ча̄ваттхусмим̣, на̄сатӣти висесато тададхӣнанти а̄ха ‘‘катхетаббасса…пе… катха̄’’ти. упа̄рамбха̄дӣти упа̄рамбханиссаран̣адхаммакосараккхан̣а̄ни. парийа̄пун̣ана̄дӣти парийа̄пун̣анасуппат̣ипаттидуппат̣ипаттийо.
тантисамуда̄йо авайаватантийа̄ а̄дха̄ро йатха̄ ‘‘руккхе са̄кха̄’’ти. на чодетаббаметам̣ самукхена, висайависайимукхена ва̄ винайа̄дӣнам̣йева гамбхӣрабха̄васса вуттатта̄ти адхиппа̄йо. дхаммо хи винайа̄дайо, тесан̃ча висайо аттхо, дхамматтхависайа̄ ча десана̄пат̣иведха̄ти. ‘‘пат̣иведхасса̄’’тиа̄дина̄ дхамматтха̄нам̣ дуппат̣ивиддхатта̄ десана̄йа уппа̄детум̣ асаккун̣еййатта̄ пат̣иведхасса уппа̄детун̃ча пат̣ивиджджхитун̃ча асаккун̣еййатта̄ дуккхога̄хатам̣ дассети.
дхамма̄нурӯпам̣ йатха̄дхамманти ча аттхо йуджджати. десана̄пи хи пат̣иведхо вийа авипарӣтам̣ сависайавибха̄ванато дхамма̄нурӯпам̣ паваттати йато ‘‘авипарӣта̄бхила̄по’’ти вуччати. дхамманируттим̣ дассетӣти етена десана̄саддасабха̄ва̄ти дӣпети. татха̄ хи нируттипат̣исамбхида̄йа паритта̄рамман̣а̄дибха̄во па̄л̣ийам̣ вутто, ат̣т̣хакатха̄йан̃ча ‘‘там̣там̣сабха̄ванируттисаддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄’’тиа̄дина̄ садда̄рамман̣ата̄. имасса аттхасса айам̣ саддо ва̄чакоти вачанавачанӣйам̣ ваваттхапетва̄ там̣там̣вачанӣйавибха̄ванавасена паваттито хи саддо десана̄ти. нану ча ‘‘дхаммо тантӣ’’ти имасмим̣ паккхе дхаммассапи саддасабха̄ватта̄ дхаммадесана̄нам̣ висесо на сийа̄ти? на, тесам̣ тесам̣ аттха̄нам̣ бодхакабха̄вена н̃а̄то уггахита̄дивасена ча пуббе паваттито саддаппабандхо дхаммо, паччха̄ паресам̣ авабодханаттхам̣ паваттито тадаттхаппака̄санако саддо десана̄ти. атха ва̄ йатха̄вуттасаддасамут̣т̣ха̄пако читтуппа̄до десана̄ муса̄ва̄да̄дайо вийа. вачанасса паваттананти ча йатха̄вуттачиттуппа̄дама̄ха. со хи вачанам̣ паваттети, там̣ ва̄ етена паваттӣйатӣти паваттанам̣. десӣйати аттхо етена̄ти десана̄. пака̄рехи н̃а̄пӣйати етена, пака̄рато н̃а̄петӣти ва̄ пан̃н̃аттӣти вуччатӣти. тенева̄ха ‘‘адхиппа̄йо’’тиа̄ди. абхисамети, абхисамӣйати ва̄ етена̄ти абхисамайоти евампи абхисамайаттхо самбхавати. абхисаметаббато пана абхисамайоти дутийавикаппе пат̣иведхойева̄ти.
вуттанайена ведитабба̄ти авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ дхамматтха̄нам̣ дуппат̣ивиджджхата̄йа дуккхога̄хата̄, тесам̣ пан̃н̃а̄панасса дуккарабха̄вато там̣десана̄йа пат̣иведханасан̇кха̄тасса пат̣иведхасса уппа̄данависайикаран̣а̄нам̣ асаккун̣еййата̄йа дуккхога̄хата̄ ведитабба̄.
ка̄ран̣е пхалавоха̄рена те дхамма̄ дуккха̄йа сам̣ваттантӣти вуттанти а̄ха ‘‘упа̄рамбха…пе… хетубха̄вена̄’’ти. ан̃н̃ам̣ аттханти упа̄рамбхам̣ ниссаран̣ан̃ча. нит̣т̣ха̄петва̄ти катханавасена парийоса̄петва̄. тасса ‘‘а̄раддха’’нти етена самбандхо. удда̄насан̇гаха̄дибхедо сан̇гӣтоти па̄т̣хо йутто, ‘‘сан̇гӣтийа̄’’ти пана ликханти. пуримам̣ ва̄ сан̇гӣтийа̄ти бха̄вена бха̄валаккхан̣е бхуммам̣, паччхимам̣ адхикаран̣е. пит̣ака̄дӣти пит̣аканика̄йан̇гадхаммаккхандха̄ни.
таттха ан̇гесу суттан̇гамева на самбхавати ‘‘сага̄тхакам̣ суттам̣ геййам̣, нигга̄тхакам̣ суттам̣ веййа̄каран̣а’’нти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) вуттатта̄, ман̇галасутта̄дӣнан̃ча суттан̇гасан̇гахо на сийа̄ га̄тха̄бха̄вато дхаммапада̄дӣнам̣ вийа, геййан̇гасан̇гахо ва̄ сийа̄ сага̄тхакатта̄ сага̄тха̄ваггасса вийа, татха̄ убхатовибхан̇га̄дӣсу сага̄тхакападеса̄нанти? вуччате –
суттанти са̄ман̃н̃авидхи, висесавидхайо паре;
санимитта̄ нирул̣хатта̄, сахата̄н̃н̃ена на̄н̃н̃ато. (нетти. ат̣т̣ха. сан̇гахава̄раван̣н̣ана̄);
саббассапи хи буддхавачанасса суттанти айам̣ са̄ман̃н̃авидхи. тенева̄ха а̄йасма̄ маха̄качча̄йано неттийам̣ ‘‘нававидхасуттантапарийет̣т̣хӣ’’ти (нетти. сан̇гахава̄ра). ‘‘еттакам̣ тасса бхагавато сутта̄гатам̣ суттапарийа̄паннам̣ (па̄чи. 1242) сакава̄де пан̃ча суттасата̄нӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; катха̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) евама̄ди ча етасса аттхасса са̄дхакам̣, тадекадесесу пана геййа̄дайо висесавидхайо тена тена нимиттена патит̣т̣хитатта̄. татха̄ хи геййасса сага̄тхакаттам̣ таббха̄ванимиттам̣. локепи хи сасилокам̣ сага̄тхакам̣ ва̄ чун̣н̣ийагантхам̣ ‘‘геййа’’нти ваданти. га̄тха̄вирахе пана сати пуччхам̣ катва̄ виссаджджанабха̄во веййа̄каран̣асса. пуччха̄виссаджджанан̃хи бйа̄каран̣анти вуччати. бйа̄каран̣амева веййа̄каран̣анти.
евам̣ санте сага̄тхака̄нампи пан̃хависсаджджанавасена паватта̄нам̣ веййа̄каран̣абха̄во а̄паджджатӣти? на̄паджджати веййа̄каран̣а̄дисан̃н̃а̄нам̣ анока̄сабха̄вато ‘‘га̄тха̄вирахе пана сатӣ’’ти висеситатта̄ ча. татха̄ хи дхаммапада̄дӣсу кевалам̣ га̄тха̄бандхесу сага̄тхакаттепи соманассан̃а̄н̣амайикага̄тха̄пат̣исам̣йуттесу ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄дивачанасамбандхесу аббхутадхаммапат̣исам̣йуттесу ча суттависесесу йатха̄ккамам̣ га̄тха̄уда̄наитивуттакааббхутадхаммасан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄, татха̄ сатипи га̄тха̄бандхабха̄ве бхагавато атӣта̄су джа̄тӣсу чарийа̄нубха̄ваппака̄сакесу джа̄такасан̃н̃а̄. сатипи пан̃хависсаджджанабха̄ве сага̄тхакатте ча кесучи суттантесу ведасса лабха̄панато ведалласан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄ти евам̣ тена тена сага̄тхакатта̄дина̄ нимиттена тесу тесу суттависесесу геййа̄дисан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄ти висесавидхайо суттан̇гато паре геййан̇га̄дайо. йам̣ панеттха геййан̇га̄динимиттарахитам̣, там̣ суттан̇гам̣ висесасан̃н̃а̄париха̄рена са̄ман̃н̃асан̃н̃а̄йа паваттанатоти.
нану ча сага̄тхакам̣ суттам̣ геййам̣, нигга̄тхакам̣ суттам̣ веййа̄каран̣анти суттан̇гам̣ на самбхаватӣти чодана̄ тадаваттха̄ти? на, содхитатта̄. содхитан̃хи пуббе га̄тха̄вирахе сати пуччха̄виссаджджанабха̄во веййа̄каран̣абха̄васса нимиттанти. йан̃ча вуттам̣ ‘‘га̄тха̄бха̄вато ман̇галасутта̄дӣнам̣ суттан̇гасан̇гахо на сийа̄’’ти, там̣ на, нирул̣хатта̄. нирул̣хо хи ман̇галасутта̄дӣсу суттабха̄во. на хи та̄ни дхаммападабуддхавам̣са̄дайо вийа га̄тха̄бха̄вена пан̃н̃а̄та̄ни, кинту суттабха̄венева. тенева хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ суттана̄маканти на̄маггахан̣ам̣ катам̣. йам̣ пана вуттам̣ ‘‘сага̄тхакатта̄ геййан̇гасан̇гахо ва̄ сийа̄’’ти, тадапи наттхи. йасма̄ сахата̄н̃н̃ена. саха га̄тха̄хӣти сага̄тхакам̣, сахабха̄во ча на̄ма аттато ан̃н̃ена хоти, на ча ман̇галасутта̄дӣсу га̄тха̄винимутто кочи суттаппадесо аттхи, йо ‘‘саха га̄тха̄хӣ’’ти вуччеййа, на ча самуда̄йо на̄ма кочи аттхи. йадапи вуттам̣ ‘‘убхатовибхан̇га̄дӣсу сага̄тхакаппадеса̄нам̣ геййан̇гасан̇гахо сийа̄’’ти, тадапи на, ан̃н̃ато. ан̃н̃а̄ ева хи та̄ га̄тха̄ джа̄така̄дипарийа̄паннатта̄. ато на та̄хи убхатовибхан̇га̄дӣнам̣ геййан̇габха̄воти евам̣ сутта̄дӣнам̣ ан̇га̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асан̇кара̄бха̄во ведитаббо.
джинаса̄санам̣ абхидхаммо. пат̣ивиддхат̣т̣ха̄нам̣ пат̣иведхабхӯми пат̣иведха̄ваттха̄, пат̣иведхахету ва̄. ‘‘со евам̣ паджа̄на̄ми самма̄дит̣т̣хипаччайа̄пи ведайита’’нти (сам̣. ни. 5.11-12) вуттам̣. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘со евам̣ паджа̄на̄ми миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄пи ведайитам̣. самма̄дит̣т̣хипаччайа̄пи ведайита’’нти а̄гатам̣ (сам̣. ни. 5.11-12). паччайа̄дӣхӣти паччайасабха̄вавӯпасаматадупа̄йа̄дӣхи. парава̄дичоданам̣ патва̄ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатам̣ парава̄дичоданам̣ патва̄. адхига…пе… рӯпена̄ти адхигантаббо ча со десетаббо ча̄ти адхигантаббадесетаббо, со ева дхаммо, таданурӯпена. еттха ча йатха̄дхаммаса̄санатта̄ йатха̄дхигатадхаммадесана̄бха̄вато абхидхаммасса абхисамбодхи адхигаманида̄нам̣. десака̄ла̄дийева десана̄нида̄нам̣. йам̣ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘десана̄нида̄нам̣ йа̄ва дхаммачаккаппаваттана̄’’ти вуттам̣, там̣ абхидхаммадесана̄висесена дхаммачаккаппаваттананти катва̄ вуттам̣. дхаммачаккаппаваттанасутте ва̄ деситехи арийасаччехи сакала̄бхидхаммападаттхасан̇гахато, параматтхато абхидхаммабхӯта̄нам̣ ва̄ самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ таттха деситатта̄ вуттам̣. таттака̄нам̣йева десана̄рул̣хата̄йа ад̣д̣хачхаккесу джа̄такасатесу парипа̄чанам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. на хи еттака̄су ева джа̄тӣсу пун̃н̃а̄дисамбха̄расамбхаран̣ам̣, ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ еттака̄ ева джа̄тийо десита̄ти? тадан̃н̃есам̣ ат̣т̣хуппаттийа̄ абха̄вато.
сумедхакатха̄ван̣н̣ана̄
уппанне буддхе тато атта̄нам̣ сеййато ва̄ садисато ва̄ даханто джха̄на̄бхин̃н̃а̄хи париха̄йати, на татха̄ сумедхапан̣д̣ито ат̣т̣ха̄сӣти тасса джха̄на̄бхин̃н̃а̄хи апариха̄ни дат̣т̣хабба̄. тенева̄ха ‘‘та̄пасехи асамо’’ти. йатха̄ нибба̄нам̣, ан̃н̃ам̣ ва̄ ничча̄бхиматам̣ авипарӣтавуттита̄йа саббака̄лам̣ татха̄бха̄вена ‘‘сассата’’нти вуччати, евам̣ буддха̄нам̣ вачананти тасса сассатата̄ вутта̄. тенева̄ха ‘‘авипарӣтамева̄’’ти. упапа̄рамӣа̄дивибха̄гена анекаппака̄рата̄. сама̄да̄на̄дхит̣т̣ха̄нанти сама̄да̄насса адхит̣т̣ха̄нам̣ паваттанам̣ каран̣анти аттхо. н̃а̄н̣атеджена̄ти па̄рамӣпавичайан̃а̄н̣аппабха̄вена. маха̄нубха̄ван̃хи там̣ н̃а̄н̣ам̣ бодхисамбха̄ресу ана̄варан̣ам̣ ана̄чарийакам̣ маха̄бодхисамуппаттийа̄ анурӯпапуббанимиттабхӯтам̣. татха̄ хи там̣ мануссапурисабха̄ва̄диа̄дха̄рамева джа̄там̣. ка̄йа̄дӣсу асубхасан̃н̃а̄дибха̄вена суддхагочара̄. ‘‘ан̃н̃атха̄’’ти падасса пакаран̣апариччхиннам̣ аттхам̣ дассенто ‘‘лӣната̄’’ти а̄ха. лӣната̄ти ча сан̇кочо вӣрийаха̄ни вӣрийа̄рамбхасса адхиппетатта̄. тена̄ха ‘‘еса̄ ме вӣрийапа̄рамӣ’’ти.
нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
1. читтуппа̄дакан̣д̣ам̣
тикама̄тика̄падаван̣н̣ана̄
1. тена̄ти ведана̄саддена. саббападехӣти тӣхи падехи ладдхана̄мо хоти авайавадхаммена̄пи самуда̄йасса ападиситаббато йатха̄ ‘‘самам̣ чун̣н̣а’’нти. чодако йатха̄дхиппетаматтхам̣ аппат̣ипаджджама̄но вибхаттиантассева падабха̄вам̣ саллаккхетва̄ ‘‘нану сукха̄йа̄’’тиа̄дина̄ чодети. итаро ‘‘адхиппетаппака̄раттхагамакасса̄’’тиа̄дина̄ аттано адхиппа̄йам̣ виварати. тена ‘‘ва̄кйам̣ идха паданти вутта’’нти дассети. хетупадасахетукапада̄дӣхӣти а̄ди-саддена нахетупадаахетукападахетусампайуттапада̄ни хетувиппайуттападампи ва̄ сан̇ган̣ха̄ти.
убхайекападавасена̄ти убхайападавасена хетудукасамбандхо, екападавасена сахетукадукасамбандхо. татха̄ти убхайекападавасена. еттха ча сахетукахетусампайуттадука̄тиа̄дина̄ йатха̄ хетугоччхаке пат̣хамадукасамбандха̄ дутийататийадука̄, пат̣хамадукадутийадукасамбандха̄ чатуттхачхат̣т̣хадука̄, пат̣хамадукататийадукасамбандхо пан̃чамо дуко, евам̣ а̄савагоччхака̄дӣсупӣти найам̣ дассети. сакка̄ хи имина̄ва найена тесупи дукантарасамбандхо вин̃н̃а̄тум̣, кевалам̣ пана а̄савагоччхака̄дӣсу дутийадукататийадукасамбандхо оса̄надуко, килесагоччхаке ча дутийачатуттхадукасамбандхоти. дхамма̄нам̣ са̄васесаниравасесабха̄вена тикадука̄нам̣ саппадесаниппадесата̄ вутта̄ти йехи тикадука̄ са̄васеса̄ти падиссанти ападиссанти, те асан̇гахитадхамма̄падесо. евам̣ сати ‘‘асан̇гахито’’ти висесанам̣ киматтхийанти? етассеваттхасса па̄кат̣акаран̣аттхам̣ дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ падиссати етена самуда̄йоти падесо, авайаво. ‘‘са̄ман̃н̃аджотана̄ висесе аватит̣т̣хатӣ’’ти йатха̄дхиппетам̣ висесам̣ дассенто ‘‘асан̇гахито’’ти а̄ха.
анаваджджаттхо аваджджавирахаттхо. на̄мам̣ сан̃н̃а̄, кирийа̄ каран̣ам̣, пайоджанам̣ ратхаратхан̇гавибха̄ванена тесам̣ пака̄рато йоджанам̣. кусена н̃а̄н̣ена ла̄табба̄ти кусала̄ти айаматтхо н̃а̄н̣асампайутта̄нам̣ та̄ва хоту, н̃а̄н̣авиппайутта̄нам̣ катханти а̄ха ‘‘н̃а̄н̣авиппайутта̄нампӣ’’тиа̄ди. н̃а̄н̣авиппайутта̄пи хи н̃а̄н̣енева паваттийанти хитасукхахетубхӯта̄йа паваттийа̄ пан̃н̃аванта̄нам̣ пат̣ипаттибха̄вато. на хи антарена йонисоманасика̄рам̣ кусалуппатти аттхӣти. ‘‘йади кусаласса убхайабха̄гагатам̣ сам̣килесалаванам̣ па̄кат̣ам̣ сийа̄, куса̄ вийа лунантӣти кусала̄ти айаматтхо йутто сийа̄’’ти кочи вадеййа̄ти а̄сан̇ка̄йа а̄ха ‘‘саммаппадха̄надвайам̣ вийа̄’’ти.
на ча̄тиа̄дина̄ ‘‘сабха̄вам̣ дха̄рентӣ’’ти еттха параматтхато каттукаммасса ча бхедо наттхи, каппана̄сиддхо ева пана бхедоти дассети. таттха на̄мавасена вин̃н̃а̄та̄вин̃н̃а̄тети йесам̣ ‘‘дхамма̄’’ти имина̄ парийа̄йена авин̃н̃а̄та̄ сабха̄ва̄, ‘‘сабха̄вам̣ дха̄рентӣ’’ти имина̄ ча парийа̄йена вин̃н̃а̄та̄, тесам̣ васена евам̣ вуттам̣. еттха ча пат̣хамо аттхо сан̇кхата̄сан̇кхатадхаммавасена вутто, дутийо сан̇кхатавасена, татийо сан̇кхата̄сан̇кхатапан̃н̃аттидхаммавасена̄ти дат̣т̣хаббам̣.
кусалапат̣иседханам̣ кусала̄бха̄во ева. абха̄во хи сатта̄пат̣иседхоти. дхаммоти сабха̄вадхаммо. акусалавачанена на кочи аттхо сабха̄вадхаммасса абодхакатта̄ти адхиппа̄йо. атха сийа̄ акусалавачанена кочи аттхо асабха̄вадхаммабодхакаттепи ‘‘пан̃н̃аттидхамма̄’’тиа̄дӣсу вийа, евам̣ сати ‘‘анабйа̄ката̄’’ти ча ваттаббам̣ сийа̄, тато ча̄йам̣ чатукко а̄паджджати, на тико. тасма̄ти йасма̄ дукачатуккабха̄во анабйа̄катавоха̄ро ча наттхи, со ча вуттанайена абха̄ваматтавачане а̄паджджати, тасма̄. сабха̄вадха̄ран̣а̄дӣти а̄ди-саддена ‘‘дха̄рӣйанти паччайехӣ’’ти айаматтхо сан̇гахито. н̃еййапарийа̄йена пана дхамма-саддена̄йам̣ досоти нану ан̃еййапарийа̄йепи дхамма-садде на кочи досоти? на, вуттадоса̄нативаттанато.
па̄рисесена̄ти еттха нану айамака̄ро на-аттхаттайассева джотако, атха кхо ‘‘ахетука̄ дхамма̄, абхиккхуко а̄ва̄со’’ти там̣йоганиваттийа̄, ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄’’ти там̣самбандхибха̄ваниваттийа̄. паччайуппаннан̃хи паччайасамбандхӣти аппаччайуппаннатта̄ асамбандхита̄ еттха джотӣйати. ‘‘анидассана̄ дхамма̄’’ти там̣сабха̄ваниваттийа̄. нидассанан̃хи дат̣т̣хаббата̄. атха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ нидассанам̣, таггайхабха̄ваниваттийа̄, татха̄ ‘‘ана̄сава̄ дхамма̄’’ти. ‘‘аппат̣игха̄ дхамма̄ ана̄рамман̣а̄ дхамма̄’’ти там̣киччаниваттийа̄. ‘‘арӯпино дхамма̄ ачетасика̄ дхамма̄’’ти таббха̄ваниваттийа̄. тадан̃н̃ата̄ хи еттха пака̄сӣйати. ‘‘амануссо’’ти таббха̄ваматтаниваттийа̄. мануссаттаматтам̣ наттхи ан̃н̃ам̣ сама̄нанти садисата̄ хеттха сӯчийати. ‘‘асаман̣о саман̣апат̣ин̃н̃о апутто’’ти там̣самбха̄ванагун̣аниваттийа̄. гараха̄ хи еттха н̃а̄йати. ‘‘каччи ну бхото ана̄майа̄, анудара̄ кан̃н̃а̄’’ти тадаппабха̄ваниваттийа̄. ‘‘ануппанна̄ дхамма̄’’ти там̣садисабха̄ваниваттийа̄. атӣта̄нан̃хи уппаннапуббатта̄ упа̄дидхамма̄нан̃ча паччайекадесаниппхаттийа̄ а̄раддхуппа̄дабха̄вато ка̄лавинимуттасса ча виджджама̄натта̄ уппанна̄нукӯлата̄, пагева паччуппанна̄нанти таббидхурабха̄во еттха вин̃н̃а̄йати. ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти тадапарийоса̄наниваттийа̄. там̣нит̣т̣ха̄нан̃хеттха пака̄сӣйатӣти еваманекесам̣ аттха̄нам̣ джотако, таттха ким̣ вуччате аттхадвайамева ватва̄ па̄рисесена̄ти? итаресам̣ еттха сувидӯрабха̄вато. на хи кусалавиппайутта̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ акусалабха̄во йуджджати.
акусаласаддасса учча̄ран̣а̄нантарам̣ винеййа̄нам̣ кусалапат̣ипаккхабхӯте аттхе пат̣ипаттибха̄вато таттха нирул̣хата̄ дат̣т̣хабба̄. ‘‘вируддхасабха̄ватта̄’’ти вуттам̣ киччавиродха̄дӣнампи тадантогадхатта̄, вируддхасабха̄ваттепи вина̄сакавина̄ситаббабха̄во кусала̄кусалесу нийатоти дассетум̣ ‘‘таппахеййабха̄вато’’ти а̄ха. итаратха̄ кусала̄нампи акусалехи паха̄таббабха̄ве аччантам̣ самуччхиннакусаламӯлатта̄ апа̄йапӯрака̄ ева сатта̄ сийум̣. йам̣ пана ‘‘дхамма̄пи во, бхиккхаве, паха̄табба̄’’ти (ма. ни. 1.240) вуттам̣, там̣ ‘‘рӯпам̣, бхиккхаве, на тумха̄кам̣, там̣ паджахатха̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.33) вийа тада̄рамман̣асам̣килесаппаха̄навасена парийа̄йена вуттам̣. йатха̄ха ‘‘на хи кусала̄ акусалехи паха̄табба̄’’ти (дха. са. мӯлат̣ӣ 1).
пхасса̄дивачанехи там̣ниддесабхӯтехи. таббачанӣйабха̄вена̄ти техи ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄’’тиа̄дивачанехи абхидхеййабха̄вена. йатха̄ анаваджджасукхавипа̄ка̄диаттха̄ кусала̄дивачанехи, евам̣ авипа̄каттха̄ абйа̄катавачанена бодхита̄ ева̄ти а̄ха ‘‘абйа̄катавачаненева ча̄’’ти. ка̄ран̣ам̣ аватва̄ти идха вуттабха̄вена ануваттама̄натта̄ти ка̄ран̣ам̣ аватва̄. ан̃н̃а̄…пе… нива̄ретабботи етена кусала̄кусаласадда̄ вийа кусала̄кусаласабха̄ва̄нам̣ тадубхайавипарӣтасабха̄ва̄нам̣ дхамма̄нам̣ абйа̄катасаддо бодхакоти дассети. на хи авипа̄кавачанам̣ вуттам̣, акусалавачанан̃ча авуттам̣. йато авипа̄кавачанасса адхикатабха̄во акусаласса ча таббачанӣйабха̄вена акатхитабха̄во сийа̄, тасма̄ на акусала̄нам̣ абйа̄катата̄ти айам̣ акусала̄нам̣ анабйа̄катабха̄ве йоджана̄.
там̣ парихаритунти абйа̄катаниваттанама̄ха. йади евам̣ ‘‘сукхавипа̄ка̄наваджджа̄’’ти ваттаббам̣. анаваджджа̄ хи бйабхича̄рита̄йа висеситабба̄ти? на, сукхавипа̄кавачанасса висесанабха̄вена аггахитатта̄. сукхавипа̄кавачанена хи кусалабха̄ве саматто вин̃н̃а̄йати, анаваджджавачанам̣ панеттха кусала̄нам̣ агарахитаббата̄сан̇кха̄там̣ кан̃чи висесама̄ха. тенева ча тасса висесанабха̄вена вуттасса паваттисукхата̄дидассанабха̄вам̣ сайамева ваккхатӣти. маносама̄ча̄рависесабхӯта̄ пхаладхамма̄ висесена пат̣иппассаддха̄ваджджа̄ на̄ма хонтӣти сама̄ча̄раттайавасена тасмим̣ сутте анаваджджадхамма̄нам̣ вуттатта̄ ча те анавасесато сан̇гахетва̄ дассетум̣ ‘‘вирахита̄ваджджаматта̄’’ти вуттам̣. аваджджавина̄санабха̄во дассито кан̣хасуккадхамма̄нам̣ ваджджхагха̄такабха̄васса нийататта̄. савипа̄ката̄ випа̄кадхаммата̄. сукхо випа̄ко етесанти сукхавипа̄ка̄ти имина̄ сама̄сена кусала̄нам̣ сукхавипа̄кавантата̄ вутта̄. са̄ ча несам̣ на там̣саман̇гита̄йа асахаваттанатоти тадуппа̄данасаматтхата̄ти вин̃н̃а̄йатӣти вуттам̣ ‘‘сукхавипа̄кавипаччанасабха̄вам̣ дассетӣ’’ти. йуттаметанти параматтхато бхеда̄бха̄вепи йатха̄вуттавачанавачанӣйабха̄васан̇кха̄то бхедо тасмим̣ абхидхеййаттхабхӯте ваттхусмим̣ упача̄рена хотӣти йуттаметтха лаккхан̣алаккхитаббабха̄вена бхедавачанам̣. бхавати хи саддаттхависесаматтенапи абхинне ваттхусмим̣ бхедавачанам̣ йатха̄ ‘‘сила̄путтакасса сарӣра’’нти.
вина̄пи бха̄ва̄бхидха̄йина̄ саддена бха̄ваппадха̄но ниддесо хотӣти вуттам̣ ‘‘анаваджджавачанена анаваджджаттам̣ а̄ха̄’’ти. еван̃четтха падавиггахо гахетаббо – на аваджджам̣ анаваджджам̣, аваджджапат̣ипаккхата̄йа агарахитаббасабха̄во. сукхо випа̄ко асса̄ти сукхавипа̄кам̣, сукхавипа̄кавипаччанасаматтхата̄. анаваджджан̃ча там̣ сукхавипа̄кан̃ча̄ти анаваджджасукхавипа̄кам̣, там̣ лаккхан̣ам̣ етесанти анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄. атха ва̄ пуббе вийа анаваджджам̣, випаччанам̣ випа̄ко, сукхасса випа̄ко сукхавипа̄ко, анаваджджан̃ча сукхавипа̄ко ча анаваджджасукхавипа̄кам̣ екаттавасена. там̣ лаккхан̣ам̣ етесанти анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄. ким̣ панеттха ка̄ран̣ам̣ пададвайапариггахе, нану екенева падена ит̣т̣хаппасиддхи. йадипи ‘‘аваджджарахитам̣ анаваджджа’’нти имасмим̣ пана паккхе абйа̄катаниваттанаттхам̣ сукхавипа̄каггахан̣ам̣ каттаббам̣ сийа̄, сукхавипа̄каггахан̣е пана кате анаваджджаггахан̣ам̣ на каттаббамева. ‘‘аваджджапат̣ипаккха̄ анаваджджа̄’’ти етасмим̣ пана паккхе сукхавипа̄каггахан̣ан̃ча̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘таттха анаваджджавачанена̄’’тиа̄ди. тена паваттисукхасукхавипа̄ката̄аттасуддхивисуддхавипа̄ката̄акусалаабйа̄катасабха̄ваниваттирасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄нависесадӣпанато евам̣ випулаппайоджанаттхо пададвайапариггахоти дассети. сукха-саддасса ит̣т̣хапарийа̄йата̄ вийа ‘‘нибба̄напарамам̣ сукхам̣ (дха. па. 203-204), сукха̄ вира̄гата̄ локе (уда̄. 11), тесам̣ вӯпасамо сукхо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.221, 272) сан̇кха̄радуккхӯпасамапарийа̄йата̄пи виджджати, там̣авипа̄ката̄йа пана идха сукхавипа̄кабха̄во на сакка̄ ваттунти дассенто а̄ха ‘‘сан̇кха̄…пе… наттхӣ’’ти. идам̣ вуттам̣ хоти – тебхӯмакакусала̄нампи виват̣т̣асанниссайабха̄вена паваттисабха̄ватта̄ кин̃ча̄пи саббе кусала̄ сан̇кха̄радуккхӯпасамасукханиппха̄дака̄ самбхаванти, йатха̄вуттасукхасса пана авипа̄кабха̄вато на етена падена кусала̄нам̣ сукхавипа̄ката̄ самбхаватӣти. випаккабха̄вама̄паннесу арӯпадхаммесу нирул̣хатта̄ випа̄ка-саддасса ‘‘йади пана̄’’ти са̄сан̇кам̣ вадати.
йатха̄самбхаванти саха аваджджена̄ти са̄ваджджа̄, гарахитаббабха̄вайутта̄. тена несам̣ гарахитаббасабха̄вам̣ дассети. ан̃н̃епи аттхи дуккхабха̄вена гарахитаббасабха̄ва̄ акусалавипа̄ка̄ти са̄ваджджавачанаматтена тесампи акусалата̄паттидосам̣ дисва̄ там̣ парихаритум̣ дуккхавипа̄кавачанама̄ха. аваджджа-саддо ва̄ ра̄га̄дӣсу еканта̄кусалесу нирул̣хоти там̣сахаваттидхамма̄нам̣ ева са̄ваджджабха̄ве кусала̄бйа̄катехи акусала̄нам̣ висесо са̄ваджджавачаненева дассито. абйа̄катехи пана висит̣т̣хам̣ кусала̄кусала̄нам̣ са̄дха̄ран̣ам̣ савипа̄ката̄лаккхан̣анти тасмим̣ лаккхан̣е висесадассанаттхам̣ дуккхавипа̄калаккхан̣ам̣ вуттам̣. ито парам̣ ‘‘дуккхо випа̄ко етесанти дуккхавипа̄ка̄’’тиа̄дина̄ сукхавипа̄каанаваджджакусалапада̄нам̣ т̣ха̄не дуккхавипа̄каса̄ваджджаакусалапада̄ни т̣хапетва̄ йатха̄вуттанайена аттхо ведитаббо. йоджана̄ ча са̄ваджджавачанена акусала̄нам̣ паваттидуккхатам̣ дассети, дуккхавипа̄кавачанена випа̄кадуккхатам̣. пуриман̃хи аттано паваттисабха̄вавасена лаккхан̣авачанам̣, паччхимам̣ ка̄лантаре випа̄куппа̄данасаматтхата̄йа̄ти. татха̄ пуримена акусала̄нам̣ ависуддхасабха̄ватам̣ дассети, паччхимена ависуддхавипа̄катам̣. пуримена ча акусале кусаласабха̄вато ниваттети, паччхимена абйа̄катасабха̄вато савипа̄каттадӣпакатта̄ паччхимасса. пуримена ва̄ аваджджавантата̄дассанато киччат̣т̣хена расена анаттхаджананарасатам̣ дассети, паччхимена сампаттиаттхена анит̣т̣хавипа̄карасатам̣. пуримена ча упат̣т̣ха̄на̄ка̄рат̣т̣хена паччупат̣т̣ха̄нена сам̣килесапаччупат̣т̣ха̄натам̣, паччхимена пхалат̣т̣хена дуккхавипа̄капаччупат̣т̣ха̄натам̣. пуримена ча айонисоманасика̄рам̣ акусала̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ пака̄сети. тато хи те са̄ваджджа̄ джа̄та̄ти. паччхимена акусала̄нам̣ ан̃н̃есам̣ падат̣т̣ха̄набха̄вам̣ вибха̄вети. те хи дуккхавипа̄касса ка̄ран̣ам̣ хотӣти. еттха ча дуккха-саддо анит̣т̣хапарийа̄йавачананти ведитаббам̣. анит̣т̣хачатуккхандхавипа̄ка̄ хи акусала̄, на дуккхаведана̄випа̄ка̄ва. випа̄ка-саддасса пхалапарийа̄йабха̄ве пана ниссандавипа̄кена анит̣т̣харӯпенапи дуккхавипа̄ката̄ йоджетабба̄. випа̄кадхаммата̄пат̣иседхавасена абйа̄ката̄нам̣ авипа̄калаккхан̣а̄ти лаккхан̣ам̣ вуттанти тадаттхам̣ дассенто ‘‘авипа̄ка̄рахасабха̄ва̄’’ти а̄ха. евам̣пака̄ра̄нанти абхин̃н̃а̄дике сан̇ган̣ха̄ти.
чхахи падехи тикесу, чатӯхи дукесу йатха̄ккамам̣ чха чатта̄ро аттха̄ вутта̄. чхаккабха̄во на бхависсатӣти етена чатуккабха̄ва̄бха̄во дасситанайатта̄ чодитойева̄ти дат̣т̣хаббам̣. аттхабхедо упападжджатӣти касма̄ евам̣ вуттам̣, нану тӣхи дхаммасаддехи вуччама̄но сабха̄вадха̄ран̣а̄диаттхена абхинно ева со аттхоти? на, джа̄тиа̄дибхедена бхедасаббха̄вато. бхедака̄ хи джа̄тиа̄дайо. ма̄сападаттхата̄йа̄ти ма̄са-садда̄бхидхеййабха̄вена. таббачанӣйабхиннаттха̄нанти техи ка̄ласадда̄дӣхи ваттабба̄нам̣ висит̣т̣хаттха̄нам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘йатха̄ ка̄ласадда̄диабхидхеййа̄нам̣ ка̄ла̄диаттха̄нам̣ бхиннасабха̄ва̄нампи ма̄са-садда̄бхидхеййабха̄вена абхедо, евам̣ джа̄тиа̄дибхедена бхинна̄нампи тесам̣ тин̣н̣ам̣ двиннан̃ча аттха̄нам̣ дхамма-садда̄бхидхеййабха̄вена наттхи бхедо’’ти. вини…пе… ма̄на̄ти дхамма-саддасса рӯпа̄бхедепи бхедака̄ран̣ама̄ха. бхиннаджа̄тийаттхавачанӣйата̄йа хи тассеваттхабхедоти.
са̄дхетунти бодхетум̣. хоту асамбандхо, ка̄ но ха̄нӣти када̄чи вадеййа̄ти а̄сан̇ка̄йа а̄ха ‘‘пубба̄…пе… на̄ма хонтӣ’’ти. со ча̄ти сабха̄вадха̄ран̣апаччайадхарийама̄ната̄сан̇кха̄то аттхо на сакка̄ ваттунти йатха̄вуттасса абха̄васса апеккха̄вуттита̄йа вуттам̣. на хи апеккха̄вуттино антарена апеккхитаббам̣ лабханти. сатипи сабха̄вадха̄ран̣а̄диаттхаса̄ман̃н̃е кусаладжа̄тиа̄дивисит̣т̣хассева тасса идха адхиппетатта̄ екаттхата̄ на анун̃н̃а̄та̄ти вуттам̣, вачанасилесавасена ва̄. атха ва̄тиа̄дина̄ тин̣н̣ам̣ дхаммасадда̄нам̣ абха̄ваттам̣ асампат̣иччханто на̄наттхата̄бха̄вадосам̣ парихарати.
н̃а̄пакахетубха̄вато упапатти идха ка̄ран̣анти вутта̄ти а̄ха ‘‘ка̄ран̣ам̣ на̄ма йуттӣ’’ти. пунаруттӣтиа̄дина̄ нану ‘‘кусала̄дӣнампи екаттам̣ а̄паджджатӣ’’ти вуттатта̄ екатта̄паттипи ваттабба̄ти? саччам̣ ваттабба̄, са̄ пана абха̄ва̄паттийам̣ ева антогадха̄ на̄натта̄бха̄вачодана̄са̄ман̃н̃ена. бхеда̄бхеданибандханатта̄ висесанависеситаббабха̄васса со аччантамабхиннесу нийамена наттхӣти висесанависеситабба̄бха̄вена аччанта̄бхедам̣ дассети, на пана аччантам̣ абхиннесуйева висесанависеситабба̄бха̄вам̣. атха ва̄ аччантам̣ абхиннесу авиват̣асаддаттхавиваран̣аттхам̣ паватта̄. касма̄? висесанависеситабба̄бха̄ватоти евам̣ йоджана̄ ка̄табба̄. амиттам̣ абхибхавитум̣ саккун̣а̄тӣти сакко, индатӣти индо, пуриме дада̄тӣти пуриндадоти евам̣ кирийа̄гун̣а̄дипариггахависесена.
бхеда̄бхедавантесӯти висесаса̄ман̃н̃авантесу. нӣла-саддо хи уппаласаддасама̄його раттуппаласетуппала̄диуппаладжа̄тиса̄ман̃н̃ато виниваттетва̄ нӣлагун̣айуттамева уппаладжа̄тивисесам̣ джотети. уппала-саддопи нӣла-саддасама̄йутто бхамаран̇га̄ракокила̄дигатанӣлагун̣аса̄ман̃н̃ато аваччхиндитва̄ уппалаваттхугатамева нӣлагун̣ам̣ пака̄сетӣти висесаттхаса̄ман̃н̃аттхайуттата̄ пададвайасса дат̣т̣хабба̄. имина̄ найена итаратра̄пи бхеда̄бхедавантата̄ йоджетабба̄. та̄йа та̄йа ануматийа̄ти тена тена сан̇кетена. те те воха̄ра̄ти аччантам̣ абхинне аттхе парийа̄йабха̄вена аччантам̣ бхинне йатха̄сакам̣ аттхавиваран̣абха̄вена бхеда̄бхедаванте висесанависеситаббабха̄вена та̄ та̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃аттийо сиддха̄ти аттхо. сама̄нети екасмим̣. кусала̄дибха̄ванти куччхитасалана̄дибха̄вам̣. абхидха̄наттхопи хи анаваджджасукхавипа̄ка̄диабхидхеййаттхо вийа сабха̄вадха̄ран̣а̄диса̄ман̃н̃аттхам̣ висесетӣти.
еттха̄ха ‘‘ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ тика̄ ева пат̣хамам̣ вутта̄, на дука̄, тикесупи кусалаттикова, на ан̃н̃о’’ти? вуччате – сукхаггахан̣ато аппабхедато ча тика̄ ева пат̣хамам̣ вутта̄. йасма̄ тикехи бодхите кусала̄дибхеде таббибха̄габхинна̄ хетуа̄дайо вуччама̄на̄ сувин̃н̃еййа̄ хонти. татха̄ хи ‘‘тайо кусалахетӯ’’тиа̄дина̄ кусала̄димукхена хетуа̄дайо вибхатта̄, катипайабхеда̄ ча тика̄ два̄вӣсатипарима̄н̣атта̄.
тесу пана саббасан̇гахаасан̇караа̄дикалйа̄н̣абха̄вена пат̣хамам̣ кусалаттикам̣ вуттам̣. ниравасеса̄ хи рӯпа̄рӯпадхамма̄ кусалаттикена сан̇гахита̄, на татха̄ ведана̄ттика̄дӣхи. нану випа̄каттика̄дӣхипи ниравасеса̄ дхамма̄ сан̇гахита̄ти? саччаметам̣, тесу пана анаваджджаса̄ваджджадхамма̄ на асан̇карато вутта̄ йатха̄ кусалаттике. нану ча сам̣килит̣т̣хасам̣килесикаттика̄дӣсупи те асан̇карато вутта̄ти? еваметам̣, те пана акалйа̄н̣абхӯте па̄падхамме а̄дим̣ катва̄ вутта̄, на евамайам̣. айам̣ пана калйа̄н̣абхӯте пуджджабхавапариниббутиниппха̄даке пун̃н̃адхамме а̄дим̣ катва̄ вутто. ити бхагава̄ сан̣хасукхумам̣ рӯпа̄рӯпадесанам̣ а̄рабханто саббасан̇гахаасан̇караа̄дикалйа̄н̣агун̣айогато пат̣хамам̣ кусалаттикам̣ десети, кин̃ча тадан̃н̃аттика̄нам̣ сукхаггахан̣ато. татха̄ хи кусалаттикамукхена ‘‘ка̄ма̄вачаракусалато чатта̄ро соманассасахагатачиттуппа̄да̄’’тиа̄дина̄ ведана̄ттика̄дайо вибхатта̄ти.
кусалаттикепи ча падха̄напа̄сам̣саубхайахитабха̄вато кусала̄ дхамма̄ пат̣хамам̣ вутта̄. кусала̄ хи дхамма̄ сукхавипа̄катта̄ саббасан̇кхатадхамма̄нам̣ уттама̄ аваджджавидхаманато вин̃н̃уппасаттха̄ идхалокапаралокесу аттха̄ваха̄ ниссаран̣а̄ваха̄ ча, тасма̄ падха̄на̄дибха̄вена пат̣хамам̣ вутта̄, таппат̣ипаккхатта̄ таданантарам̣ акусала̄, тадубхайавипарӣтасабха̄ва̄ таданантарам̣ абйа̄ката̄ вутта̄. кусалавасена ва̄ асса̄до, акусалавасена а̄дӣнаво, абйа̄катадхаммесу нибба̄навасена ниссаран̣анти имина̄ асса̄да̄диккамена, кусалесу патит̣т̣ха̄йа пан̣д̣ита̄ акусале паджаханта̄ абйа̄катадхаммабхӯтамаггапхалам̣ нибба̄нан̃ча саччхикаронтӣти имина̄ ва̄ пат̣ипаттиккамена айаманупуббӣ т̣хапита̄ти ведитабба̄.
касма̄ панеттха секкхаттика̄дӣсу вийа сарӯпато пуримапададвайапат̣иккхепавасена татийападам̣ на вуттам̣ ‘‘невакусала̄ на̄кусала̄’’ти? висесадӣпанаттхам̣. йатха̄ хи секкха̄секкхасабха̄весу дхаммесу кочипи дхаммо тадубхайасабха̄вена кеначипи парийа̄йена када̄чи абйа̄каран̣ӣйо на̄ма наттхӣти секкхаттике пададвайапат̣иккхепавасена ‘‘невасеккха̄ на̄секкха̄’’твева вуттам̣, на евам̣ идха. идха пана кусаласабха̄ва̄ ева дхамма̄ аггапхалуппаттийа̄ татха̄ на бйа̄каран̣ӣйа̄ хонтӣти имасса висесасса дӣпанаттхам̣ ‘‘абйа̄ката̄’’ти вуттам̣. вачанаматте ева ва̄ идам̣ на̄на̄каран̣ам̣ ‘‘абйа̄ката̄ невакусала̄ на̄кусала̄’’ти бйа̄ката-саддена кусала̄кусала̄нам̣ бодхитатта̄ти.
еттха ча акусалесу тан̣ха̄йа сабба̄кусалехи, тебхӯмакакусала̄кусалехи ва̄ самудайасаччам̣, там̣там̣авасит̣т̣хатебхӯмакадхаммехи дуккхасаччам̣, локуттаракусалена маггасаччам̣, авасит̣т̣хаабйа̄катависесена ниродхасаччам̣ дасситам̣ хоти. таттха самудайена асса̄до, дуккхена а̄дӣнаво, магганиродхехи ниссаран̣ам̣. кин̃ча̄пи на̄марӯпапариччхедабха̄вато сабха̄вадхамманиддха̄ран̣ападха̄на̄ абхидхаммакатха̄, тесам̣ пана кусала̄дивисесе ниддха̄рите тасса упасампа̄детаббата̄дипи аттхато вуттамева хоти. акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ упасампада̄йа ‘‘саббапа̄пасса акаран̣ам̣, кусаласса упасампада̄’’ти (дха. па. 183; дӣ. ни. 2.90) евама̄дивачанато хи кусала̄дӣнам̣ упасампа̄дана̄дидассанапарам̣ бхагавато са̄санам̣, тасма̄ кусала̄нам̣ упасампа̄данам̣ акусала̄нам̣ паха̄нан̃ча упа̄йо, абйа̄катависесасса саччхикирийа̄ пхалам̣, кусала̄дӣнам̣ упасампа̄дана̄диаттха̄ десана̄ а̄н̣аттӣти айам̣ десана̄ха̄ро.
а̄рогйат̣т̣хена анаваджджат̣т̣хена косалйасамбхӯтат̣т̣хена ча кусала̄, таппат̣ипаккхато акусала̄, тадубхайавипарӣтато абйа̄ката̄, сабха̄вадха̄ран̣а̄диаттхена дхамма̄ти анупадавичинанам̣ вичайо ха̄ро.
пуджджабхавапхалапариниббутиниппхатти кусалехӣти йуджджати сукхавипа̄катта̄, апа̄йадуккхасам̣са̄радуккхуппатти акусалехӣти йуджджати анит̣т̣хапхалатта̄, тадубхайапхала̄нам̣ ануппатти абйа̄катехӣти йуджджати авипа̄кадхамматта̄ти айам̣ йутти ха̄ро.
кусала̄ дхамма̄ сукхавипа̄касса падат̣т̣ха̄нам̣, акусала̄ дуккхавипа̄касса, абйа̄ката̄ кусала̄кусала̄бйа̄катадхамма̄нанти айам̣ падат̣т̣ха̄но ха̄ро.
кусалаггахан̣ена йе анаваджджасукхавипа̄ка̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ випа̄кадхаммадхамма̄ анупа̄диннупа̄да̄нийа̄ анупа̄диннаанупа̄да̄нийа̄…пе… аран̣а̄ дхамма̄, те бодхита̄ бхаванти кусалалаккхан̣ена екалаккхан̣атта̄. татха̄ акусалаггахан̣ена йе са̄ваджджадуккхавипа̄ка̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дуккха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ випа̄кадхаммадхамма̄ анупа̄диннупа̄да̄нийа̄ сам̣килит̣т̣хасам̣килесика̄…пе… саран̣а̄ дхамма̄, те бодхита̄ бхаванти акусалалаккхан̣ена екалаккхан̣атта̄. татха̄ абйа̄катаггахан̣ена йе авипа̄ка̄раха̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дуккха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ випа̄ка̄ дхамма̄ невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄ упа̄диннупа̄да̄нийа̄ анупа̄диннупа̄да̄нийа̄ анупа̄диннаанупа̄да̄нийа̄…пе… аран̣а̄ дхамма̄, те бодхита̄ бхаванти абйа̄каталаккхан̣ена екалаккхан̣атта̄ти айам̣ лаккхан̣о ха̄ро.
‘‘куччхите па̄падхамме салайантӣ’’тиа̄дина̄ нирутти ведитабба̄, кусала̄димукхена рӯпа̄рӯпадхамме париггахетва̄ висуддхипарампара̄йа ‘‘катхам̣ ну кхо сатта̄ анупа̄дисесанибба̄набха̄гино бхавеййу’’нти айаметтха бхагавато адхиппа̄йо, нида̄нам̣ аса̄дха̄ран̣ато кусала̄дибхедена буджджханакасатта̄. са̄дха̄ран̣ато пана па̄кат̣амева. пат̣хамам̣ кусалаттикасса десана̄ вича̄рита̄йева̄ти айам̣ чатубйӯхо ха̄ро.
кусалаггахан̣ена калйа̄н̣амиттапариггахо йонисоманасика̄рапариггахо ча. таттха пат̣хамена сакалам̣ брахмачарийама̄ваттати, дутийена ча йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄. акусалаггахан̣ена вуттавипарийа̄йена йоджетаббам̣. абйа̄катаггахан̣ена пана сакаласам̣килесавода̄напаккхо йатха̄рахама̄ваттатӣти айам̣ а̄ватто ха̄ро.
таттха кусала̄ бхӯмито чатудха̄ вибхатта̄, сампайуттапаваттиа̄ка̄ра̄дито пана анекадха̄. акусала̄ бхӯмито екадха̄ вибхатта̄, сампайутта̄дито анекадха̄. абйа̄ката̄ пана випа̄какирийарӯпанибба̄навасена чатудха̄ бхӯмисампайутта̄дито анекадха̄ ча вибхатта̄ти айам̣ вибхатти ха̄ро.
кусала̄ дхамма̄ акусала̄нам̣ тадан̇га̄диппаха̄на̄йа вӣтиккама̄диппаха̄на̄йа ча сам̣ваттанти, акусала̄ дхамма̄ кусала̄нам̣ анупасампаджджана̄йа, абйа̄катесу асан̇кхатадха̄ту саббасан̇кхатаниссаран̣а̄йа̄ти айам̣ париватто ха̄ро.
кусала̄ анаваджджа̄ пун̃н̃а̄нӣти парийа̄йавачанам̣, акусала̄ са̄ваджджа̄ апун̃н̃а̄нӣти парийа̄йа вачанам̣, абйа̄ката̄ авипа̄ка̄раха̄ неваа̄чайага̄мӣ наапачайага̄мӣноти парийа̄йавачананти айам̣ вевачано ха̄ро.
кусала̄дайо ‘‘йасмим̣ самайе’’тиа̄дина̄ пабхавабхӯмивевачанапан̃н̃аттивасена йатха̄самбхавам̣ парин̃н̃а̄дипан̃н̃аттивасена ча пан̃н̃атта̄ти айам̣ пан̃н̃атти ха̄ро.
акусала̄нам̣ куччхита̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ саланам̣ куса̄нам̣ вийа куса̄нам̣ ва̄ ра̄га̄дӣнам̣ лаванам̣ евам̣дхаммата̄ти айам̣ пат̣иччасамуппа̄дамукхена аватаран̣ам̣, татха̄ кусена ла̄табба̄ косалласамбхӯта̄ ча̄ти паччайапат̣ибаддхавуттита̄йа пат̣иччасамуппа̄да…пе… аватаран̣ам̣, паччайапат̣ибаддхавуттита̄йа ва̄ а̄диантаванта̄ аниччантика̄ ча̄ти аниччата̄мукхена аватаран̣ам̣, аниччата̄ ева удайаббайапат̣ипӣл̣итата̄йа дуккха̄ти дуккхата̄мукхена аватаран̣ам̣, ниссаттаниджджӣват̣т̣хена дхамма̄ти абйа̄па̄рато сун̃н̃ата̄мукхена аватаран̣ам̣, евам̣ кусала̄ти чатта̄ро кхандха̄ два̄йатана̄ни две дха̄туйотиа̄дина̄ кхандха̄йатанадха̄та̄димукхенапи аватаран̣ам̣ ведитаббам̣. имина̄ найена акусала̄бйа̄катесупи аватаран̣ам̣ дассетаббанти айам̣ аватаран̣о ха̄ро.
кусала̄ти а̄рамбхо, дхамма̄ти падасуддхи, но а̄рамбхасуддхи. татха̄ акусала̄ дхамма̄ абйа̄ката̄ти, дхамма̄ти пана падасуддхи а̄рамбхасуддхи ча̄ти айам̣ содхано ха̄ро.
дхамма̄ти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣ кусала̄кусала̄бйа̄ката̄ти. татха̄ кусала̄ дхамма̄ти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ ка̄ма̄вачарам̣ соманассасахагатантиа̄ди висесавачанам̣. акусала̄ дхамма̄тиа̄дӣсупи есева найоти айам̣ адхит̣т̣ха̄но ха̄ро.
кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ навамо кхан̣о чатта̄ри ча сампаттичакка̄ни йонисоманасика̄ро ева ва̄ хету, вуттавипарийа̄йена акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ хету, кусала̄кусала̄ дхамма̄ йатха̄самбхавам̣ абйа̄ката̄нам̣ дхамма̄нам̣ хетӯти айам̣ париккха̄ро ха̄ро.
кусала̄ти парин̃н̃еййаггахан̣ан̃чева бха̄ветаббаггахан̣ан̃ча. акусала̄ти парин̃н̃еййаггахан̣ан̃чева паха̄таббаггахан̣ан̃ча. абйа̄ката̄ти парин̃н̃еййаггахан̣ан̃чева саччхика̄таббаггахан̣ан̃ча. дхамма̄ти парин̃н̃а̄дӣнам̣ паваттана̄ка̄раггахан̣ам̣. тена парин̃н̃еййаппаха̄набха̄вана̄саччхикаран̣а̄ни дӣпита̄нӣти тадан̇га̄дивӣтиккама̄диппаха̄на̄ни локийалокуттара̄ ча бха̄вана̄ дассита̄ти айам̣ сама̄ропано ха̄ро.
ка̄ман̃четам̣ ависесато сабха̄вадхаммакатханам̣, висесаванто пана дхамма̄ висесато ниддха̄рита̄. татха̄ хи читтенева самайо нийамито, тасма̄ кусалаггахан̣ена висесато са̄дхит̣т̣ха̄но саматхо випассана̄ ча дассита̄ти. татха̄ таппат̣ипаккхато акусалаггахан̣ена са̄дхит̣т̣ха̄на̄ тан̣ха̄ авиджджа̄ ча, абйа̄катаггахан̣ена сапарива̄ра̄ четовимутти пан̃н̃а̄вимутти ча̄ти айам̣ нандийа̄ваттасса найасса бхӯми.
татха̄ кусалаггахан̣ена мӯлабха̄вависесато тӣн̣и кусаламӯла̄ни, тесу ча адосена сӣлаккхандхо, алобхена сама̄дхиккхандхо, амохена пан̃н̃а̄ккхандхо нӣйати. татха̄ акусалаггахан̣ена тӣн̣и акусаламӯла̄ни, тесу ча лобхена тадекат̣т̣ха̄ акусала̄ дхамма̄. татха̄ досамохехи там̣тадекат̣т̣ха̄. абйа̄катаггахан̣ена аппан̣ихита̄нимиттасун̃н̃ата̄ нӣйантӣти айам̣ типуккхаласса найасса бхӯми.
татха̄ кусалаггахан̣ена йато косаллато самбхӯта̄ кусала̄, там̣ пан̃н̃индрийам̣. там̣сахаджа̄та̄ тадупаниссайа̄ ча саддахануссахана̄пила̄па̄виккхепа̄ саддхиндрийа̄дӣни. техи ча саббе саддхамма̄ бодхита̄ бхаванти. акусалаггахан̣ена акосаллапат̣иччха̄дита̄дӣнавесу ка̄йаведана̄читтадхаммесу субхасукханиччаатта̄бхинивесабхӯта̄ чатта̄ро випалла̄са̄. абйа̄катаггахан̣ена йатха̄вуттаиндрийапаччайа̄ни йатха̄вуттавипалла̄саппаха̄набхӯта̄ни ча чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни бодхита̄нӣти айам̣ сӣхавиккӣл̣итасса найасса бхӯмӣти име тайо аттханайа̄.
техи ча сиддхехи две камманайа̄пи сиддха̄ хонтӣти. айам̣ тико саббадхаммасан̇гахитасаббабха̄гийо ведитабботи идам̣ са̄санапат̣т̣ха̄нам̣.
айам̣ та̄ва неттинайена кусалаттикаван̣н̣ана̄.
евам̣ ведана̄ттика̄дӣсупи йатха̄самбхавам̣ чатусаччаниддха̄ран̣а̄дивидхина̄ сол̣аса ха̄ра̄ пан̃ча найа̄ ниддиситабба̄, ативиттха̄рабхайена пана на виттха̄райа̄ма. сакка̄ хи имина̄ найена тесу тесу тикадукесу там̣там̣ха̄ранайайоджана̄нурӯпадхамманиддха̄ран̣авасена те те ха̄ранайа̄ вин̃н̃уна̄ ниддиситунти.
2. тан̃ча сукхиндрийам̣ сукхаведана̄ ева хоти са̄ман̃н̃асса бхедапарийа̄да̄нато, бхедасса ча са̄ман̃н̃апаричча̄гатоти адхиппа̄йо. йасма̄ пана висесаса̄ман̃н̃а̄ни авайавасамуда̄йа̄ вийа ан̃н̃аман̃н̃ато бхинна̄ни, тасма̄ ‘‘на пана…пе… сама̄наттхатта̄’’ти вуттам̣. ида̄ни тамева несам̣ бхиннататвам̣ ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄дина̄ виварати. танти сукхахетӯнам̣ ка̄ран̣ам̣. тена сукхасса ка̄ран̣ам̣ сукхахету, сукхасса ка̄ран̣ака̄ран̣ам̣ сукхамӯланти дассети. сукхахетӯнанти еттха хету-саддена ка̄ран̣абха̄васа̄ман̃н̃ато хетупаччайа̄ сан̇гахита̄ти а̄ха ‘‘пун̃н̃апассаддхиа̄дӣна’’нти. еттха ча сукхамӯласукхахетӯсу пхалӯпача̄рена, сукха̄рамман̣асукхапаччайат̣т̣ха̄несу сукхасахачарийа̄йа, абйа̄паджджанибба̄несу дуккха̄пагамабха̄вена сукхапарийа̄йо вуттоти дат̣т̣хаббо. ит̣т̣ха̄сӯти сукхупеккха̄нам̣ випарин̣а̄ма̄н̃н̃а̄н̣асан̇кха̄радуккхата̄йа анит̣т̣хабха̄вопи аттхӣти висесети. упеккхамева ва̄ апеккхитва̄ висесанам̣ катам̣. са̄ хи акусалавипа̄кабхӯта̄ анит̣т̣ха̄пи аттхӣти. евама̄дӣсӯти а̄ди-саддена ‘‘соваггикам̣ сукхавипа̄ка’’нти (дӣ. ни. 1.163) евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. ит̣т̣хапарийа̄йо хи еттха сукха-саддоти.
сан̇кха̄радуккха̄дӣсӯти еттха а̄ди-саддена ‘‘т̣хитисукхам̣ випарин̣а̄мадуккхам̣, акусалам̣ ка̄йакаммам̣ дуккхудрайам̣ дуккхавипа̄ка’’нтиа̄дике сан̇ган̣ха̄ти. йатха̄ккамам̣ сукхаведана̄ дуккхаанит̣т̣хапарийа̄йо хи еттха дуккха-саддоти. дуккхаведана̄дуккхаваттхуа̄дӣсу дуккхасаддаппаватти вуттанайенева йоджетабба̄. випа̄ка̄випа̄кабхеда̄йа сабба̄йапи сукхаведана̄йа васена лаккхан̣асса вуттатта̄ тадубхайа̄нукӯламаттхам̣ виваранто ‘‘сабха̄вато’’тиа̄дима̄ха. таттха випа̄ка̄ сабха̄вато ит̣т̣хасса анубхаваналаккхан̣а̄. итара̄ сабха̄вато сан̇каппато ча ит̣т̣хасса ит̣т̣ха̄ка̄расса ва̄ анубхаваналаккхан̣а̄ти дат̣т̣хаббам̣.
асама̄напаччайехи екаджджхам̣ уппаттито сама̄напаччайехи екаджджхам̣ уппатти са̄тисайа̄ти уккам̣сагативиджа̄нанавасена ‘‘сама̄напаччайехи сахуппаттика̄ти аттхо’’ти вуттам̣. атха ва̄ уппаджджанам̣ уппа̄до, уппаджджати етасма̄ти уппа̄доти дувидхопи уппа̄до екуппа̄да̄ти еттха екасесанайена сан̇гахитоти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘сама̄…пе… аттхо’’ти вуттам̣ сийа̄. тена та̄ни екаваттхука̄нӣти етасса ча ‘‘каппентасса̄’’тиа̄дина̄ самбандхо. таттха пуримавикаппе екам̣ ваттху ниссайо етесанти йоджана̄, на екам̣йева ваттхӯти. екекабхӯтасса бхӯтаттайанисситатта̄ чатубхӯтанисситатта̄ ча упа̄да̄рӯпа̄нам̣. дутийавикаппе пана екам̣йева ваттху етесу нисситанти йоджана̄. ниссайанисситата̄сан̇кха̄таупака̄ропакаттаббабха̄вадӣпанам̣ екаваттхукавачананти дутийавикаппе маха̄бхӯтавасена йоджана̄ ката̄. итаратха̄ екам̣ ваттху етесӯти сама̄саттхабха̄вена упа̄да̄рӯпа̄нампи париггахо ваттаббо сийа̄. пан̃чавин̃н̃а̄н̣асампат̣иччхана̄нанти идам̣ нидассананти дат̣т̣хаббам̣. кирийаманодха̄тучаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайопи хи ека̄рамман̣а̄бхиннаваттхука̄ ча̄ти па̄кат̣ойаматтхоти. сантӣран̣а̄дӣнанти а̄ди-саддена вот̣т̣хаббанаджаванатада̄рамман̣а̄ни сан̇гайханти, ета̄ни ча сампат̣иччхана̄дӣни чутиа̄санна̄ни идха̄дхиппета̄нӣти дат̣т̣хаббам̣. та̄ни хи тадуддхам̣ каммаджарӯпасса ануппаттито екасмим̣йева хадайаваттхусмим̣ ваттанти, итара̄ни пана пуримапуримачиттаккхан̣уппанне хадайаваттхусмим̣ уттаруттара̄ни паваттантӣти. чхасу ва̄ ваттхӯсу екам̣ хадайаваттхуйева ваттху етесанти евам̣ пана аттхе сати чутиа̄саннато итаресам̣ сампат̣иччхана̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ сийа̄ти н̃а̄таббам̣.
еттха̄ха – ‘‘касма̄ панеттха кусалаттика̄нантарам̣ ведана̄ттикова вутто’’ти? кисмим̣ пана вуччама̄не айамануйого на сийа̄, апича авайава̄нам̣ анекабхедата̄дассанаттха̄ тикантарадесана̄. самма̄самбуддхена хи кусалаттикена саббадхамма̄нам̣ тидха̄ вибха̄гам̣ дассетва̄ пуна тадавайава̄нам̣ кусала̄дӣнампи анекабхедабхиннатам̣ дассентена тесам̣ ведана̄сампайогавибха̄гавибха̄ванаттхам̣ ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄’’ти вуттам̣. кусала̄ хи дхамма̄ сийа̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, сийа̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄. акусала̄ дхамма̄ сийа̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, сийа̄ дуккха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, сийа̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, татха̄ абйа̄ката̄ сампайога̄раха̄ти. евам̣ кусала̄дидхамма̄нам̣ паччекам̣ ведана̄бхедена вибха̄гадассанаттхам̣ кусалаттика̄нантарам̣ ведана̄ттикам̣ ватва̄ ида̄ни сукхасампайутта̄дӣнам̣ паччекам̣ випа̄ка̄дибхедабхиннатам̣ дассетум̣ ведана̄ттика̄нантарам̣ випа̄каттико вутто. сукхасампайутта̄ хи дхамма̄ сийа̄ випа̄ка̄, сийа̄ випа̄кадхаммадхамма̄, сийа̄ невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄. татха̄ адуккхамасукхасампайутта̄, дуккхасампайутта̄ пана сийа̄ випа̄ка̄, сийа̄ випа̄кадхаммадхамма̄ти имина̄ найена авасесаттика̄нам̣ дука̄нан̃ча тасса тасса анантаравачане пайоджанам̣ вибха̄ветаббам̣.
3. випа̄канируттин̃ча лабхантӣти тесу випа̄касаддасса нирул̣хатам̣ дассети. суккакан̣ха̄дӣти а̄ди-саддена акан̣хаасуккапхасса̄дибха̄во париггахито. сати пана па̄ка-саддасса пхалапарийа̄йабха̄ве рӯпам̣ вийа на нихӣно паккам̣ вийа висит̣т̣хо па̄коти випа̄коти евам̣ ва̄ еттха аттхо дат̣т̣хаббо. сабйа̄па̄рата̄ти саусса̄хата̄. санта̄не сабйа̄па̄рата̄ти етена читтаппайогасан̇кха̄тена кирийа̄бха̄вена випа̄кадхамма̄нам̣ санта̄нависесама̄ха ‘‘йато йасмим̣ читтуппа̄де кусала̄кусала̄ четана̄, там̣санта̄не ева тасса̄ випа̄куппаттӣ’’ти. еттха ча ‘‘сабйа̄па̄рата̄’’ти етена а̄ваджджанадвайам̣ випа̄кан̃ча ниваттети, ‘‘анупаччхинна̄виджджа̄тан̣ха̄ма̄не’’ти имина̄ авасит̣т̣хам̣ кирийам̣ ниваттети. убхайенапи анусайасаха̄йасаусса̄хата̄лаккхан̣а̄ випа̄кадхаммадхамма̄ти дассети. локуттаракусала̄нампи хи анусайа̄ упаниссайа̄ хонти, йато ‘‘катаме дхамма̄ кусала̄? йасмим̣ самайе локуттарам̣…пе… тасмим̣ самайе авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 342) арийамаггачетана̄йа авиджджа̄упаниссайата̄ пат̣иччасамуппа̄давибхан̇ге пака̄сита̄. нирусса̄хасантабха̄валаккхан̣а̄ випа̄ка̄, убхайавипарӣталаккхан̣а̄ невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄ти.
абхин̃н̃а̄дикусала̄нанти а̄ди-саддена ‘‘ахоси каммам̣ на̄хоси каммавипа̄ко’’ти (пат̣и. ма. 1.234) имина̄ тикена сан̇гахитам̣ гатиупадхика̄лапайога̄бха̄вена авипа̄кам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ упападжджаведанӣйан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. апара̄парийаведанӣйам̣ пана сам̣са̄раппаваттийам̣ ахосикамма̄дибха̄вам̣ на бхаджати. бха̄вана̄йа паха̄табба̄дӣти а̄ди-саддена дассанена паха̄таббам̣ сан̇ган̣ха̄ти. убхайампи ‘‘випа̄ка̄нуппа̄дане’’ти вачанато гатиупадхика̄лапайога̄бха̄вена ануппаннавипа̄камева адхиппетам̣ бха̄вана̄йа паха̄таббассапи паваттивипа̄касса ануджа̄нанато. йесам̣ пана бха̄вана̄йа паха̄табба̄ авипа̄ка̄, тесам̣ матена а̄ди-саддена дассанена паха̄таббасса ахосикамманти евам̣пака̄рассева париггахоти ведитаббам̣.
4. ‘‘катхама̄динна̄’’ти айампи пан̃хо лаббхати. ‘‘пхалабха̄вена̄’’ти хи а̄да̄наппака̄равачанам̣. кесан̃чи готрабхупаччавеккхан̣а̄дӣнам̣ упетакирийабхӯта̄нам̣ там̣каттубхӯта̄нан̃ча аттха̄нам̣ упетаббасамбандхабха̄вато тадабхидха̄йинопи садда̄ самбандха̄ ева̄ти ‘‘упетасаддасамбандхина̄’’ти вуттам̣. упетанти хи упетаббаттхе вуччама̄не авассам̣ упетакирийа̄ упета̄ ча н̃а̄йатӣти. ‘‘рӯпадха̄туйа̄ кхо пана, гахапати, йо чхандо йо ра̄го йа̄ нандӣ йа̄ тан̣ха̄ йе упайупа̄да̄на̄, четасо адхит̣т̣ха̄на̄ абхинивеса̄ анусайа̄’’тиа̄дӣсу ‘‘упайо’’ти тан̣ха̄дит̣т̣хийо адхиппета̄ти а̄ха ‘‘упайа…пе… дит̣т̣хӣхӣ’’ти. йатха̄самбхаванти ‘‘а̄рамман̣акаран̣авасена̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттааттхесу йо йо самбхавати йоджетум̣, со соти аттхо. на вачана̄нупуббена̄ти ‘‘ким̣ пана там̣ упета’’нтиа̄дина̄ вуттавачана̄нупуббена на йоджетаббо. саббапаччайуппанна̄нанти саббатебхӯмакапаччайуппанна̄нам̣. на̄паджджати са̄ман̃н̃аджотана̄йа висесе ават̣т̣ха̄нато висесаттхина̄ ча висесо анупайуджджатӣти там̣ пана висесам̣ вуттаппака̄рам̣ нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘бодханеййа̄’’тиа̄ди вуттам̣.
упетам̣ дӣпетӣти йатха̄ ‘‘па̄чарийо’’ти еттха пагато а̄чарийо па̄чарийоти па-саддо пагатам̣ дӣпети, евам̣ упа-саддо упетам̣ дӣпети ева, на четтха гата̄диаттха̄нам̣ екантена паччаттавачанайого иччхитоти. атисаддо вийа̄ти ча идам̣ саса̄дханакирийа̄дӣпанаса̄ман̃н̃ена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. паччайабха̄вена̄ти етена пуриманиббаттим̣ висесети. тена сахаджа̄тассапи упа̄да̄насса сан̇гахо като хоти. сахаджа̄топи хи дхаммо паччайабхӯто пуриманиппханно вийа вохарӣйати йатха̄ ‘‘екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча тайо маха̄бхӯта̄’’ти, ‘‘екам̣ кхандхам̣ пат̣ичча тайо кхандха̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.53) ча. дха̄тукатха̄йам̣ пака̄ситанти ‘‘упапаттибхаво пан̃чахи кхандхехи ека̄дасаха̄йатанехи саттарасахи дха̄тӯхи сан̇гахито. катихи асан̇гахито. на кехичи кхандхехи екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ асан̇гахито’’ти (дха̄ту. 67) евама̄дим̣ сандха̄йа̄ха. тасма̄ ева̄ти упа̄диннасадда̄напеккхатта̄ ева. ависесетва̄ти упа̄динна̄нупа̄диннависесам̣ акатва̄. упа̄да̄на̄нам̣ а̄рамман̣абха̄ва̄нативаттанато упа̄да̄нехи упа̄да̄табба̄ти ва̄ упа̄да̄нийа̄, упа̄да̄тум̣ ва̄ арахантӣти упа̄да̄нийа̄, упа̄да̄не нийутта̄ти ва̄ упа̄да̄нийа̄ ка-ка̄расса йа-ка̄рам̣ катва̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хабботи.
5. виба̄дханам̣ пӣл̣анам̣ киламанам̣ упата̄по парил̣а̄хо аппассаддхибха̄во. видӯсита̄ малӣна̄ ча йато кечи акилесасабха̄ва̄пи анит̣т̣хапхала̄ га̄райха̄ ча джа̄та̄.
6. ‘‘сӣламаттакам̣, парам̣ вийа матта̄йа̄’’тиа̄дӣсу матта̄-саддасса пама̄н̣ава̄чаката̄ дат̣т̣хабба̄. марийа̄дава̄чако ва̄ матта̄-саддо. вича̄ро хеттха джха̄нан̇гесу хет̣т̣химамарийа̄до, на пат̣хамаджджха̄наупача̄раджджха̄несу вийа витакко. са̄ пана вича̄рамарийа̄дата̄ витакка̄бха̄вена етесам̣ джа̄та̄ти авитаккаггахан̣ам̣ катам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – авитакка̄ хутва̄ вича̄рамарийа̄даджха̄нан̇гесу вича̄рахет̣т̣химакот̣ика̄ти. атха ва̄ ӣсадаттхо матта̄-саддо ‘‘матта̄сукхапаричча̄га̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 290) вийа. айан̃хеттха аттхо – витаккарахита̄ бха̄вана̄йа атисукхумабхӯтавича̄ратта̄ ӣсам̣ вича̄ра̄ ча авитаккавича̄раматта̄ти. на хи ито парам̣ вича̄ро аттхӣти. йади витаккависесарахита̄ вича̄раматта̄, евам̣ санте авитаккавачанам̣ киматтхийанти а̄ха ‘‘вича̄раматтавачанена̄’’тиа̄ди. йади вича̄раматтато ан̃н̃есампи авитакка̄нам̣ аттхибха̄ваджотанаттхам̣ авитаккавачанам̣, авитакка̄ ча вича̄раматта̄ авича̄ра̄ти ниваттетабба̄ гахетабба̄ ча, евам̣ сати вича̄раматта̄ висесанам̣, авитакка̄ висеситабба̄ти вича̄раматта̄витакка̄ти ваттаббанти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘висесанависеситаббабха̄во’’тиа̄ди. йатха̄ка̄манти ваттуиччха̄нурӯпам̣. йена йена хи пака̄рена дхаммесу ниваттетаббагахетаббабха̄ва̄ лаббханти, тена тена пака̄рена висесанависеситаббабха̄во самбхаватӣти. пада̄нам̣ ануккамо пада̄нуккамо.
авитакка̄ савитакка̄ ча савича̄ра̄ авича̄ра̄ ча̄ти авитакка̄савича̄ра̄ савитакка̄ авича̄ра̄ти йоджетаббам̣. убхайекадесадассанампи убхайадассананти адхиппа̄йена ‘‘йади савитаккасавича̄ра̄’’тиа̄ди вуттам̣. итарампи пака̄сетунти идам̣ йатха̄ савитаккасавича̄ресу читтуппа̄десу витакко авитаккасавича̄рата̄йа ‘‘авитаккавича̄раматто’’ти вутто, евам̣ йатха̄вуттачиттуппа̄десу вича̄ро ‘‘савитаккаавича̄ро’’ти сакка̄ вин̃н̃а̄тунти имаматтхам̣ сандха̄йа вуттам̣. витакка̄бха̄вена ете вича̄раматта̄ти айампи аттхо висесаниваттиаттхам̣йева матта̄-саддам̣ гахетва̄ вутто. вича̄раматта̄ти хи вича̄раматтавантоти вин̃н̃а̄йама̄натта̄ тадан̃н̃ависесавирахаса̄ман̃н̃ато ниваттетва̄ витаккависесавирахасан̇кха̄те авитакка-саддо саннидха̄пито висесети дутийаджджха̄надхаммети. йатха̄ха ‘‘на вича̄рато’’тиа̄ди.
7. ведайама̄на̄ти анубхавама̄на̄. сукха̄ка̄рети ит̣т̣ха̄ка̄ре, ит̣т̣ха̄нубхавана̄ка̄ре ва̄. уда̄сина̄ти натиапанатирахита̄. сукхадуккха̄нам̣ авируддха̄ тесам̣ бйавадха̄йика̄бха̄вато. сукхадуккха̄ни вийа хи сукхадуккха̄нам̣ анантарам̣ паваттанато бйавадха̄йика̄бхӯта̄ на техи вируджджхати, на пана сукхадуккха̄ни анантара̄паваттито. ‘‘упапаттито иккхатӣти упеккха̄’’ти айам̣ панаттхо идха упеккха̄-саддасса саббупеккха̄парийа̄да̄нато на вутто. на хи лобхасампайутта̄диупеккха̄ упапаттито иккхатӣти. тасма̄ти йасма̄ пӣтисахагата̄йева на сукхасахагата̄, сукхасахагата̄пи на пӣтисахагата̄ ева̄ти пӣтисахагата̄ сукхасахагата̄ ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхинна̄, тасма̄. сатипи сукхасахагата̄нам̣ йебхуййена пӣтисахагатабха̄ве йена сукхена саманна̄гата̄ сукхасахагата̄ ева хонти, на пӣтисахагата̄, там̣ сукхам̣ ниппӣтикасукханти айам̣ висесо имина̄ тикена дасситоти имаматтхам̣ вибха̄венто ‘‘пӣтисахагата̄ти ватва̄’’тиа̄дима̄ха.
сиддхоти са̄васесам̣ ниравасесан̃ча сукхапӣтийо сан̇гахетва̄ паваттехи пат̣хамадутийападехи йо пӣтисахагато дхаммависесо, там̣ сукхам̣, йо ча сукхасахагато дхаммависесо, са̄ пӣтӣти сатипи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сат̣т̣хабха̄ве падантарасан̇гахитабха̄вадӣпанатосиддхо н̃а̄то видитоти аттхо. ‘‘чатуттхаджджха̄насукхам̣ атипан̣ӣтасукханти ол̣а̄рикан̇гато нӣхаритва̄ тасса пан̣ӣтабха̄вам̣ дассетум̣ айам̣ тико вутто’’ти кечи ваданти, тадетам̣ саббесам̣ сукхаведана̄сампайуттадхамма̄нам̣ идха ‘‘сукхасахагата̄’’ти вуттатта̄ вича̄ретаббам̣. татха̄ хи ‘‘сукхабхӯмийам̣ ка̄ма̄вачаре’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1283) ‘‘ка̄ма̄вачаракусалато чатта̄ро соманассасахагатачиттуппа̄да̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1598) ча ниддесо паваттоти.
8. нибба̄на̄рамман̣атам̣ сандха̄йа̄ха, на нибба̄напат̣ивиджджханам̣, итаратха̄ готрабхусса дассанабха̄ва̄патти ачоданӣйа̄ сийа̄ти адхиппа̄йо. нану ча дисва̄ каттаббакиччакаран̣ена сота̄паттимаггова дассананти уккам̣сагативиджа̄нанена нибба̄насса пат̣ивиджджханамева дассананти готрабхусса дассанабха̄ва̄патти на чодетабба̄ва̄ти? на, дассанаса̄ман̃н̃ассева суййама̄натта̄ дассанакаттаббакиччакаран̣а̄нан̃ча бхедена вуттатта̄. таттха йадипи ‘‘пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.182) вийа абхиннака̄лассапи бхиннака̄ласса вийа бхедопача̄радассанато бхедавачанам̣ йуттам̣, дассанависесе пана адхиппете дассанаса̄ман̃н̃авачанам̣ на каттаббанти дассанаса̄ман̃н̃аматтам̣ гахетва̄ чодана̄ ката̄ти ‘‘нибба̄на̄рамман̣атам̣ сандха̄йа̄ха̄’’ти вуттам̣. дутийататийамагга̄нампи дхаммачаккхупарийа̄йасаббха̄вато ‘‘бха̄вана̄бха̄вам̣ аппатта’’нти вуттам̣. таттха бха̄вана̄ вад̣д̣хана̄. са̄ ча бахулам̣ уппаттийа̄ хотӣти а̄ха ‘‘пунаппунам̣ ниббаттанена̄’’ти. татха̄ хи сатӣти ‘‘убхайапат̣иккхепавасена̄’’ти падасса дассанабха̄вана̄пат̣иккхепавасена̄ти аттхе сати. нану локийасаматхавипассана̄пи йатха̄балам̣ ка̄маччханда̄дӣнам̣ паха̄йака̄, татра катхамидам̣ вуттам̣, на ча ан̃н̃о паха̄йако аттхӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ан̃н̃ехӣ’’тиа̄ди.
9. аппаха̄таббахетуматтесӯти аппаха̄таббахетукаматтесу. саббо кусала̄бйа̄катадхаммо йатха̄дхиппетаттхо. сама̄со на упападжджати асаматтхабха̄вато. йесанти йе татийара̄сибха̄вена вутта̄ дхамма̄, аттхо тесам̣. убхиннанти висум̣ висум̣ йоджетаббата̄йа две паха̄таббахетусадда̄ти катва̄ вуттам̣. етанти ‘‘невадассанена набха̄вана̄йа паха̄таббо хету етесам̣ аттхӣ’’ти етам̣ вачанам̣. техи дассанабха̄вана̄падехи йуттена паха̄таббахетукападена. еван̃ча катва̄ти евам̣ дассанабха̄вана̄падехи паха̄таббахетукападасса висум̣ висум̣ йоджанато. еван̃хи пуримапададвайа…пе… дассанаметам̣ хотӣти. еванти дассанабха̄вана̄хи напаха̄таббо хету етесанти евам̣ аттхе сати. ‘‘хету…пе… сийа̄’’ти етасса ‘‘пуримасмин̃хи аттхе’’тиа̄дина̄ ахетука̄нам̣ аггахитабха̄вадассанавасена аттхам̣ ватва̄ ида̄ни ‘‘атха ва̄’’тиа̄дина̄ дутийассева аттхасса йуттабха̄вам̣ вибха̄венто ‘‘гахетаббаттхассева̄’’тиа̄дима̄ха. со хи ‘‘еваматтхо гахетаббо’’ти вуттатта̄ гахетаббаттхо.
10. ан̃н̃атха̄ти а̄рамман̣акаран̣аматте адхиппете. катхам̣ панетам̣ джа̄нитаббам̣ ‘‘а̄рамман̣ам̣ катва̄ти етена чатукиччаса̄дхакам̣ а̄рамман̣акаран̣ам̣ вуччатӣ’’ти? са̄ман̃н̃аджотана̄йа висесе ават̣т̣ха̄нато арийамаггадхамма̄нам̣йева ча апачайага̄мибха̄вато. ‘‘чатта̄ро магга̄ апарийа̄панна̄ апачайага̄мино’’ти (дха. са. 1021) хи вуттам̣. тенева̄ха ‘‘арийамагга̄нам̣ етам̣ адхивачана’’нти. етенева ва̄ висесупалаккхан̣ахетубхӯтена вачанена йатха̄вутто а̄рамман̣акаран̣ависесо вин̃н̃а̄йати. уккам̣сагативиджа̄нанена ва̄ айаматтхо ведитаббо. паччавеккхан̣а̄дӣнанти вода̄на̄дайо сан̇ган̣ха̄ти. хетубха̄вена̄ти сампа̄пакахетубха̄вена. н̃а̄пако ка̄рако сампа̄пакоти тивидхо хи хету, татха̄ н̃а̄петабба̄дибха̄вена пхалам̣. йатха̄ нирайа̄димануссабха̄ва̄дига̄мипат̣ипада̄бха̄вато акусалалокийакусалачиттуппа̄да̄ ‘‘а̄чайага̄мино дхамма̄’’ти вутта̄, на миччха̄дит̣т̣хиа̄дилокийасамма̄дит̣т̣хиа̄дидхамма̄ ева, евам̣ нибба̄нага̄мипат̣ипада̄бха̄вато локуттаракусалачиттуппа̄да̄ ‘‘апачайага̄мино’’ти дат̣т̣хабба̄, на арийамаггадхамма̄ ева̄ти имаматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘пуримапаччхима̄на’’нтиа̄ди. таттха арийамаггассева нибба̄нага̄мипат̣ипада̄бха̄во парибйаттоти тассева апачайага̄мибха̄во йутто, тадануваттакатта̄ пана сесадхамме сан̇гахетва̄ вуттам̣. апачайе дуккхапариджа̄нана̄дина̄ са̄тисайам̣ гаманам̣ йесанте апачайага̄миноти ‘‘магга̄ ева апачайага̄мино’’ти вуттам̣. пуримапаччхима̄нанти ча имасмим̣ тике пат̣хамапададутийападасан̇гахита̄нам̣ аттха̄нанти аттхо. ‘‘джайам̣ верам̣ пасавати (дха. па. 201), чарам̣ ва̄ йади ва̄ тит̣т̣ха’’нтиа̄дӣсу (итиву. 86, 110; су. ни. 195) вийа са̄нуна̄сико а̄чайа-саддоти ‘‘ануна̄сикалопо като’’ти вуттам̣. еттха ча ‘‘а̄чина’’нти ваттаббе ‘‘а̄чайа’’нти бйаттайавасена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. а̄чайа̄ хутва̄ гаччхантӣти етена апачинантӣти апачайа̄, апачайа̄ хутва̄ гаччханти паваттантӣти айаматтхо найато дасситоти дат̣т̣хаббам̣.
11. локийесу асеккхабха̄ва̄на̄патти дат̣т̣хабба̄ти касма̄ евам̣ вуттам̣, нану –
‘‘сиккхатӣти кхо бхиккху тасма̄ секкхоти вуччати. кин̃ча сиккхати, адхисӣлампи сиккхати адхичиттампи сиккхати адхипан̃н̃ампи сиккхати. сиккхатӣти кхо бхиккху тасма̄ секкхоти вуччати (а. ни. 3.86). йопи калйа̄н̣апутхуджджано ануломапат̣ипада̄йа парипӯрака̄рӣ сӣласампанно индрийесу гуттадва̄ро бходжане маттан̃н̃ӯ джа̄гарийа̄нуйогамануйутто пуббаратта̄парараттам̣ бодхипаккхийа̄нам̣ дхамма̄нам̣ бха̄вана̄нуйогамануйутто вихарати ‘аджджа ва̄ све ва̄ ан̃н̃атарам̣ са̄ман̃н̃апхалам̣ адхигамисса̄мӣ’ти, сопи сиккхатӣти секкхо’’ти –
вачанато йатха̄вуттакалйа̄н̣апутхуджджанассапи сӣла̄дидхамма̄ секкха̄ти вуччантӣти? на, парийа̄йабха̄вато. ниппарийа̄йена хи секкха̄секкхабха̄во йатха̄самбхавам̣ маггапхаладхаммесу ева̄ти локийесу секкхабха̄ва̄сан̇ка̄бха̄вато асеккхабха̄ва̄на̄патти вутта̄. тенева̄ха ‘‘сӣласама̄дхӣ’’тиа̄ди. арахаттапхаладхамма̄пи сиккха̄пхалабха̄вена паваттанато хет̣т̣химапхаладхамма̄ вийа сиккха̄су джа̄та̄тиа̄диаттхехи секкха̄ сийум̣, хет̣т̣химапхаладхамма̄пи ва̄ сиккха̄пхалабха̄вена паваттанато арахаттапхаладхамма̄ вийа асеккха̄ти чоданам̣ манасикатва̄ ‘‘паринит̣т̣хитасиккха̄киччатта̄’’ти вуттам̣, татха̄ ‘‘хет̣т̣химапхалесу пана̄’’тиа̄ди. ‘‘там̣ ева са̄лим̣ бхун̃джа̄ми, са̄ ева титтирӣ, та̄ни ева осадха̄нӣ’’тиа̄дӣсу там̣садисесу таббоха̄ро дат̣т̣хаббо. етена ча секкхасадиса̄ асеккха̄ йатха̄ ‘‘амануссо’’ти вуттам̣ хотӣти ан̃н̃е. ан̃н̃аттха ‘‘арит̣т̣ха’’нтиа̄дӣсу вуддхиаттхепи а-ка̄ро диссатӣти вуддхиппатта̄ секкха̄ асеккха̄ти айампи аттхо вутто.
12. килесавиккхамбханасаматтхата̄йа̄ти идам̣ нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. витакка̄дивиккхамбханасаматтхата̄пи хеттха лаббхатӣти. акусалавиддхам̣санарасатта̄ ва̄ кусала̄нам̣ таттха са̄тисайакиччайуттатам̣ париттадхаммехи махаггата̄нам̣ пака̄сетум̣ ‘‘килесавиккхамбханасаматтхата̄йа̄’’ти вуттам̣. випа̄какирийесу дӣгхасанта̄ната̄ва, на килесавиккхамбханасаматтхата̄ випулапхалата̄ ча̄ти аттхо. ‘‘випулам̣ пхалам̣ випулапхала’’нти евам̣ пана аттхе гайхама̄не випа̄кесупи випулапхалата̄ лаббхатева. сопи екасесанайена ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттоти ведитаббо. махантехи гата̄ пат̣ипанна̄ти айам̣ панаттхо тин̣н̣ампи са̄дха̄ран̣оти. гун̣ато айам̣ еттакоти сатта̄нам̣ пама̄н̣ам̣ каронта̄ вийа паваттантӣти ол̣а̄рика̄ килеса̄ ‘‘пама̄н̣акара̄’’ти вутта̄. техи парито кхан̣д̣ита̄ париччхинна̄ти паритта̄. сатипи кехичи париччхиннатте маха̄пама̄н̣абха̄вена гата̄ паватта̄ти махаггата̄. париччхедакара̄нам̣ килеса̄нам̣ сукхума̄нампи агочарабха̄вато техи на катхан̃чипи париччхинна̄ вӣтикканта̄ти апариччхинна̄ аппама̄н̣а̄, йато те ‘‘апарийа̄панна̄’’типи вуччанти.
14. титтим̣ на джаненти сантатарата̄йа асечанакабха̄вато. еттха ча ‘‘пама̄н̣акарехӣ’’тиа̄дико аттхавикаппо ‘‘атаппакаттхена̄’’тиа̄дика̄йа хӣнаттикападаван̣н̣ана̄йа парато бахӯсу поттхакесу ликхӣйати, йатха̄т̣ха̄не ева пана а̄нетва̄ ваттаббо.
15. локийаса̄дхуджанехипи атиджигуччханӣйесу а̄нантарийакамманаттхикава̄да̄дӣсу паватти вина̄ випалла̄сабалавабха̄вена на хотӣти ‘‘випарийа̄садал̣хата̄йа̄’’ти вуттам̣. етена̄ти ‘‘випа̄када̄не сатӣ’’тиа̄дина̄ сатипи ка̄ланийаме випа̄куппа̄дане са̄сан̇кавачанена. тасма̄ти йасма̄ йатха̄вуттанайена нийатата̄йа атиппасан̇го дуннива̄ро, тасма̄. балавата̄…пе… паваттӣти етена асама̄наджа̄тикена аниваттанӣйавипа̄катам̣, сама̄наджа̄тикена ча випа̄ка̄нуппа̄данепи анантарам̣ випа̄куппа̄данасаматтхата̄йа авихантаббатам̣ анантарика̄нам̣ дассети. йато тесам̣ випа̄кадхаммата̄ вийа сабха̄васиддха̄ нийата̄нантарийата̄. ан̃н̃асса…пе… да̄натоти имина̄пи асама̄наджа̄тика̄дӣхи аниваттанӣйапхалатам̣ ева вибха̄вети.
чодако адхиппа̄йам̣ аджа̄нанто ‘‘нанӯ’’тиа̄дина̄ атиппасан̇гамева чодети. итаро ‘‘на̄паджджатӣ’’тиа̄дина̄ аттано адхиппа̄йам̣ виварати. екантети авассамбха̄вини. саннийататта̄ти сампа̄дане джанане нийатабха̄вато. упарата̄ авипаччанасабха̄ва̄сан̇ка̄ йесу та̄ни упарата̄випачча…пе… сан̇ка̄ни, таббха̄во упа…пе… сан̇каттам̣, тасма̄. ‘‘на саматтхата̄вигха̄татта̄ти балавата̄пи а̄нантарийена анупахантаббатам̣ а̄ха. упаттхамбхака̄ни анубалаппада̄йака̄ни хонти уппаттийа̄ санта̄насса висеситатта̄. тена несам̣ випа̄ка̄нуппа̄данепи амогхавуттитам̣ а̄ха.
16. маггакиччам̣ парин̃н̃а̄ди. ат̣т̣хан̇гикамаггасамма̄дит̣т̣химаггасампайутта̄лобха̄досасан̇кха̄техи маггахетӯхи маггасампайуттакхандхасесамагган̇гасамма̄дит̣т̣хӣнам̣ сахетукабха̄вадассанато тин̣н̣ам̣ найа̄нам̣ асан̇гахитасан̇ган̣ханавасена̄ти вуттам̣. хетубахута̄васена̄ти бахухетукасса пат̣хаманайасса анантарам̣ бахухетуката̄са̄ман̃н̃ена никкхепакан̣д̣апа̄л̣ийам̣ татийам̣ вуттанайо идха ат̣т̣хакатха̄йам̣ дутийам̣ вутто. йатха̄сакам̣ паччайехи паваттама̄несу нирӣхакесу дхаммесу кесан̃чи ануваттанӣйабха̄во на кевалам̣ дхаммасабха̄ватойева, атха кхо пуримадхамма̄нам̣ паваттивисесенапи хотӣти а̄ха ‘‘пубба̄бхисан̇кха̄равасена̄’’ти. паваттивисесо хи пуримапурима̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ уттаруттаресу висеса̄дха̄нам̣ бха̄вана̄пубба̄бхисан̇кха̄роти. ануваттайама̄ноти гарука̄райама̄но. уда̄харан̣авасена̄ти нидассанавасена, на ниравасесадассанавасена. йасма̄ пана̄тиа̄дина̄ йатха̄вуттам̣ аттхам̣ па̄т̣хантарена са̄дхети. таттха хи адхипатипаччайасса паччанӣйе т̣хитатта̄ магго адхипати магга̄дхипатӣти айаматтхо лаббхатӣти. сама̄насаддаттхавасена̄ти сатипи ан̃н̃ападаттхасама̄на̄дхикаран̣асама̄саттхабхеде магга̄дхипатисаддаттхабхеда̄бха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣.
17. уппанна-саддо уппа̄да̄дим̣ пат̣ипаджджама̄но, патва̄ вигато ча̄ти дувидхесу аттхесу убхайесампи ва̄чако, на пурима̄нам̣йева̄ти таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘ануппанна̄’’тиа̄дима̄ха. таттха уппаннабха̄во уппа̄да̄диппаттата̄. тена атӣта̄пи сан̇гахита̄ хонти. тенева̄ха ‘‘саббо уппаннабха̄во’’ти. уппаннадхаммабха̄во ‘‘уппанна̄ дхамма̄’’ти падена гахитадхаммабха̄во, ваттама̄надхаммабха̄воти аттхо. йо ва̄ уппа̄да̄диппатто аттано ча сабха̄вам̣ дха̄рети паччайехи ча дха̄рӣйати, со уппаннадхаммоти паччуппаннабха̄во уппаннадхаммабха̄воти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. уппаннадхамме ватва̄ ‘‘ануппанна̄’’ти вачанам̣ на йатха̄дхигатапат̣иседхананти катхамидам̣ паччетаббанти а̄ха ‘‘йади хӣ’’тиа̄ди. кечи панеттха ‘‘уппанна̄ти падена атӣта̄пи сан̇гахита̄. йади на сан̇гахита̄, нибба̄нам̣ вийа тепи наваттабба̄ти ваттаббам̣ сийа̄, на ча татха̄ вутта’’нти ваданти, там̣ пана тесам̣ матиматтамева. айам̣ пана тико двиннам̣ аддха̄нам̣ васена пӯретва̄ дасситоти ат̣т̣хакатха̄йам̣ ваккхатӣти. евам̣ санте касма̄ атӣта̄ наваттабба̄ти на вутта̄ти? дхаммавасена асан̇гахитатта̄бха̄вато. дхаммавасена хи асан̇гахитам̣ нибба̄нам̣ таттха наваттаббам̣ джа̄там̣, на ча нийогато атӣта̄ на̄ма дхамма̄ кечи аттхи, йе идха асан̇гахитатта̄ наваттабба̄ сийунти. пхаланиббаттито ка̄ран̣асса пуретарам̣ ниббатти идха паринит̣т̣хитасаддена вуччати, на тасса хутва̄ вигатабха̄воти а̄ха ‘‘ана̄гате ва̄’’ти. йато меттеййасса бхагавато уппаджджанакапхалампи ‘‘уппа̄дӣ’’ти вуччати.
20. йасса джха̄на̄ вут̣т̣хахитва̄тиа̄дина̄ ‘‘тена̄нанда̄’’тиа̄дипа̄л̣ийа̄ хет̣т̣ха̄па̄л̣им̣ аттхавасена дассети. айан̃хи таттха па̄л̣и –
‘‘катхан̃ча̄нанда, бхиккху аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапети санниса̄дети екодим̣ кароти сама̄дахати. идха̄нанда, бхиккху вивиччева…пе… чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. евам̣ кхо…пе… сама̄дахати. со аджджхаттам̣ сун̃н̃атам̣ манаси кароти, тасса аджджхаттам̣ сун̃н̃атам̣ манасикарото сун̃н̃ата̄йа читтам̣ на паккхандати…пе… муччати. евам̣ сантаметам̣, а̄нанда, бхиккху евам̣ сампаджа̄на̄ти аджджхаттам̣ кхо ме сун̃н̃атам̣ манасикарото аджджхаттам̣ сун̃н̃ата̄йа читтам̣ на паккхандати…пе… муччатӣти, итиха таттха сампаджа̄но хоти. со бахиддха̄ сун̃н̃атам̣…пе… аджджхаттабахиддха̄ сун̃н̃атам̣…пе… со а̄нен̃джам̣ манаси кароти, тасса а̄нен̃джам̣ манасикарото а̄нен̃джа̄йа читтам̣ на паккхандати…пе… муччатӣти, итиха таттха сампаджа̄но хоти. тена̄нанда, бхиккхуна̄’’ти (ма. ни. 3.188).
таттха аджджхаттасун̃н̃ата̄дӣсӯти аджджхаттам̣ бахиддха̄ аджджхаттабахиддха̄ ча сун̃н̃ата̄йа а̄нен̃дже ча. пат̣хамаджджха̄на̄дисама̄дхинимиттети па̄дакабхӯтапат̣хамаджджха̄на̄дисама̄дхинимитте. апагун̣апа̄дакаджджха̄нато вут̣т̣хитасса хи аджджхаттам̣ сун̃н̃атам̣ манасикарото таттха читтам̣ на паккхандати. тато ‘‘парасса санта̄не ну кхо катха’’нти бахиддха̄ манаси кароти, таттхапи на паккхандати. тато ‘‘ка̄лена аттано санта̄не, ка̄лена парасса санта̄не ну кхо катха’’нти аджджхаттабахиддха̄ манаси кароти, таттхапи на паккхандати. тато убхатобха̄гавимутто хотука̄мо ‘‘арӯпасама̄паттийам̣ ну кхо катха’’нти а̄нен̃джам̣ манаси кароти, таттхапи на паккхандати. ‘‘ида̄ни ме читтам̣ на паккхандатӣ’’ти виссат̣т̣хавӣрийена на бхавитаббам̣, па̄дакаджджха̄намева пана са̄дхукам̣ пунаппунам̣ манаси ка̄таббам̣, евамасса руккхам̣ чхиндато пхарасумхи аваханте пунаппунам̣ ниситаниситам̣ ка̄ретва̄ чхиндантасса чхидждже пхарасу вийа каммат̣т̣ха̄не манасика̄ро вахатӣти дассетум̣ ‘‘тасмим̣йева̄’’тиа̄ди вуттанти.
аттхато ча асама̄натта̄ти идам̣ касма̄ вуттам̣. нану йесу аттхесу аджджхатта-саддо ваттати, те саббе дассетва̄ идха̄дхиппетаттханиддха̄ран̣аттхам̣ аттхуддха̄равасенетам̣ вуттам̣. чаккха̄дӣсу ча аджджхаттика-саддо аджджхатта̄нам̣ аббхантарата̄висесамупа̄да̄йа паваттати, йато те аджджхаттааджджхатта̄ти вуччанти. апича ‘‘чха аджджхаттика̄нӣ’’ти идам̣ аджджхаттика-саддасса чаккха̄дӣнам̣ аджджхаттабха̄вавибха̄ванасаббха̄вато идха уда̄харан̣авасена вуттам̣. тенева хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ аджджхаттикадуке ‘‘аджджхатта̄ва аджджхаттика̄’’ти вуттам̣. еван̃ча сати на еттха саддато асама̄ната̄пи сийа̄, тасма̄йева йатха̄вуттачоданам̣ висодхенто ‘‘айам̣ панеттха̄’’тиа̄дима̄ха. тена̄ти тасма̄. там̣ва̄чакасса̄ти аджджхаттаджджхаттава̄чакасса сакка̄ ваттум̣ тадаттхасса аджджхаттабха̄васаббха̄вато.
‘‘на кхо, а̄нанда, бхиккху собхати сан̇ган̣ика̄ра̄мо сан̇ган̣ика̄рато сан̇ган̣ика̄ра̄матам̣ ануйутто’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.186) паббаджита̄са̄руппасса неккхаммасукха̄диника̄мала̄бхита̄йа абха̄васса ча дассанена сан̇ган̣ика̄ра̄мата̄йа, ‘‘на̄хам̣, а̄нанда, екам̣ рӯпампи саманупасса̄ми, йаттха раттасса йатха̄бхиратасса рӯпасса випарин̣а̄ман̃н̃атха̄бха̄ва̄ на уппаджджеййум̣ сокапари…пе… упа̄йа̄са̄’’ти (ма. ни. 3.186) евам̣ рӯпа̄диратийа̄ ча а̄дӣнавам̣ ватва̄ саче кочи дуппан̃н̃аджа̄тико паббаджито вадеййа ‘‘самма̄самбуддхо кхетте павит̣т̣ха̄ га̄вийо вийа амхейева ган̣ато нӣхарати, екӣбха̄ве нийоджети, сайам̣ пана ра̄джара̄джамаха̄матта̄дӣхи паривуто вихаратӣ’’ти, тасса вачанока̄супаччхеданаттхам̣ чаккава̄л̣апарийанта̄йа париса̄йа маджджхе нисиннопи татха̄гато екакова̄ти дассанаттхам̣ ‘‘айам̣ кхо пана̄’’ти десана̄ а̄раддха̄ти а̄ха ‘‘таппат̣ипаккхавиха̄радассанаттха’’нти. таттха саббанимитта̄нанти рӯпа̄дӣнам̣ сан̇кхатанимитта̄нам̣. аджджхаттанти висайаджджхаттам̣. сун̃н̃атанти анатта̄нупассана̄нубха̄ваниббаттапхаласама̄паттим̣. тенева̄ха ‘‘аджджхатта’’нтиа̄ди. таттха дутийе викаппе т̣ха̄на-саддо ка̄ран̣апарийа̄йо дат̣т̣хаббо. саччакасуттена̄ти маха̄саччакасуттена. таттха хи –
‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄хам̣, аггивессана, анекасата̄йа париса̄йа дхаммам̣ десета̄, аписсу мам̣ екамеко евам̣ ман̃н̃ати ‘мамева̄раббха саман̣о готамо дхаммам̣ десетӣ’ти. на кхо панетам̣, аггивессана, евам̣ дат̣т̣хаббам̣. йа̄вадева вин̃н̃а̄панаттха̄йа татха̄гато паресам̣ дхаммам̣ десетӣти. со кхо ахам̣, аггивессана, тасса̄йева катха̄йа парийоса̄не тасмим̣йева пуримасмим̣ сама̄дхинимитте аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапеми санниса̄деми, екодим̣ кароми, сама̄даха̄ми ‘йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’ти (ма. ни. 1.387) –