1. читтуппа̄дакан̣д̣ам̣
тикама̄тика̄падаван̣н̣ана̄
1. тена̄ти ведана̄саддена. саббападехӣти тӣхи падехи ладдхана̄мо хоти авайавадхаммена̄пи самуда̄йасса ападиситаббато йатха̄ ‘‘самам̣ чун̣н̣а’’нти. чодако йатха̄дхиппетаматтхам̣ аппат̣ипаджджама̄но вибхаттиантассева падабха̄вам̣ саллаккхетва̄ ‘‘нану сукха̄йа̄’’тиа̄дина̄ чодети. итаро ‘‘адхиппетаппака̄раттхагамакасса̄’’тиа̄дина̄ аттано адхиппа̄йам̣ виварати. тена ‘‘ва̄кйам̣ идха паданти вутта’’нти дассети. хетупадасахетукапада̄дӣхӣти а̄ди-саддена нахетупадаахетукападахетусампайуттапада̄ни хетувиппайуттападампи ва̄ сан̇ган̣ха̄ти.
убхайекападавасена̄ти убхайападавасена хетудукасамбандхо, екападавасена сахетукадукасамбандхо. татха̄ти убхайекападавасена. еттха ча сахетукахетусампайуттадука̄тиа̄дина̄ йатха̄ хетугоччхаке пат̣хамадукасамбандха̄ дутийататийадука̄, пат̣хамадукадутийадукасамбандха̄ чатуттхачхат̣т̣хадука̄, пат̣хамадукататийадукасамбандхо пан̃чамо дуко, евам̣ а̄савагоччхака̄дӣсупӣти найам̣ дассети. сакка̄ хи имина̄ва найена тесупи дукантарасамбандхо вин̃н̃а̄тум̣, кевалам̣ пана а̄савагоччхака̄дӣсу дутийадукататийадукасамбандхо оса̄надуко, килесагоччхаке ча дутийачатуттхадукасамбандхоти. дхамма̄нам̣ са̄васесаниравасесабха̄вена тикадука̄нам̣ саппадесаниппадесата̄ вутта̄ти йехи тикадука̄ са̄васеса̄ти падиссанти ападиссанти, те асан̇гахитадхамма̄падесо. евам̣ сати ‘‘асан̇гахито’’ти висесанам̣ киматтхийанти? етассеваттхасса па̄кат̣акаран̣аттхам̣ дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ падиссати етена самуда̄йоти падесо, авайаво. ‘‘са̄ман̃н̃аджотана̄ висесе аватит̣т̣хатӣ’’ти йатха̄дхиппетам̣ висесам̣ дассенто ‘‘асан̇гахито’’ти а̄ха.
анаваджджаттхо аваджджавирахаттхо. на̄мам̣ сан̃н̃а̄, кирийа̄ каран̣ам̣, пайоджанам̣ ратхаратхан̇гавибха̄ванена тесам̣ пака̄рато йоджанам̣. кусена н̃а̄н̣ена ла̄табба̄ти кусала̄ти айаматтхо н̃а̄н̣асампайутта̄нам̣ та̄ва хоту, н̃а̄н̣авиппайутта̄нам̣ катханти а̄ха ‘‘н̃а̄н̣авиппайутта̄нампӣ’’тиа̄ди. н̃а̄н̣авиппайутта̄пи хи н̃а̄н̣енева паваттийанти хитасукхахетубхӯта̄йа паваттийа̄ пан̃н̃аванта̄нам̣ пат̣ипаттибха̄вато. на хи антарена йонисоманасика̄рам̣ кусалуппатти аттхӣти. ‘‘йади кусаласса убхайабха̄гагатам̣ сам̣килесалаванам̣ па̄кат̣ам̣ сийа̄, куса̄ вийа лунантӣти кусала̄ти айаматтхо йутто сийа̄’’ти кочи вадеййа̄ти а̄сан̇ка̄йа а̄ха ‘‘саммаппадха̄надвайам̣ вийа̄’’ти.
на ча̄тиа̄дина̄ ‘‘сабха̄вам̣ дха̄рентӣ’’ти еттха параматтхато каттукаммасса ча бхедо наттхи, каппана̄сиддхо ева пана бхедоти дассети. таттха на̄мавасена вин̃н̃а̄та̄вин̃н̃а̄тети йесам̣ ‘‘дхамма̄’’ти имина̄ парийа̄йена авин̃н̃а̄та̄ сабха̄ва̄, ‘‘сабха̄вам̣ дха̄рентӣ’’ти имина̄ ча парийа̄йена вин̃н̃а̄та̄, тесам̣ васена евам̣ вуттам̣. еттха ча пат̣хамо аттхо сан̇кхата̄сан̇кхатадхаммавасена вутто, дутийо сан̇кхатавасена, татийо сан̇кхата̄сан̇кхатапан̃н̃аттидхаммавасена̄ти дат̣т̣хаббам̣.
кусалапат̣иседханам̣ кусала̄бха̄во ева. абха̄во хи сатта̄пат̣иседхоти. дхаммоти сабха̄вадхаммо. акусалавачанена на кочи аттхо сабха̄вадхаммасса абодхакатта̄ти адхиппа̄йо. атха сийа̄ акусалавачанена кочи аттхо асабха̄вадхаммабодхакаттепи ‘‘пан̃н̃аттидхамма̄’’тиа̄дӣсу вийа, евам̣ сати ‘‘анабйа̄ката̄’’ти ча ваттаббам̣ сийа̄, тато ча̄йам̣ чатукко а̄паджджати, на тико. тасма̄ти йасма̄ дукачатуккабха̄во анабйа̄катавоха̄ро ча наттхи, со ча вуттанайена абха̄ваматтавачане а̄паджджати, тасма̄. сабха̄вадха̄ран̣а̄дӣти а̄ди-саддена ‘‘дха̄рӣйанти паччайехӣ’’ти айаматтхо сан̇гахито. н̃еййапарийа̄йена пана дхамма-саддена̄йам̣ досоти нану ан̃еййапарийа̄йепи дхамма-садде на кочи досоти? на, вуттадоса̄нативаттанато.
па̄рисесена̄ти еттха нану айамака̄ро на-аттхаттайассева джотако, атха кхо ‘‘ахетука̄ дхамма̄, абхиккхуко а̄ва̄со’’ти там̣йоганиваттийа̄, ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄’’ти там̣самбандхибха̄ваниваттийа̄. паччайуппаннан̃хи паччайасамбандхӣти аппаччайуппаннатта̄ асамбандхита̄ еттха джотӣйати. ‘‘анидассана̄ дхамма̄’’ти там̣сабха̄ваниваттийа̄. нидассанан̃хи дат̣т̣хаббата̄. атха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ нидассанам̣, таггайхабха̄ваниваттийа̄, татха̄ ‘‘ана̄сава̄ дхамма̄’’ти. ‘‘аппат̣игха̄ дхамма̄ ана̄рамман̣а̄ дхамма̄’’ти там̣киччаниваттийа̄. ‘‘арӯпино дхамма̄ ачетасика̄ дхамма̄’’ти таббха̄ваниваттийа̄. тадан̃н̃ата̄ хи еттха пака̄сӣйати. ‘‘амануссо’’ти таббха̄ваматтаниваттийа̄. мануссаттаматтам̣ наттхи ан̃н̃ам̣ сама̄нанти садисата̄ хеттха сӯчийати. ‘‘асаман̣о саман̣апат̣ин̃н̃о апутто’’ти там̣самбха̄ванагун̣аниваттийа̄. гараха̄ хи еттха н̃а̄йати. ‘‘каччи ну бхото ана̄майа̄, анудара̄ кан̃н̃а̄’’ти тадаппабха̄ваниваттийа̄. ‘‘ануппанна̄ дхамма̄’’ти там̣садисабха̄ваниваттийа̄. атӣта̄нан̃хи уппаннапуббатта̄ упа̄дидхамма̄нан̃ча паччайекадесаниппхаттийа̄ а̄раддхуппа̄дабха̄вато ка̄лавинимуттасса ча виджджама̄натта̄ уппанна̄нукӯлата̄, пагева паччуппанна̄нанти таббидхурабха̄во еттха вин̃н̃а̄йати. ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти тадапарийоса̄наниваттийа̄. там̣нит̣т̣ха̄нан̃хеттха пака̄сӣйатӣти еваманекесам̣ аттха̄нам̣ джотако, таттха ким̣ вуччате аттхадвайамева ватва̄ па̄рисесена̄ти? итаресам̣ еттха сувидӯрабха̄вато. на хи кусалавиппайутта̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ акусалабха̄во йуджджати.
акусаласаддасса учча̄ран̣а̄нантарам̣ винеййа̄нам̣ кусалапат̣ипаккхабхӯте аттхе пат̣ипаттибха̄вато таттха нирул̣хата̄ дат̣т̣хабба̄. ‘‘вируддхасабха̄ватта̄’’ти вуттам̣ киччавиродха̄дӣнампи тадантогадхатта̄, вируддхасабха̄ваттепи вина̄сакавина̄ситаббабха̄во кусала̄кусалесу нийатоти дассетум̣ ‘‘таппахеййабха̄вато’’ти а̄ха. итаратха̄ кусала̄нампи акусалехи паха̄таббабха̄ве аччантам̣ самуччхиннакусаламӯлатта̄ апа̄йапӯрака̄ ева сатта̄ сийум̣. йам̣ пана ‘‘дхамма̄пи во, бхиккхаве, паха̄табба̄’’ти (ма. ни. 1.240) вуттам̣, там̣ ‘‘рӯпам̣, бхиккхаве, на тумха̄кам̣, там̣ паджахатха̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.33) вийа тада̄рамман̣асам̣килесаппаха̄навасена парийа̄йена вуттам̣. йатха̄ха ‘‘на хи кусала̄ акусалехи паха̄табба̄’’ти (дха. са. мӯлат̣ӣ 1).
пхасса̄дивачанехи там̣ниддесабхӯтехи. таббачанӣйабха̄вена̄ти техи ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄’’тиа̄дивачанехи абхидхеййабха̄вена. йатха̄ анаваджджасукхавипа̄ка̄диаттха̄ кусала̄дивачанехи, евам̣ авипа̄каттха̄ абйа̄катавачанена бодхита̄ ева̄ти а̄ха ‘‘абйа̄катавачаненева ча̄’’ти. ка̄ран̣ам̣ аватва̄ти идха вуттабха̄вена ануваттама̄натта̄ти ка̄ран̣ам̣ аватва̄. ан̃н̃а̄…пе… нива̄ретабботи етена кусала̄кусаласадда̄ вийа кусала̄кусаласабха̄ва̄нам̣ тадубхайавипарӣтасабха̄ва̄нам̣ дхамма̄нам̣ абйа̄катасаддо бодхакоти дассети. на хи авипа̄кавачанам̣ вуттам̣, акусалавачанан̃ча авуттам̣. йато авипа̄кавачанасса адхикатабха̄во акусаласса ча таббачанӣйабха̄вена акатхитабха̄во сийа̄, тасма̄ на акусала̄нам̣ абйа̄катата̄ти айам̣ акусала̄нам̣ анабйа̄катабха̄ве йоджана̄.
там̣ парихаритунти абйа̄катаниваттанама̄ха. йади евам̣ ‘‘сукхавипа̄ка̄наваджджа̄’’ти ваттаббам̣. анаваджджа̄ хи бйабхича̄рита̄йа висеситабба̄ти? на, сукхавипа̄кавачанасса висесанабха̄вена аггахитатта̄. сукхавипа̄кавачанена хи кусалабха̄ве саматто вин̃н̃а̄йати, анаваджджавачанам̣ панеттха кусала̄нам̣ агарахитаббата̄сан̇кха̄там̣ кан̃чи висесама̄ха. тенева ча тасса висесанабха̄вена вуттасса паваттисукхата̄дидассанабха̄вам̣ сайамева ваккхатӣти. маносама̄ча̄рависесабхӯта̄ пхаладхамма̄ висесена пат̣иппассаддха̄ваджджа̄ на̄ма хонтӣти сама̄ча̄раттайавасена тасмим̣ сутте анаваджджадхамма̄нам̣ вуттатта̄ ча те анавасесато сан̇гахетва̄ дассетум̣ ‘‘вирахита̄ваджджаматта̄’’ти вуттам̣. аваджджавина̄санабха̄во дассито кан̣хасуккадхамма̄нам̣ ваджджхагха̄такабха̄васса нийататта̄. савипа̄ката̄ випа̄кадхаммата̄. сукхо випа̄ко етесанти сукхавипа̄ка̄ти имина̄ сама̄сена кусала̄нам̣ сукхавипа̄кавантата̄ вутта̄. са̄ ча несам̣ на там̣саман̇гита̄йа асахаваттанатоти тадуппа̄данасаматтхата̄ти вин̃н̃а̄йатӣти вуттам̣ ‘‘сукхавипа̄кавипаччанасабха̄вам̣ дассетӣ’’ти. йуттаметанти параматтхато бхеда̄бха̄вепи йатха̄вуттавачанавачанӣйабха̄васан̇кха̄то бхедо тасмим̣ абхидхеййаттхабхӯте ваттхусмим̣ упача̄рена хотӣти йуттаметтха лаккхан̣алаккхитаббабха̄вена бхедавачанам̣. бхавати хи саддаттхависесаматтенапи абхинне ваттхусмим̣ бхедавачанам̣ йатха̄ ‘‘сила̄путтакасса сарӣра’’нти.
вина̄пи бха̄ва̄бхидха̄йина̄ саддена бха̄ваппадха̄но ниддесо хотӣти вуттам̣ ‘‘анаваджджавачанена анаваджджаттам̣ а̄ха̄’’ти. еван̃четтха падавиггахо гахетаббо – на аваджджам̣ анаваджджам̣, аваджджапат̣ипаккхата̄йа агарахитаббасабха̄во. сукхо випа̄ко асса̄ти сукхавипа̄кам̣, сукхавипа̄кавипаччанасаматтхата̄. анаваджджан̃ча там̣ сукхавипа̄кан̃ча̄ти анаваджджасукхавипа̄кам̣, там̣ лаккхан̣ам̣ етесанти анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄. атха ва̄ пуббе вийа анаваджджам̣, випаччанам̣ випа̄ко, сукхасса випа̄ко сукхавипа̄ко, анаваджджан̃ча сукхавипа̄ко ча анаваджджасукхавипа̄кам̣ екаттавасена. там̣ лаккхан̣ам̣ етесанти анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄. ким̣ панеттха ка̄ран̣ам̣ пададвайапариггахе, нану екенева падена ит̣т̣хаппасиддхи. йадипи ‘‘аваджджарахитам̣ анаваджджа’’нти имасмим̣ пана паккхе абйа̄катаниваттанаттхам̣ сукхавипа̄каггахан̣ам̣ каттаббам̣ сийа̄, сукхавипа̄каггахан̣е пана кате анаваджджаггахан̣ам̣ на каттаббамева. ‘‘аваджджапат̣ипаккха̄ анаваджджа̄’’ти етасмим̣ пана паккхе сукхавипа̄каггахан̣ан̃ча̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘таттха анаваджджавачанена̄’’тиа̄ди. тена паваттисукхасукхавипа̄ката̄аттасуддхивисуддхавипа̄ката̄акусалаабйа̄катасабха̄ваниваттирасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄нависесадӣпанато евам̣ випулаппайоджанаттхо пададвайапариггахоти дассети. сукха-саддасса ит̣т̣хапарийа̄йата̄ вийа ‘‘нибба̄напарамам̣ сукхам̣ (дха. па. 203-204), сукха̄ вира̄гата̄ локе (уда̄. 11), тесам̣ вӯпасамо сукхо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.221, 272) сан̇кха̄радуккхӯпасамапарийа̄йата̄пи виджджати, там̣авипа̄ката̄йа пана идха сукхавипа̄кабха̄во на сакка̄ ваттунти дассенто а̄ха ‘‘сан̇кха̄…пе… наттхӣ’’ти. идам̣ вуттам̣ хоти – тебхӯмакакусала̄нампи виват̣т̣асанниссайабха̄вена паваттисабха̄ватта̄ кин̃ча̄пи саббе кусала̄ сан̇кха̄радуккхӯпасамасукханиппха̄дака̄ самбхаванти, йатха̄вуттасукхасса пана авипа̄кабха̄вато на етена падена кусала̄нам̣ сукхавипа̄ката̄ самбхаватӣти. випаккабха̄вама̄паннесу арӯпадхаммесу нирул̣хатта̄ випа̄ка-саддасса ‘‘йади пана̄’’ти са̄сан̇кам̣ вадати.
йатха̄самбхаванти саха аваджджена̄ти са̄ваджджа̄, гарахитаббабха̄вайутта̄. тена несам̣ гарахитаббасабха̄вам̣ дассети. ан̃н̃епи аттхи дуккхабха̄вена гарахитаббасабха̄ва̄ акусалавипа̄ка̄ти са̄ваджджавачанаматтена тесампи акусалата̄паттидосам̣ дисва̄ там̣ парихаритум̣ дуккхавипа̄кавачанама̄ха. аваджджа-саддо ва̄ ра̄га̄дӣсу еканта̄кусалесу нирул̣хоти там̣сахаваттидхамма̄нам̣ ева са̄ваджджабха̄ве кусала̄бйа̄катехи акусала̄нам̣ висесо са̄ваджджавачаненева дассито. абйа̄катехи пана висит̣т̣хам̣ кусала̄кусала̄нам̣ са̄дха̄ран̣ам̣ савипа̄ката̄лаккхан̣анти тасмим̣ лаккхан̣е висесадассанаттхам̣ дуккхавипа̄калаккхан̣ам̣ вуттам̣. ито парам̣ ‘‘дуккхо випа̄ко етесанти дуккхавипа̄ка̄’’тиа̄дина̄ сукхавипа̄каанаваджджакусалапада̄нам̣ т̣ха̄не дуккхавипа̄каса̄ваджджаакусалапада̄ни т̣хапетва̄ йатха̄вуттанайена аттхо ведитаббо. йоджана̄ ча са̄ваджджавачанена акусала̄нам̣ паваттидуккхатам̣ дассети, дуккхавипа̄кавачанена випа̄кадуккхатам̣. пуриман̃хи аттано паваттисабха̄вавасена лаккхан̣авачанам̣, паччхимам̣ ка̄лантаре випа̄куппа̄данасаматтхата̄йа̄ти. татха̄ пуримена акусала̄нам̣ ависуддхасабха̄ватам̣ дассети, паччхимена ависуддхавипа̄катам̣. пуримена ча акусале кусаласабха̄вато ниваттети, паччхимена абйа̄катасабха̄вато савипа̄каттадӣпакатта̄ паччхимасса. пуримена ва̄ аваджджавантата̄дассанато киччат̣т̣хена расена анаттхаджананарасатам̣ дассети, паччхимена сампаттиаттхена анит̣т̣хавипа̄карасатам̣. пуримена ча упат̣т̣ха̄на̄ка̄рат̣т̣хена паччупат̣т̣ха̄нена сам̣килесапаччупат̣т̣ха̄натам̣, паччхимена пхалат̣т̣хена дуккхавипа̄капаччупат̣т̣ха̄натам̣. пуримена ча айонисоманасика̄рам̣ акусала̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ пака̄сети. тато хи те са̄ваджджа̄ джа̄та̄ти. паччхимена акусала̄нам̣ ан̃н̃есам̣ падат̣т̣ха̄набха̄вам̣ вибха̄вети. те хи дуккхавипа̄касса ка̄ран̣ам̣ хотӣти. еттха ча дуккха-саддо анит̣т̣хапарийа̄йавачананти ведитаббам̣. анит̣т̣хачатуккхандхавипа̄ка̄ хи акусала̄, на дуккхаведана̄випа̄ка̄ва. випа̄ка-саддасса пхалапарийа̄йабха̄ве пана ниссандавипа̄кена анит̣т̣харӯпенапи дуккхавипа̄ката̄ йоджетабба̄. випа̄кадхаммата̄пат̣иседхавасена абйа̄ката̄нам̣ авипа̄калаккхан̣а̄ти лаккхан̣ам̣ вуттанти тадаттхам̣ дассенто ‘‘авипа̄ка̄рахасабха̄ва̄’’ти а̄ха. евам̣пака̄ра̄нанти абхин̃н̃а̄дике сан̇ган̣ха̄ти.
чхахи падехи тикесу, чатӯхи дукесу йатха̄ккамам̣ чха чатта̄ро аттха̄ вутта̄. чхаккабха̄во на бхависсатӣти етена чатуккабха̄ва̄бха̄во дасситанайатта̄ чодитойева̄ти дат̣т̣хаббам̣. аттхабхедо упападжджатӣти касма̄ евам̣ вуттам̣, нану тӣхи дхаммасаддехи вуччама̄но сабха̄вадха̄ран̣а̄диаттхена абхинно ева со аттхоти? на, джа̄тиа̄дибхедена бхедасаббха̄вато. бхедака̄ хи джа̄тиа̄дайо. ма̄сападаттхата̄йа̄ти ма̄са-садда̄бхидхеййабха̄вена. таббачанӣйабхиннаттха̄нанти техи ка̄ласадда̄дӣхи ваттабба̄нам̣ висит̣т̣хаттха̄нам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘йатха̄ ка̄ласадда̄диабхидхеййа̄нам̣ ка̄ла̄диаттха̄нам̣ бхиннасабха̄ва̄нампи ма̄са-садда̄бхидхеййабха̄вена абхедо, евам̣ джа̄тиа̄дибхедена бхинна̄нампи тесам̣ тин̣н̣ам̣ двиннан̃ча аттха̄нам̣ дхамма-садда̄бхидхеййабха̄вена наттхи бхедо’’ти. вини…пе… ма̄на̄ти дхамма-саддасса рӯпа̄бхедепи бхедака̄ран̣ама̄ха. бхиннаджа̄тийаттхавачанӣйата̄йа хи тассеваттхабхедоти.
са̄дхетунти бодхетум̣. хоту асамбандхо, ка̄ но ха̄нӣти када̄чи вадеййа̄ти а̄сан̇ка̄йа а̄ха ‘‘пубба̄…пе… на̄ма хонтӣ’’ти. со ча̄ти сабха̄вадха̄ран̣апаччайадхарийама̄ната̄сан̇кха̄то аттхо на сакка̄ ваттунти йатха̄вуттасса абха̄васса апеккха̄вуттита̄йа вуттам̣. на хи апеккха̄вуттино антарена апеккхитаббам̣ лабханти. сатипи сабха̄вадха̄ран̣а̄диаттхаса̄ман̃н̃е кусаладжа̄тиа̄дивисит̣т̣хассева тасса идха адхиппетатта̄ екаттхата̄ на анун̃н̃а̄та̄ти вуттам̣, вачанасилесавасена ва̄. атха ва̄тиа̄дина̄ тин̣н̣ам̣ дхаммасадда̄нам̣ абха̄ваттам̣ асампат̣иччханто на̄наттхата̄бха̄вадосам̣ парихарати.
н̃а̄пакахетубха̄вато упапатти идха ка̄ран̣анти вутта̄ти а̄ха ‘‘ка̄ран̣ам̣ на̄ма йуттӣ’’ти. пунаруттӣтиа̄дина̄ нану ‘‘кусала̄дӣнампи екаттам̣ а̄паджджатӣ’’ти вуттатта̄ екатта̄паттипи ваттабба̄ти? саччам̣ ваттабба̄, са̄ пана абха̄ва̄паттийам̣ ева антогадха̄ на̄натта̄бха̄вачодана̄са̄ман̃н̃ена. бхеда̄бхеданибандханатта̄ висесанависеситаббабха̄васса со аччантамабхиннесу нийамена наттхӣти висесанависеситабба̄бха̄вена аччанта̄бхедам̣ дассети, на пана аччантам̣ абхиннесуйева висесанависеситабба̄бха̄вам̣. атха ва̄ аччантам̣ абхиннесу авиват̣асаддаттхавиваран̣аттхам̣ паватта̄. касма̄? висесанависеситабба̄бха̄ватоти евам̣ йоджана̄ ка̄табба̄. амиттам̣ абхибхавитум̣ саккун̣а̄тӣти сакко, индатӣти индо, пуриме дада̄тӣти пуриндадоти евам̣ кирийа̄гун̣а̄дипариггахависесена.
бхеда̄бхедавантесӯти висесаса̄ман̃н̃авантесу. нӣла-саддо хи уппаласаддасама̄його раттуппаласетуппала̄диуппаладжа̄тиса̄ман̃н̃ато виниваттетва̄ нӣлагун̣айуттамева уппаладжа̄тивисесам̣ джотети. уппала-саддопи нӣла-саддасама̄йутто бхамаран̇га̄ракокила̄дигатанӣлагун̣аса̄ман̃н̃ато аваччхиндитва̄ уппалаваттхугатамева нӣлагун̣ам̣ пака̄сетӣти висесаттхаса̄ман̃н̃аттхайуттата̄ пададвайасса дат̣т̣хабба̄. имина̄ найена итаратра̄пи бхеда̄бхедавантата̄ йоджетабба̄. та̄йа та̄йа ануматийа̄ти тена тена сан̇кетена. те те воха̄ра̄ти аччантам̣ абхинне аттхе парийа̄йабха̄вена аччантам̣ бхинне йатха̄сакам̣ аттхавиваран̣абха̄вена бхеда̄бхедаванте висесанависеситаббабха̄вена та̄ та̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃аттийо сиддха̄ти аттхо. сама̄нети екасмим̣. кусала̄дибха̄ванти куччхитасалана̄дибха̄вам̣. абхидха̄наттхопи хи анаваджджасукхавипа̄ка̄диабхидхеййаттхо вийа сабха̄вадха̄ран̣а̄диса̄ман̃н̃аттхам̣ висесетӣти.
еттха̄ха ‘‘ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ тика̄ ева пат̣хамам̣ вутта̄, на дука̄, тикесупи кусалаттикова, на ан̃н̃о’’ти? вуччате – сукхаггахан̣ато аппабхедато ча тика̄ ева пат̣хамам̣ вутта̄. йасма̄ тикехи бодхите кусала̄дибхеде таббибха̄габхинна̄ хетуа̄дайо вуччама̄на̄ сувин̃н̃еййа̄ хонти. татха̄ хи ‘‘тайо кусалахетӯ’’тиа̄дина̄ кусала̄димукхена хетуа̄дайо вибхатта̄, катипайабхеда̄ ча тика̄ два̄вӣсатипарима̄н̣атта̄.
тесу пана саббасан̇гахаасан̇караа̄дикалйа̄н̣абха̄вена пат̣хамам̣ кусалаттикам̣ вуттам̣. ниравасеса̄ хи рӯпа̄рӯпадхамма̄ кусалаттикена сан̇гахита̄, на татха̄ ведана̄ттика̄дӣхи. нану випа̄каттика̄дӣхипи ниравасеса̄ дхамма̄ сан̇гахита̄ти? саччаметам̣, тесу пана анаваджджаса̄ваджджадхамма̄ на асан̇карато вутта̄ йатха̄ кусалаттике. нану ча сам̣килит̣т̣хасам̣килесикаттика̄дӣсупи те асан̇карато вутта̄ти? еваметам̣, те пана акалйа̄н̣абхӯте па̄падхамме а̄дим̣ катва̄ вутта̄, на евамайам̣. айам̣ пана калйа̄н̣абхӯте пуджджабхавапариниббутиниппха̄даке пун̃н̃адхамме а̄дим̣ катва̄ вутто. ити бхагава̄ сан̣хасукхумам̣ рӯпа̄рӯпадесанам̣ а̄рабханто саббасан̇гахаасан̇караа̄дикалйа̄н̣агун̣айогато пат̣хамам̣ кусалаттикам̣ десети, кин̃ча тадан̃н̃аттика̄нам̣ сукхаггахан̣ато. татха̄ хи кусалаттикамукхена ‘‘ка̄ма̄вачаракусалато чатта̄ро соманассасахагатачиттуппа̄да̄’’тиа̄дина̄ ведана̄ттика̄дайо вибхатта̄ти.
кусалаттикепи ча падха̄напа̄сам̣саубхайахитабха̄вато кусала̄ дхамма̄ пат̣хамам̣ вутта̄. кусала̄ хи дхамма̄ сукхавипа̄катта̄ саббасан̇кхатадхамма̄нам̣ уттама̄ аваджджавидхаманато вин̃н̃уппасаттха̄ идхалокапаралокесу аттха̄ваха̄ ниссаран̣а̄ваха̄ ча, тасма̄ падха̄на̄дибха̄вена пат̣хамам̣ вутта̄, таппат̣ипаккхатта̄ таданантарам̣ акусала̄, тадубхайавипарӣтасабха̄ва̄ таданантарам̣ абйа̄ката̄ вутта̄. кусалавасена ва̄ асса̄до, акусалавасена а̄дӣнаво, абйа̄катадхаммесу нибба̄навасена ниссаран̣анти имина̄ асса̄да̄диккамена, кусалесу патит̣т̣ха̄йа пан̣д̣ита̄ акусале паджаханта̄ абйа̄катадхаммабхӯтамаггапхалам̣ нибба̄нан̃ча саччхикаронтӣти имина̄ ва̄ пат̣ипаттиккамена айаманупуббӣ т̣хапита̄ти ведитабба̄.
касма̄ панеттха секкхаттика̄дӣсу вийа сарӯпато пуримапададвайапат̣иккхепавасена татийападам̣ на вуттам̣ ‘‘невакусала̄ на̄кусала̄’’ти? висесадӣпанаттхам̣. йатха̄ хи секкха̄секкхасабха̄весу дхаммесу кочипи дхаммо тадубхайасабха̄вена кеначипи парийа̄йена када̄чи абйа̄каран̣ӣйо на̄ма наттхӣти секкхаттике пададвайапат̣иккхепавасена ‘‘невасеккха̄ на̄секкха̄’’твева вуттам̣, на евам̣ идха. идха пана кусаласабха̄ва̄ ева дхамма̄ аггапхалуппаттийа̄ татха̄ на бйа̄каран̣ӣйа̄ хонтӣти имасса висесасса дӣпанаттхам̣ ‘‘абйа̄ката̄’’ти вуттам̣. вачанаматте ева ва̄ идам̣ на̄на̄каран̣ам̣ ‘‘абйа̄ката̄ невакусала̄ на̄кусала̄’’ти бйа̄ката-саддена кусала̄кусала̄нам̣ бодхитатта̄ти.
еттха ча акусалесу тан̣ха̄йа сабба̄кусалехи, тебхӯмакакусала̄кусалехи ва̄ самудайасаччам̣, там̣там̣авасит̣т̣хатебхӯмакадхаммехи дуккхасаччам̣, локуттаракусалена маггасаччам̣, авасит̣т̣хаабйа̄катависесена ниродхасаччам̣ дасситам̣ хоти. таттха самудайена асса̄до, дуккхена а̄дӣнаво, магганиродхехи ниссаран̣ам̣. кин̃ча̄пи на̄марӯпапариччхедабха̄вато сабха̄вадхамманиддха̄ран̣ападха̄на̄ абхидхаммакатха̄, тесам̣ пана кусала̄дивисесе ниддха̄рите тасса упасампа̄детаббата̄дипи аттхато вуттамева хоти. акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ упасампада̄йа ‘‘саббапа̄пасса акаран̣ам̣, кусаласса упасампада̄’’ти (дха. па. 183; дӣ. ни. 2.90) евама̄дивачанато хи кусала̄дӣнам̣ упасампа̄дана̄дидассанапарам̣ бхагавато са̄санам̣, тасма̄ кусала̄нам̣ упасампа̄данам̣ акусала̄нам̣ паха̄нан̃ча упа̄йо, абйа̄катависесасса саччхикирийа̄ пхалам̣, кусала̄дӣнам̣ упасампа̄дана̄диаттха̄ десана̄ а̄н̣аттӣти айам̣ десана̄ха̄ро.
а̄рогйат̣т̣хена анаваджджат̣т̣хена косалйасамбхӯтат̣т̣хена ча кусала̄, таппат̣ипаккхато акусала̄, тадубхайавипарӣтато абйа̄ката̄, сабха̄вадха̄ран̣а̄диаттхена дхамма̄ти анупадавичинанам̣ вичайо ха̄ро.
пуджджабхавапхалапариниббутиниппхатти кусалехӣти йуджджати сукхавипа̄катта̄, апа̄йадуккхасам̣са̄радуккхуппатти акусалехӣти йуджджати анит̣т̣хапхалатта̄, тадубхайапхала̄нам̣ ануппатти абйа̄катехӣти йуджджати авипа̄кадхамматта̄ти айам̣ йутти ха̄ро.
кусала̄ дхамма̄ сукхавипа̄касса падат̣т̣ха̄нам̣, акусала̄ дуккхавипа̄касса, абйа̄ката̄ кусала̄кусала̄бйа̄катадхамма̄нанти айам̣ падат̣т̣ха̄но ха̄ро.
кусалаггахан̣ена йе анаваджджасукхавипа̄ка̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ випа̄кадхаммадхамма̄ анупа̄диннупа̄да̄нийа̄ анупа̄диннаанупа̄да̄нийа̄…пе… аран̣а̄ дхамма̄, те бодхита̄ бхаванти кусалалаккхан̣ена екалаккхан̣атта̄. татха̄ акусалаггахан̣ена йе са̄ваджджадуккхавипа̄ка̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дуккха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ випа̄кадхаммадхамма̄ анупа̄диннупа̄да̄нийа̄ сам̣килит̣т̣хасам̣килесика̄…пе… саран̣а̄ дхамма̄, те бодхита̄ бхаванти акусалалаккхан̣ена екалаккхан̣атта̄. татха̄ абйа̄катаггахан̣ена йе авипа̄ка̄раха̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дуккха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ випа̄ка̄ дхамма̄ невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄ упа̄диннупа̄да̄нийа̄ анупа̄диннупа̄да̄нийа̄ анупа̄диннаанупа̄да̄нийа̄…пе… аран̣а̄ дхамма̄, те бодхита̄ бхаванти абйа̄каталаккхан̣ена екалаккхан̣атта̄ти айам̣ лаккхан̣о ха̄ро.
‘‘куччхите па̄падхамме салайантӣ’’тиа̄дина̄ нирутти ведитабба̄, кусала̄димукхена рӯпа̄рӯпадхамме париггахетва̄ висуддхипарампара̄йа ‘‘катхам̣ ну кхо сатта̄ анупа̄дисесанибба̄набха̄гино бхавеййу’’нти айаметтха бхагавато адхиппа̄йо, нида̄нам̣ аса̄дха̄ран̣ато кусала̄дибхедена буджджханакасатта̄. са̄дха̄ран̣ато пана па̄кат̣амева. пат̣хамам̣ кусалаттикасса десана̄ вича̄рита̄йева̄ти айам̣ чатубйӯхо ха̄ро.
кусалаггахан̣ена калйа̄н̣амиттапариггахо йонисоманасика̄рапариггахо ча. таттха пат̣хамена сакалам̣ брахмачарийама̄ваттати, дутийена ча йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄. акусалаггахан̣ена вуттавипарийа̄йена йоджетаббам̣. абйа̄катаггахан̣ена пана сакаласам̣килесавода̄напаккхо йатха̄рахама̄ваттатӣти айам̣ а̄ватто ха̄ро.
таттха кусала̄ бхӯмито чатудха̄ вибхатта̄, сампайуттапаваттиа̄ка̄ра̄дито пана анекадха̄. акусала̄ бхӯмито екадха̄ вибхатта̄, сампайутта̄дито анекадха̄. абйа̄ката̄ пана випа̄какирийарӯпанибба̄навасена чатудха̄ бхӯмисампайутта̄дито анекадха̄ ча вибхатта̄ти айам̣ вибхатти ха̄ро.
кусала̄ дхамма̄ акусала̄нам̣ тадан̇га̄диппаха̄на̄йа вӣтиккама̄диппаха̄на̄йа ча сам̣ваттанти, акусала̄ дхамма̄ кусала̄нам̣ анупасампаджджана̄йа, абйа̄катесу асан̇кхатадха̄ту саббасан̇кхатаниссаран̣а̄йа̄ти айам̣ париватто ха̄ро.
кусала̄ анаваджджа̄ пун̃н̃а̄нӣти парийа̄йавачанам̣, акусала̄ са̄ваджджа̄ апун̃н̃а̄нӣти парийа̄йа вачанам̣, абйа̄ката̄ авипа̄ка̄раха̄ неваа̄чайага̄мӣ наапачайага̄мӣноти парийа̄йавачананти айам̣ вевачано ха̄ро.
кусала̄дайо ‘‘йасмим̣ самайе’’тиа̄дина̄ пабхавабхӯмивевачанапан̃н̃аттивасена йатха̄самбхавам̣ парин̃н̃а̄дипан̃н̃аттивасена ча пан̃н̃атта̄ти айам̣ пан̃н̃атти ха̄ро.
акусала̄нам̣ куччхита̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ саланам̣ куса̄нам̣ вийа куса̄нам̣ ва̄ ра̄га̄дӣнам̣ лаванам̣ евам̣дхаммата̄ти айам̣ пат̣иччасамуппа̄дамукхена аватаран̣ам̣, татха̄ кусена ла̄табба̄ косалласамбхӯта̄ ча̄ти паччайапат̣ибаддхавуттита̄йа пат̣иччасамуппа̄да…пе… аватаран̣ам̣, паччайапат̣ибаддхавуттита̄йа ва̄ а̄диантаванта̄ аниччантика̄ ча̄ти аниччата̄мукхена аватаран̣ам̣, аниччата̄ ева удайаббайапат̣ипӣл̣итата̄йа дуккха̄ти дуккхата̄мукхена аватаран̣ам̣, ниссаттаниджджӣват̣т̣хена дхамма̄ти абйа̄па̄рато сун̃н̃ата̄мукхена аватаран̣ам̣, евам̣ кусала̄ти чатта̄ро кхандха̄ два̄йатана̄ни две дха̄туйотиа̄дина̄ кхандха̄йатанадха̄та̄димукхенапи аватаран̣ам̣ ведитаббам̣. имина̄ найена акусала̄бйа̄катесупи аватаран̣ам̣ дассетаббанти айам̣ аватаран̣о ха̄ро.
кусала̄ти а̄рамбхо, дхамма̄ти падасуддхи, но а̄рамбхасуддхи. татха̄ акусала̄ дхамма̄ абйа̄ката̄ти, дхамма̄ти пана падасуддхи а̄рамбхасуддхи ча̄ти айам̣ содхано ха̄ро.
дхамма̄ти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣ кусала̄кусала̄бйа̄ката̄ти. татха̄ кусала̄ дхамма̄ти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣, там̣ авикаппетва̄ ка̄ма̄вачарам̣ соманассасахагатантиа̄ди висесавачанам̣. акусала̄ дхамма̄тиа̄дӣсупи есева найоти айам̣ адхит̣т̣ха̄но ха̄ро.
кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ навамо кхан̣о чатта̄ри ча сампаттичакка̄ни йонисоманасика̄ро ева ва̄ хету, вуттавипарийа̄йена акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ хету, кусала̄кусала̄ дхамма̄ йатха̄самбхавам̣ абйа̄ката̄нам̣ дхамма̄нам̣ хетӯти айам̣ париккха̄ро ха̄ро.
кусала̄ти парин̃н̃еййаггахан̣ан̃чева бха̄ветаббаггахан̣ан̃ча. акусала̄ти парин̃н̃еййаггахан̣ан̃чева паха̄таббаггахан̣ан̃ча. абйа̄ката̄ти парин̃н̃еййаггахан̣ан̃чева саччхика̄таббаггахан̣ан̃ча. дхамма̄ти парин̃н̃а̄дӣнам̣ паваттана̄ка̄раггахан̣ам̣. тена парин̃н̃еййаппаха̄набха̄вана̄саччхикаран̣а̄ни дӣпита̄нӣти тадан̇га̄дивӣтиккама̄диппаха̄на̄ни локийалокуттара̄ ча бха̄вана̄ дассита̄ти айам̣ сама̄ропано ха̄ро.
ка̄ман̃четам̣ ависесато сабха̄вадхаммакатханам̣, висесаванто пана дхамма̄ висесато ниддха̄рита̄. татха̄ хи читтенева самайо нийамито, тасма̄ кусалаггахан̣ена висесато са̄дхит̣т̣ха̄но саматхо випассана̄ ча дассита̄ти. татха̄ таппат̣ипаккхато акусалаггахан̣ена са̄дхит̣т̣ха̄на̄ тан̣ха̄ авиджджа̄ ча, абйа̄катаггахан̣ена сапарива̄ра̄ четовимутти пан̃н̃а̄вимутти ча̄ти айам̣ нандийа̄ваттасса найасса бхӯми.
татха̄ кусалаггахан̣ена мӯлабха̄вависесато тӣн̣и кусаламӯла̄ни, тесу ча адосена сӣлаккхандхо, алобхена сама̄дхиккхандхо, амохена пан̃н̃а̄ккхандхо нӣйати. татха̄ акусалаггахан̣ена тӣн̣и акусаламӯла̄ни, тесу ча лобхена тадекат̣т̣ха̄ акусала̄ дхамма̄. татха̄ досамохехи там̣тадекат̣т̣ха̄. абйа̄катаггахан̣ена аппан̣ихита̄нимиттасун̃н̃ата̄ нӣйантӣти айам̣ типуккхаласса найасса бхӯми.
татха̄ кусалаггахан̣ена йато косаллато самбхӯта̄ кусала̄, там̣ пан̃н̃индрийам̣. там̣сахаджа̄та̄ тадупаниссайа̄ ча саддахануссахана̄пила̄па̄виккхепа̄ саддхиндрийа̄дӣни. техи ча саббе саддхамма̄ бодхита̄ бхаванти. акусалаггахан̣ена акосаллапат̣иччха̄дита̄дӣнавесу ка̄йаведана̄читтадхаммесу субхасукханиччаатта̄бхинивесабхӯта̄ чатта̄ро випалла̄са̄. абйа̄катаггахан̣ена йатха̄вуттаиндрийапаччайа̄ни йатха̄вуттавипалла̄саппаха̄набхӯта̄ни ча чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни бодхита̄нӣти айам̣ сӣхавиккӣл̣итасса найасса бхӯмӣти име тайо аттханайа̄.
техи ча сиддхехи две камманайа̄пи сиддха̄ хонтӣти. айам̣ тико саббадхаммасан̇гахитасаббабха̄гийо ведитабботи идам̣ са̄санапат̣т̣ха̄нам̣.
айам̣ та̄ва неттинайена кусалаттикаван̣н̣ана̄.
евам̣ ведана̄ттика̄дӣсупи йатха̄самбхавам̣ чатусаччаниддха̄ран̣а̄дивидхина̄ сол̣аса ха̄ра̄ пан̃ча найа̄ ниддиситабба̄, ативиттха̄рабхайена пана на виттха̄райа̄ма. сакка̄ хи имина̄ найена тесу тесу тикадукесу там̣там̣ха̄ранайайоджана̄нурӯпадхамманиддха̄ран̣авасена те те ха̄ранайа̄ вин̃н̃уна̄ ниддиситунти.
2. тан̃ча сукхиндрийам̣ сукхаведана̄ ева хоти са̄ман̃н̃асса бхедапарийа̄да̄нато, бхедасса ча са̄ман̃н̃апаричча̄гатоти адхиппа̄йо. йасма̄ пана висесаса̄ман̃н̃а̄ни авайавасамуда̄йа̄ вийа ан̃н̃аман̃н̃ато бхинна̄ни, тасма̄ ‘‘на пана…пе… сама̄наттхатта̄’’ти вуттам̣. ида̄ни тамева несам̣ бхиннататвам̣ ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄дина̄ виварати. танти сукхахетӯнам̣ ка̄ран̣ам̣. тена сукхасса ка̄ран̣ам̣ сукхахету, сукхасса ка̄ран̣ака̄ран̣ам̣ сукхамӯланти дассети. сукхахетӯнанти еттха хету-саддена ка̄ран̣абха̄васа̄ман̃н̃ато хетупаччайа̄ сан̇гахита̄ти а̄ха ‘‘пун̃н̃апассаддхиа̄дӣна’’нти. еттха ча сукхамӯласукхахетӯсу пхалӯпача̄рена, сукха̄рамман̣асукхапаччайат̣т̣ха̄несу сукхасахачарийа̄йа, абйа̄паджджанибба̄несу дуккха̄пагамабха̄вена сукхапарийа̄йо вуттоти дат̣т̣хаббо. ит̣т̣ха̄сӯти сукхупеккха̄нам̣ випарин̣а̄ма̄н̃н̃а̄н̣асан̇кха̄радуккхата̄йа анит̣т̣хабха̄вопи аттхӣти висесети. упеккхамева ва̄ апеккхитва̄ висесанам̣ катам̣. са̄ хи акусалавипа̄кабхӯта̄ анит̣т̣ха̄пи аттхӣти. евама̄дӣсӯти а̄ди-саддена ‘‘соваггикам̣ сукхавипа̄ка’’нти (дӣ. ни. 1.163) евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. ит̣т̣хапарийа̄йо хи еттха сукха-саддоти.
сан̇кха̄радуккха̄дӣсӯти еттха а̄ди-саддена ‘‘т̣хитисукхам̣ випарин̣а̄мадуккхам̣, акусалам̣ ка̄йакаммам̣ дуккхудрайам̣ дуккхавипа̄ка’’нтиа̄дике сан̇ган̣ха̄ти. йатха̄ккамам̣ сукхаведана̄ дуккхаанит̣т̣хапарийа̄йо хи еттха дуккха-саддоти. дуккхаведана̄дуккхаваттхуа̄дӣсу дуккхасаддаппаватти вуттанайенева йоджетабба̄. випа̄ка̄випа̄кабхеда̄йа сабба̄йапи сукхаведана̄йа васена лаккхан̣асса вуттатта̄ тадубхайа̄нукӯламаттхам̣ виваранто ‘‘сабха̄вато’’тиа̄дима̄ха. таттха випа̄ка̄ сабха̄вато ит̣т̣хасса анубхаваналаккхан̣а̄. итара̄ сабха̄вато сан̇каппато ча ит̣т̣хасса ит̣т̣ха̄ка̄расса ва̄ анубхаваналаккхан̣а̄ти дат̣т̣хаббам̣.
асама̄напаччайехи екаджджхам̣ уппаттито сама̄напаччайехи екаджджхам̣ уппатти са̄тисайа̄ти уккам̣сагативиджа̄нанавасена ‘‘сама̄напаччайехи сахуппаттика̄ти аттхо’’ти вуттам̣. атха ва̄ уппаджджанам̣ уппа̄до, уппаджджати етасма̄ти уппа̄доти дувидхопи уппа̄до екуппа̄да̄ти еттха екасесанайена сан̇гахитоти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘сама̄…пе… аттхо’’ти вуттам̣ сийа̄. тена та̄ни екаваттхука̄нӣти етасса ча ‘‘каппентасса̄’’тиа̄дина̄ самбандхо. таттха пуримавикаппе екам̣ ваттху ниссайо етесанти йоджана̄, на екам̣йева ваттхӯти. екекабхӯтасса бхӯтаттайанисситатта̄ чатубхӯтанисситатта̄ ча упа̄да̄рӯпа̄нам̣. дутийавикаппе пана екам̣йева ваттху етесу нисситанти йоджана̄. ниссайанисситата̄сан̇кха̄таупака̄ропакаттаббабха̄вадӣпанам̣ екаваттхукавачананти дутийавикаппе маха̄бхӯтавасена йоджана̄ ката̄. итаратха̄ екам̣ ваттху етесӯти сама̄саттхабха̄вена упа̄да̄рӯпа̄нампи париггахо ваттаббо сийа̄. пан̃чавин̃н̃а̄н̣асампат̣иччхана̄нанти идам̣ нидассананти дат̣т̣хаббам̣. кирийаманодха̄тучаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайопи хи ека̄рамман̣а̄бхиннаваттхука̄ ча̄ти па̄кат̣ойаматтхоти. сантӣран̣а̄дӣнанти а̄ди-саддена вот̣т̣хаббанаджаванатада̄рамман̣а̄ни сан̇гайханти, ета̄ни ча сампат̣иччхана̄дӣни чутиа̄санна̄ни идха̄дхиппета̄нӣти дат̣т̣хаббам̣. та̄ни хи тадуддхам̣ каммаджарӯпасса ануппаттито екасмим̣йева хадайаваттхусмим̣ ваттанти, итара̄ни пана пуримапуримачиттаккхан̣уппанне хадайаваттхусмим̣ уттаруттара̄ни паваттантӣти. чхасу ва̄ ваттхӯсу екам̣ хадайаваттхуйева ваттху етесанти евам̣ пана аттхе сати чутиа̄саннато итаресам̣ сампат̣иччхана̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ сийа̄ти н̃а̄таббам̣.
еттха̄ха – ‘‘касма̄ панеттха кусалаттика̄нантарам̣ ведана̄ттикова вутто’’ти? кисмим̣ пана вуччама̄не айамануйого на сийа̄, апича авайава̄нам̣ анекабхедата̄дассанаттха̄ тикантарадесана̄. самма̄самбуддхена хи кусалаттикена саббадхамма̄нам̣ тидха̄ вибха̄гам̣ дассетва̄ пуна тадавайава̄нам̣ кусала̄дӣнампи анекабхедабхиннатам̣ дассентена тесам̣ ведана̄сампайогавибха̄гавибха̄ванаттхам̣ ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄’’ти вуттам̣. кусала̄ хи дхамма̄ сийа̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, сийа̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄. акусала̄ дхамма̄ сийа̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, сийа̄ дуккха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, сийа̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, татха̄ абйа̄ката̄ сампайога̄раха̄ти. евам̣ кусала̄дидхамма̄нам̣ паччекам̣ ведана̄бхедена вибха̄гадассанаттхам̣ кусалаттика̄нантарам̣ ведана̄ттикам̣ ватва̄ ида̄ни сукхасампайутта̄дӣнам̣ паччекам̣ випа̄ка̄дибхедабхиннатам̣ дассетум̣ ведана̄ттика̄нантарам̣ випа̄каттико вутто. сукхасампайутта̄ хи дхамма̄ сийа̄ випа̄ка̄, сийа̄ випа̄кадхаммадхамма̄, сийа̄ невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄. татха̄ адуккхамасукхасампайутта̄, дуккхасампайутта̄ пана сийа̄ випа̄ка̄, сийа̄ випа̄кадхаммадхамма̄ти имина̄ найена авасесаттика̄нам̣ дука̄нан̃ча тасса тасса анантаравачане пайоджанам̣ вибха̄ветаббам̣.
3. випа̄канируттин̃ча лабхантӣти тесу випа̄касаддасса нирул̣хатам̣ дассети. суккакан̣ха̄дӣти а̄ди-саддена акан̣хаасуккапхасса̄дибха̄во париггахито. сати пана па̄ка-саддасса пхалапарийа̄йабха̄ве рӯпам̣ вийа на нихӣно паккам̣ вийа висит̣т̣хо па̄коти випа̄коти евам̣ ва̄ еттха аттхо дат̣т̣хаббо. сабйа̄па̄рата̄ти саусса̄хата̄. санта̄не сабйа̄па̄рата̄ти етена читтаппайогасан̇кха̄тена кирийа̄бха̄вена випа̄кадхамма̄нам̣ санта̄нависесама̄ха ‘‘йато йасмим̣ читтуппа̄де кусала̄кусала̄ четана̄, там̣санта̄не ева тасса̄ випа̄куппаттӣ’’ти. еттха ча ‘‘сабйа̄па̄рата̄’’ти етена а̄ваджджанадвайам̣ випа̄кан̃ча ниваттети, ‘‘анупаччхинна̄виджджа̄тан̣ха̄ма̄не’’ти имина̄ авасит̣т̣хам̣ кирийам̣ ниваттети. убхайенапи анусайасаха̄йасаусса̄хата̄лаккхан̣а̄ випа̄кадхаммадхамма̄ти дассети. локуттаракусала̄нампи хи анусайа̄ упаниссайа̄ хонти, йато ‘‘катаме дхамма̄ кусала̄? йасмим̣ самайе локуттарам̣…пе… тасмим̣ самайе авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 342) арийамаггачетана̄йа авиджджа̄упаниссайата̄ пат̣иччасамуппа̄давибхан̇ге пака̄сита̄. нирусса̄хасантабха̄валаккхан̣а̄ випа̄ка̄, убхайавипарӣталаккхан̣а̄ невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄ти.
абхин̃н̃а̄дикусала̄нанти а̄ди-саддена ‘‘ахоси каммам̣ на̄хоси каммавипа̄ко’’ти (пат̣и. ма. 1.234) имина̄ тикена сан̇гахитам̣ гатиупадхика̄лапайога̄бха̄вена авипа̄кам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ упападжджаведанӣйан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. апара̄парийаведанӣйам̣ пана сам̣са̄раппаваттийам̣ ахосикамма̄дибха̄вам̣ на бхаджати. бха̄вана̄йа паха̄табба̄дӣти а̄ди-саддена дассанена паха̄таббам̣ сан̇ган̣ха̄ти. убхайампи ‘‘випа̄ка̄нуппа̄дане’’ти вачанато гатиупадхика̄лапайога̄бха̄вена ануппаннавипа̄камева адхиппетам̣ бха̄вана̄йа паха̄таббассапи паваттивипа̄касса ануджа̄нанато. йесам̣ пана бха̄вана̄йа паха̄табба̄ авипа̄ка̄, тесам̣ матена а̄ди-саддена дассанена паха̄таббасса ахосикамманти евам̣пака̄рассева париггахоти ведитаббам̣.
4. ‘‘катхама̄динна̄’’ти айампи пан̃хо лаббхати. ‘‘пхалабха̄вена̄’’ти хи а̄да̄наппака̄равачанам̣. кесан̃чи готрабхупаччавеккхан̣а̄дӣнам̣ упетакирийабхӯта̄нам̣ там̣каттубхӯта̄нан̃ча аттха̄нам̣ упетаббасамбандхабха̄вато тадабхидха̄йинопи садда̄ самбандха̄ ева̄ти ‘‘упетасаддасамбандхина̄’’ти вуттам̣. упетанти хи упетаббаттхе вуччама̄не авассам̣ упетакирийа̄ упета̄ ча н̃а̄йатӣти. ‘‘рӯпадха̄туйа̄ кхо пана, гахапати, йо чхандо йо ра̄го йа̄ нандӣ йа̄ тан̣ха̄ йе упайупа̄да̄на̄, четасо адхит̣т̣ха̄на̄ абхинивеса̄ анусайа̄’’тиа̄дӣсу ‘‘упайо’’ти тан̣ха̄дит̣т̣хийо адхиппета̄ти а̄ха ‘‘упайа…пе… дит̣т̣хӣхӣ’’ти. йатха̄самбхаванти ‘‘а̄рамман̣акаран̣авасена̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттааттхесу йо йо самбхавати йоджетум̣, со соти аттхо. на вачана̄нупуббена̄ти ‘‘ким̣ пана там̣ упета’’нтиа̄дина̄ вуттавачана̄нупуббена на йоджетаббо. саббапаччайуппанна̄нанти саббатебхӯмакапаччайуппанна̄нам̣. на̄паджджати са̄ман̃н̃аджотана̄йа висесе ават̣т̣ха̄нато висесаттхина̄ ча висесо анупайуджджатӣти там̣ пана висесам̣ вуттаппака̄рам̣ нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘бодханеййа̄’’тиа̄ди вуттам̣.
упетам̣ дӣпетӣти йатха̄ ‘‘па̄чарийо’’ти еттха пагато а̄чарийо па̄чарийоти па-саддо пагатам̣ дӣпети, евам̣ упа-саддо упетам̣ дӣпети ева, на четтха гата̄диаттха̄нам̣ екантена паччаттавачанайого иччхитоти. атисаддо вийа̄ти ча идам̣ саса̄дханакирийа̄дӣпанаса̄ман̃н̃ена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. паччайабха̄вена̄ти етена пуриманиббаттим̣ висесети. тена сахаджа̄тассапи упа̄да̄насса сан̇гахо като хоти. сахаджа̄топи хи дхаммо паччайабхӯто пуриманиппханно вийа вохарӣйати йатха̄ ‘‘екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча тайо маха̄бхӯта̄’’ти, ‘‘екам̣ кхандхам̣ пат̣ичча тайо кхандха̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.53) ча. дха̄тукатха̄йам̣ пака̄ситанти ‘‘упапаттибхаво пан̃чахи кхандхехи ека̄дасаха̄йатанехи саттарасахи дха̄тӯхи сан̇гахито. катихи асан̇гахито. на кехичи кхандхехи екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ асан̇гахито’’ти (дха̄ту. 67) евама̄дим̣ сандха̄йа̄ха. тасма̄ ева̄ти упа̄диннасадда̄напеккхатта̄ ева. ависесетва̄ти упа̄динна̄нупа̄диннависесам̣ акатва̄. упа̄да̄на̄нам̣ а̄рамман̣абха̄ва̄нативаттанато упа̄да̄нехи упа̄да̄табба̄ти ва̄ упа̄да̄нийа̄, упа̄да̄тум̣ ва̄ арахантӣти упа̄да̄нийа̄, упа̄да̄не нийутта̄ти ва̄ упа̄да̄нийа̄ ка-ка̄расса йа-ка̄рам̣ катва̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хабботи.
5. виба̄дханам̣ пӣл̣анам̣ киламанам̣ упата̄по парил̣а̄хо аппассаддхибха̄во. видӯсита̄ малӣна̄ ча йато кечи акилесасабха̄ва̄пи анит̣т̣хапхала̄ га̄райха̄ ча джа̄та̄.
6. ‘‘сӣламаттакам̣, парам̣ вийа матта̄йа̄’’тиа̄дӣсу матта̄-саддасса пама̄н̣ава̄чаката̄ дат̣т̣хабба̄. марийа̄дава̄чако ва̄ матта̄-саддо. вича̄ро хеттха джха̄нан̇гесу хет̣т̣химамарийа̄до, на пат̣хамаджджха̄наупача̄раджджха̄несу вийа витакко. са̄ пана вича̄рамарийа̄дата̄ витакка̄бха̄вена етесам̣ джа̄та̄ти авитаккаггахан̣ам̣ катам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – авитакка̄ хутва̄ вича̄рамарийа̄даджха̄нан̇гесу вича̄рахет̣т̣химакот̣ика̄ти. атха ва̄ ӣсадаттхо матта̄-саддо ‘‘матта̄сукхапаричча̄га̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 290) вийа. айан̃хеттха аттхо – витаккарахита̄ бха̄вана̄йа атисукхумабхӯтавича̄ратта̄ ӣсам̣ вича̄ра̄ ча авитаккавича̄раматта̄ти. на хи ито парам̣ вича̄ро аттхӣти. йади витаккависесарахита̄ вича̄раматта̄, евам̣ санте авитаккавачанам̣ киматтхийанти а̄ха ‘‘вича̄раматтавачанена̄’’тиа̄ди. йади вича̄раматтато ан̃н̃есампи авитакка̄нам̣ аттхибха̄ваджотанаттхам̣ авитаккавачанам̣, авитакка̄ ча вича̄раматта̄ авича̄ра̄ти ниваттетабба̄ гахетабба̄ ча, евам̣ сати вича̄раматта̄ висесанам̣, авитакка̄ висеситабба̄ти вича̄раматта̄витакка̄ти ваттаббанти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘висесанависеситаббабха̄во’’тиа̄ди. йатха̄ка̄манти ваттуиччха̄нурӯпам̣. йена йена хи пака̄рена дхаммесу ниваттетаббагахетаббабха̄ва̄ лаббханти, тена тена пака̄рена висесанависеситаббабха̄во самбхаватӣти. пада̄нам̣ ануккамо пада̄нуккамо.
авитакка̄ савитакка̄ ча савича̄ра̄ авича̄ра̄ ча̄ти авитакка̄савича̄ра̄ савитакка̄ авича̄ра̄ти йоджетаббам̣. убхайекадесадассанампи убхайадассананти адхиппа̄йена ‘‘йади савитаккасавича̄ра̄’’тиа̄ди вуттам̣. итарампи пака̄сетунти идам̣ йатха̄ савитаккасавича̄ресу читтуппа̄десу витакко авитаккасавича̄рата̄йа ‘‘авитаккавича̄раматто’’ти вутто, евам̣ йатха̄вуттачиттуппа̄десу вича̄ро ‘‘савитаккаавича̄ро’’ти сакка̄ вин̃н̃а̄тунти имаматтхам̣ сандха̄йа вуттам̣. витакка̄бха̄вена ете вича̄раматта̄ти айампи аттхо висесаниваттиаттхам̣йева матта̄-саддам̣ гахетва̄ вутто. вича̄раматта̄ти хи вича̄раматтавантоти вин̃н̃а̄йама̄натта̄ тадан̃н̃ависесавирахаса̄ман̃н̃ато ниваттетва̄ витаккависесавирахасан̇кха̄те авитакка-саддо саннидха̄пито висесети дутийаджджха̄надхаммети. йатха̄ха ‘‘на вича̄рато’’тиа̄ди.
7. ведайама̄на̄ти анубхавама̄на̄. сукха̄ка̄рети ит̣т̣ха̄ка̄ре, ит̣т̣ха̄нубхавана̄ка̄ре ва̄. уда̄сина̄ти натиапанатирахита̄. сукхадуккха̄нам̣ авируддха̄ тесам̣ бйавадха̄йика̄бха̄вато. сукхадуккха̄ни вийа хи сукхадуккха̄нам̣ анантарам̣ паваттанато бйавадха̄йика̄бхӯта̄ на техи вируджджхати, на пана сукхадуккха̄ни анантара̄паваттито. ‘‘упапаттито иккхатӣти упеккха̄’’ти айам̣ панаттхо идха упеккха̄-саддасса саббупеккха̄парийа̄да̄нато на вутто. на хи лобхасампайутта̄диупеккха̄ упапаттито иккхатӣти. тасма̄ти йасма̄ пӣтисахагата̄йева на сукхасахагата̄, сукхасахагата̄пи на пӣтисахагата̄ ева̄ти пӣтисахагата̄ сукхасахагата̄ ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхинна̄, тасма̄. сатипи сукхасахагата̄нам̣ йебхуййена пӣтисахагатабха̄ве йена сукхена саманна̄гата̄ сукхасахагата̄ ева хонти, на пӣтисахагата̄, там̣ сукхам̣ ниппӣтикасукханти айам̣ висесо имина̄ тикена дасситоти имаматтхам̣ вибха̄венто ‘‘пӣтисахагата̄ти ватва̄’’тиа̄дима̄ха.
сиддхоти са̄васесам̣ ниравасесан̃ча сукхапӣтийо сан̇гахетва̄ паваттехи пат̣хамадутийападехи йо пӣтисахагато дхаммависесо, там̣ сукхам̣, йо ча сукхасахагато дхаммависесо, са̄ пӣтӣти сатипи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сат̣т̣хабха̄ве падантарасан̇гахитабха̄вадӣпанатосиддхо н̃а̄то видитоти аттхо. ‘‘чатуттхаджджха̄насукхам̣ атипан̣ӣтасукханти ол̣а̄рикан̇гато нӣхаритва̄ тасса пан̣ӣтабха̄вам̣ дассетум̣ айам̣ тико вутто’’ти кечи ваданти, тадетам̣ саббесам̣ сукхаведана̄сампайуттадхамма̄нам̣ идха ‘‘сукхасахагата̄’’ти вуттатта̄ вича̄ретаббам̣. татха̄ хи ‘‘сукхабхӯмийам̣ ка̄ма̄вачаре’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1283) ‘‘ка̄ма̄вачаракусалато чатта̄ро соманассасахагатачиттуппа̄да̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1598) ча ниддесо паваттоти.
8. нибба̄на̄рамман̣атам̣ сандха̄йа̄ха, на нибба̄напат̣ивиджджханам̣, итаратха̄ готрабхусса дассанабха̄ва̄патти ачоданӣйа̄ сийа̄ти адхиппа̄йо. нану ча дисва̄ каттаббакиччакаран̣ена сота̄паттимаггова дассананти уккам̣сагативиджа̄нанена нибба̄насса пат̣ивиджджханамева дассананти готрабхусса дассанабха̄ва̄патти на чодетабба̄ва̄ти? на, дассанаса̄ман̃н̃ассева суййама̄натта̄ дассанакаттаббакиччакаран̣а̄нан̃ча бхедена вуттатта̄. таттха йадипи ‘‘пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.182) вийа абхиннака̄лассапи бхиннака̄ласса вийа бхедопача̄радассанато бхедавачанам̣ йуттам̣, дассанависесе пана адхиппете дассанаса̄ман̃н̃авачанам̣ на каттаббанти дассанаса̄ман̃н̃аматтам̣ гахетва̄ чодана̄ ката̄ти ‘‘нибба̄на̄рамман̣атам̣ сандха̄йа̄ха̄’’ти вуттам̣. дутийататийамагга̄нампи дхаммачаккхупарийа̄йасаббха̄вато ‘‘бха̄вана̄бха̄вам̣ аппатта’’нти вуттам̣. таттха бха̄вана̄ вад̣д̣хана̄. са̄ ча бахулам̣ уппаттийа̄ хотӣти а̄ха ‘‘пунаппунам̣ ниббаттанена̄’’ти. татха̄ хи сатӣти ‘‘убхайапат̣иккхепавасена̄’’ти падасса дассанабха̄вана̄пат̣иккхепавасена̄ти аттхе сати. нану локийасаматхавипассана̄пи йатха̄балам̣ ка̄маччханда̄дӣнам̣ паха̄йака̄, татра катхамидам̣ вуттам̣, на ча ан̃н̃о паха̄йако аттхӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ан̃н̃ехӣ’’тиа̄ди.
9. аппаха̄таббахетуматтесӯти аппаха̄таббахетукаматтесу. саббо кусала̄бйа̄катадхаммо йатха̄дхиппетаттхо. сама̄со на упападжджати асаматтхабха̄вато. йесанти йе татийара̄сибха̄вена вутта̄ дхамма̄, аттхо тесам̣. убхиннанти висум̣ висум̣ йоджетаббата̄йа две паха̄таббахетусадда̄ти катва̄ вуттам̣. етанти ‘‘невадассанена набха̄вана̄йа паха̄таббо хету етесам̣ аттхӣ’’ти етам̣ вачанам̣. техи дассанабха̄вана̄падехи йуттена паха̄таббахетукападена. еван̃ча катва̄ти евам̣ дассанабха̄вана̄падехи паха̄таббахетукападасса висум̣ висум̣ йоджанато. еван̃хи пуримапададвайа…пе… дассанаметам̣ хотӣти. еванти дассанабха̄вана̄хи напаха̄таббо хету етесанти евам̣ аттхе сати. ‘‘хету…пе… сийа̄’’ти етасса ‘‘пуримасмин̃хи аттхе’’тиа̄дина̄ ахетука̄нам̣ аггахитабха̄вадассанавасена аттхам̣ ватва̄ ида̄ни ‘‘атха ва̄’’тиа̄дина̄ дутийассева аттхасса йуттабха̄вам̣ вибха̄венто ‘‘гахетаббаттхассева̄’’тиа̄дима̄ха. со хи ‘‘еваматтхо гахетаббо’’ти вуттатта̄ гахетаббаттхо.
10. ан̃н̃атха̄ти а̄рамман̣акаран̣аматте адхиппете. катхам̣ панетам̣ джа̄нитаббам̣ ‘‘а̄рамман̣ам̣ катва̄ти етена чатукиччаса̄дхакам̣ а̄рамман̣акаран̣ам̣ вуччатӣ’’ти? са̄ман̃н̃аджотана̄йа висесе ават̣т̣ха̄нато арийамаггадхамма̄нам̣йева ча апачайага̄мибха̄вато. ‘‘чатта̄ро магга̄ апарийа̄панна̄ апачайага̄мино’’ти (дха. са. 1021) хи вуттам̣. тенева̄ха ‘‘арийамагга̄нам̣ етам̣ адхивачана’’нти. етенева ва̄ висесупалаккхан̣ахетубхӯтена вачанена йатха̄вутто а̄рамман̣акаран̣ависесо вин̃н̃а̄йати. уккам̣сагативиджа̄нанена ва̄ айаматтхо ведитаббо. паччавеккхан̣а̄дӣнанти вода̄на̄дайо сан̇ган̣ха̄ти. хетубха̄вена̄ти сампа̄пакахетубха̄вена. н̃а̄пако ка̄рако сампа̄пакоти тивидхо хи хету, татха̄ н̃а̄петабба̄дибха̄вена пхалам̣. йатха̄ нирайа̄димануссабха̄ва̄дига̄мипат̣ипада̄бха̄вато акусалалокийакусалачиттуппа̄да̄ ‘‘а̄чайага̄мино дхамма̄’’ти вутта̄, на миччха̄дит̣т̣хиа̄дилокийасамма̄дит̣т̣хиа̄дидхамма̄ ева, евам̣ нибба̄нага̄мипат̣ипада̄бха̄вато локуттаракусалачиттуппа̄да̄ ‘‘апачайага̄мино’’ти дат̣т̣хабба̄, на арийамаггадхамма̄ ева̄ти имаматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘пуримапаччхима̄на’’нтиа̄ди. таттха арийамаггассева нибба̄нага̄мипат̣ипада̄бха̄во парибйаттоти тассева апачайага̄мибха̄во йутто, тадануваттакатта̄ пана сесадхамме сан̇гахетва̄ вуттам̣. апачайе дуккхапариджа̄нана̄дина̄ са̄тисайам̣ гаманам̣ йесанте апачайага̄миноти ‘‘магга̄ ева апачайага̄мино’’ти вуттам̣. пуримапаччхима̄нанти ча имасмим̣ тике пат̣хамапададутийападасан̇гахита̄нам̣ аттха̄нанти аттхо. ‘‘джайам̣ верам̣ пасавати (дха. па. 201), чарам̣ ва̄ йади ва̄ тит̣т̣ха’’нтиа̄дӣсу (итиву. 86, 110; су. ни. 195) вийа са̄нуна̄сико а̄чайа-саддоти ‘‘ануна̄сикалопо като’’ти вуттам̣. еттха ча ‘‘а̄чина’’нти ваттаббе ‘‘а̄чайа’’нти бйаттайавасена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. а̄чайа̄ хутва̄ гаччхантӣти етена апачинантӣти апачайа̄, апачайа̄ хутва̄ гаччханти паваттантӣти айаматтхо найато дасситоти дат̣т̣хаббам̣.
11. локийесу асеккхабха̄ва̄на̄патти дат̣т̣хабба̄ти касма̄ евам̣ вуттам̣, нану –
‘‘сиккхатӣти кхо бхиккху тасма̄ секкхоти вуччати. кин̃ча сиккхати, адхисӣлампи сиккхати адхичиттампи сиккхати адхипан̃н̃ампи сиккхати. сиккхатӣти кхо бхиккху тасма̄ секкхоти вуччати (а. ни. 3.86). йопи калйа̄н̣апутхуджджано ануломапат̣ипада̄йа парипӯрака̄рӣ сӣласампанно индрийесу гуттадва̄ро бходжане маттан̃н̃ӯ джа̄гарийа̄нуйогамануйутто пуббаратта̄парараттам̣ бодхипаккхийа̄нам̣ дхамма̄нам̣ бха̄вана̄нуйогамануйутто вихарати ‘аджджа ва̄ све ва̄ ан̃н̃атарам̣ са̄ман̃н̃апхалам̣ адхигамисса̄мӣ’ти, сопи сиккхатӣти секкхо’’ти –
вачанато йатха̄вуттакалйа̄н̣апутхуджджанассапи сӣла̄дидхамма̄ секкха̄ти вуччантӣти? на, парийа̄йабха̄вато. ниппарийа̄йена хи секкха̄секкхабха̄во йатха̄самбхавам̣ маггапхаладхаммесу ева̄ти локийесу секкхабха̄ва̄сан̇ка̄бха̄вато асеккхабха̄ва̄на̄патти вутта̄. тенева̄ха ‘‘сӣласама̄дхӣ’’тиа̄ди. арахаттапхаладхамма̄пи сиккха̄пхалабха̄вена паваттанато хет̣т̣химапхаладхамма̄ вийа сиккха̄су джа̄та̄тиа̄диаттхехи секкха̄ сийум̣, хет̣т̣химапхаладхамма̄пи ва̄ сиккха̄пхалабха̄вена паваттанато арахаттапхаладхамма̄ вийа асеккха̄ти чоданам̣ манасикатва̄ ‘‘паринит̣т̣хитасиккха̄киччатта̄’’ти вуттам̣, татха̄ ‘‘хет̣т̣химапхалесу пана̄’’тиа̄ди. ‘‘там̣ ева са̄лим̣ бхун̃джа̄ми, са̄ ева титтирӣ, та̄ни ева осадха̄нӣ’’тиа̄дӣсу там̣садисесу таббоха̄ро дат̣т̣хаббо. етена ча секкхасадиса̄ асеккха̄ йатха̄ ‘‘амануссо’’ти вуттам̣ хотӣти ан̃н̃е. ан̃н̃аттха ‘‘арит̣т̣ха’’нтиа̄дӣсу вуддхиаттхепи а-ка̄ро диссатӣти вуддхиппатта̄ секкха̄ асеккха̄ти айампи аттхо вутто.
12. килесавиккхамбханасаматтхата̄йа̄ти идам̣ нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. витакка̄дивиккхамбханасаматтхата̄пи хеттха лаббхатӣти. акусалавиддхам̣санарасатта̄ ва̄ кусала̄нам̣ таттха са̄тисайакиччайуттатам̣ париттадхаммехи махаггата̄нам̣ пака̄сетум̣ ‘‘килесавиккхамбханасаматтхата̄йа̄’’ти вуттам̣. випа̄какирийесу дӣгхасанта̄ната̄ва, на килесавиккхамбханасаматтхата̄ випулапхалата̄ ча̄ти аттхо. ‘‘випулам̣ пхалам̣ випулапхала’’нти евам̣ пана аттхе гайхама̄не випа̄кесупи випулапхалата̄ лаббхатева. сопи екасесанайена ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттоти ведитаббо. махантехи гата̄ пат̣ипанна̄ти айам̣ панаттхо тин̣н̣ампи са̄дха̄ран̣оти. гун̣ато айам̣ еттакоти сатта̄нам̣ пама̄н̣ам̣ каронта̄ вийа паваттантӣти ол̣а̄рика̄ килеса̄ ‘‘пама̄н̣акара̄’’ти вутта̄. техи парито кхан̣д̣ита̄ париччхинна̄ти паритта̄. сатипи кехичи париччхиннатте маха̄пама̄н̣абха̄вена гата̄ паватта̄ти махаггата̄. париччхедакара̄нам̣ килеса̄нам̣ сукхума̄нампи агочарабха̄вато техи на катхан̃чипи париччхинна̄ вӣтикканта̄ти апариччхинна̄ аппама̄н̣а̄, йато те ‘‘апарийа̄панна̄’’типи вуччанти.
14. титтим̣ на джаненти сантатарата̄йа асечанакабха̄вато. еттха ча ‘‘пама̄н̣акарехӣ’’тиа̄дико аттхавикаппо ‘‘атаппакаттхена̄’’тиа̄дика̄йа хӣнаттикападаван̣н̣ана̄йа парато бахӯсу поттхакесу ликхӣйати, йатха̄т̣ха̄не ева пана а̄нетва̄ ваттаббо.
15. локийаса̄дхуджанехипи атиджигуччханӣйесу а̄нантарийакамманаттхикава̄да̄дӣсу паватти вина̄ випалла̄сабалавабха̄вена на хотӣти ‘‘випарийа̄садал̣хата̄йа̄’’ти вуттам̣. етена̄ти ‘‘випа̄када̄не сатӣ’’тиа̄дина̄ сатипи ка̄ланийаме випа̄куппа̄дане са̄сан̇кавачанена. тасма̄ти йасма̄ йатха̄вуттанайена нийатата̄йа атиппасан̇го дуннива̄ро, тасма̄. балавата̄…пе… паваттӣти етена асама̄наджа̄тикена аниваттанӣйавипа̄катам̣, сама̄наджа̄тикена ча випа̄ка̄нуппа̄данепи анантарам̣ випа̄куппа̄данасаматтхата̄йа авихантаббатам̣ анантарика̄нам̣ дассети. йато тесам̣ випа̄кадхаммата̄ вийа сабха̄васиддха̄ нийата̄нантарийата̄. ан̃н̃асса…пе… да̄натоти имина̄пи асама̄наджа̄тика̄дӣхи аниваттанӣйапхалатам̣ ева вибха̄вети.
чодако адхиппа̄йам̣ аджа̄нанто ‘‘нанӯ’’тиа̄дина̄ атиппасан̇гамева чодети. итаро ‘‘на̄паджджатӣ’’тиа̄дина̄ аттано адхиппа̄йам̣ виварати. екантети авассамбха̄вини. саннийататта̄ти сампа̄дане джанане нийатабха̄вато. упарата̄ авипаччанасабха̄ва̄сан̇ка̄ йесу та̄ни упарата̄випачча…пе… сан̇ка̄ни, таббха̄во упа…пе… сан̇каттам̣, тасма̄. ‘‘на саматтхата̄вигха̄татта̄ти балавата̄пи а̄нантарийена анупахантаббатам̣ а̄ха. упаттхамбхака̄ни анубалаппада̄йака̄ни хонти уппаттийа̄ санта̄насса висеситатта̄. тена несам̣ випа̄ка̄нуппа̄данепи амогхавуттитам̣ а̄ха.
16. маггакиччам̣ парин̃н̃а̄ди. ат̣т̣хан̇гикамаггасамма̄дит̣т̣химаггасампайутта̄лобха̄досасан̇кха̄техи маггахетӯхи маггасампайуттакхандхасесамагган̇гасамма̄дит̣т̣хӣнам̣ сахетукабха̄вадассанато тин̣н̣ам̣ найа̄нам̣ асан̇гахитасан̇ган̣ханавасена̄ти вуттам̣. хетубахута̄васена̄ти бахухетукасса пат̣хаманайасса анантарам̣ бахухетуката̄са̄ман̃н̃ена никкхепакан̣д̣апа̄л̣ийам̣ татийам̣ вуттанайо идха ат̣т̣хакатха̄йам̣ дутийам̣ вутто. йатха̄сакам̣ паччайехи паваттама̄несу нирӣхакесу дхаммесу кесан̃чи ануваттанӣйабха̄во на кевалам̣ дхаммасабха̄ватойева, атха кхо пуримадхамма̄нам̣ паваттивисесенапи хотӣти а̄ха ‘‘пубба̄бхисан̇кха̄равасена̄’’ти. паваттивисесо хи пуримапурима̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ уттаруттаресу висеса̄дха̄нам̣ бха̄вана̄пубба̄бхисан̇кха̄роти. ануваттайама̄ноти гарука̄райама̄но. уда̄харан̣авасена̄ти нидассанавасена, на ниравасесадассанавасена. йасма̄ пана̄тиа̄дина̄ йатха̄вуттам̣ аттхам̣ па̄т̣хантарена са̄дхети. таттха хи адхипатипаччайасса паччанӣйе т̣хитатта̄ магго адхипати магга̄дхипатӣти айаматтхо лаббхатӣти. сама̄насаддаттхавасена̄ти сатипи ан̃н̃ападаттхасама̄на̄дхикаран̣асама̄саттхабхеде магга̄дхипатисаддаттхабхеда̄бха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣.
17. уппанна-саддо уппа̄да̄дим̣ пат̣ипаджджама̄но, патва̄ вигато ча̄ти дувидхесу аттхесу убхайесампи ва̄чако, на пурима̄нам̣йева̄ти таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘ануппанна̄’’тиа̄дима̄ха. таттха уппаннабха̄во уппа̄да̄диппаттата̄. тена атӣта̄пи сан̇гахита̄ хонти. тенева̄ха ‘‘саббо уппаннабха̄во’’ти. уппаннадхаммабха̄во ‘‘уппанна̄ дхамма̄’’ти падена гахитадхаммабха̄во, ваттама̄надхаммабха̄воти аттхо. йо ва̄ уппа̄да̄диппатто аттано ча сабха̄вам̣ дха̄рети паччайехи ча дха̄рӣйати, со уппаннадхаммоти паччуппаннабха̄во уппаннадхаммабха̄воти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. уппаннадхамме ватва̄ ‘‘ануппанна̄’’ти вачанам̣ на йатха̄дхигатапат̣иседхананти катхамидам̣ паччетаббанти а̄ха ‘‘йади хӣ’’тиа̄ди. кечи панеттха ‘‘уппанна̄ти падена атӣта̄пи сан̇гахита̄. йади на сан̇гахита̄, нибба̄нам̣ вийа тепи наваттабба̄ти ваттаббам̣ сийа̄, на ча татха̄ вутта’’нти ваданти, там̣ пана тесам̣ матиматтамева. айам̣ пана тико двиннам̣ аддха̄нам̣ васена пӯретва̄ дасситоти ат̣т̣хакатха̄йам̣ ваккхатӣти. евам̣ санте касма̄ атӣта̄ наваттабба̄ти на вутта̄ти? дхаммавасена асан̇гахитатта̄бха̄вато. дхаммавасена хи асан̇гахитам̣ нибба̄нам̣ таттха наваттаббам̣ джа̄там̣, на ча нийогато атӣта̄ на̄ма дхамма̄ кечи аттхи, йе идха асан̇гахитатта̄ наваттабба̄ сийунти. пхаланиббаттито ка̄ран̣асса пуретарам̣ ниббатти идха паринит̣т̣хитасаддена вуччати, на тасса хутва̄ вигатабха̄воти а̄ха ‘‘ана̄гате ва̄’’ти. йато меттеййасса бхагавато уппаджджанакапхалампи ‘‘уппа̄дӣ’’ти вуччати.
20. йасса джха̄на̄ вут̣т̣хахитва̄тиа̄дина̄ ‘‘тена̄нанда̄’’тиа̄дипа̄л̣ийа̄ хет̣т̣ха̄па̄л̣им̣ аттхавасена дассети. айан̃хи таттха па̄л̣и –
‘‘катхан̃ча̄нанда, бхиккху аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапети санниса̄дети екодим̣ кароти сама̄дахати. идха̄нанда, бхиккху вивиччева…пе… чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. евам̣ кхо…пе… сама̄дахати. со аджджхаттам̣ сун̃н̃атам̣ манаси кароти, тасса аджджхаттам̣ сун̃н̃атам̣ манасикарото сун̃н̃ата̄йа читтам̣ на паккхандати…пе… муччати. евам̣ сантаметам̣, а̄нанда, бхиккху евам̣ сампаджа̄на̄ти аджджхаттам̣ кхо ме сун̃н̃атам̣ манасикарото аджджхаттам̣ сун̃н̃ата̄йа читтам̣ на паккхандати…пе… муччатӣти, итиха таттха сампаджа̄но хоти. со бахиддха̄ сун̃н̃атам̣…пе… аджджхаттабахиддха̄ сун̃н̃атам̣…пе… со а̄нен̃джам̣ манаси кароти, тасса а̄нен̃джам̣ манасикарото а̄нен̃джа̄йа читтам̣ на паккхандати…пе… муччатӣти, итиха таттха сампаджа̄но хоти. тена̄нанда, бхиккхуна̄’’ти (ма. ни. 3.188).
таттха аджджхаттасун̃н̃ата̄дӣсӯти аджджхаттам̣ бахиддха̄ аджджхаттабахиддха̄ ча сун̃н̃ата̄йа а̄нен̃дже ча. пат̣хамаджджха̄на̄дисама̄дхинимиттети па̄дакабхӯтапат̣хамаджджха̄на̄дисама̄дхинимитте. апагун̣апа̄дакаджджха̄нато вут̣т̣хитасса хи аджджхаттам̣ сун̃н̃атам̣ манасикарото таттха читтам̣ на паккхандати. тато ‘‘парасса санта̄не ну кхо катха’’нти бахиддха̄ манаси кароти, таттхапи на паккхандати. тато ‘‘ка̄лена аттано санта̄не, ка̄лена парасса санта̄не ну кхо катха’’нти аджджхаттабахиддха̄ манаси кароти, таттхапи на паккхандати. тато убхатобха̄гавимутто хотука̄мо ‘‘арӯпасама̄паттийам̣ ну кхо катха’’нти а̄нен̃джам̣ манаси кароти, таттхапи на паккхандати. ‘‘ида̄ни ме читтам̣ на паккхандатӣ’’ти виссат̣т̣хавӣрийена на бхавитаббам̣, па̄дакаджджха̄намева пана са̄дхукам̣ пунаппунам̣ манаси ка̄таббам̣, евамасса руккхам̣ чхиндато пхарасумхи аваханте пунаппунам̣ ниситаниситам̣ ка̄ретва̄ чхиндантасса чхидждже пхарасу вийа каммат̣т̣ха̄не манасика̄ро вахатӣти дассетум̣ ‘‘тасмим̣йева̄’’тиа̄ди вуттанти.
аттхато ча асама̄натта̄ти идам̣ касма̄ вуттам̣. нану йесу аттхесу аджджхатта-саддо ваттати, те саббе дассетва̄ идха̄дхиппетаттханиддха̄ран̣аттхам̣ аттхуддха̄равасенетам̣ вуттам̣. чаккха̄дӣсу ча аджджхаттика-саддо аджджхатта̄нам̣ аббхантарата̄висесамупа̄да̄йа паваттати, йато те аджджхаттааджджхатта̄ти вуччанти. апича ‘‘чха аджджхаттика̄нӣ’’ти идам̣ аджджхаттика-саддасса чаккха̄дӣнам̣ аджджхаттабха̄вавибха̄ванасаббха̄вато идха уда̄харан̣авасена вуттам̣. тенева хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ аджджхаттикадуке ‘‘аджджхатта̄ва аджджхаттика̄’’ти вуттам̣. еван̃ча сати на еттха саддато асама̄ната̄пи сийа̄, тасма̄йева йатха̄вуттачоданам̣ висодхенто ‘‘айам̣ панеттха̄’’тиа̄дима̄ха. тена̄ти тасма̄. там̣ва̄чакасса̄ти аджджхаттаджджхаттава̄чакасса сакка̄ ваттум̣ тадаттхасса аджджхаттабха̄васаббха̄вато.
‘‘на кхо, а̄нанда, бхиккху собхати сан̇ган̣ика̄ра̄мо сан̇ган̣ика̄рато сан̇ган̣ика̄ра̄матам̣ ануйутто’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.186) паббаджита̄са̄руппасса неккхаммасукха̄диника̄мала̄бхита̄йа абха̄васса ча дассанена сан̇ган̣ика̄ра̄мата̄йа, ‘‘на̄хам̣, а̄нанда, екам̣ рӯпампи саманупасса̄ми, йаттха раттасса йатха̄бхиратасса рӯпасса випарин̣а̄ман̃н̃атха̄бха̄ва̄ на уппаджджеййум̣ сокапари…пе… упа̄йа̄са̄’’ти (ма. ни. 3.186) евам̣ рӯпа̄диратийа̄ ча а̄дӣнавам̣ ватва̄ саче кочи дуппан̃н̃аджа̄тико паббаджито вадеййа ‘‘самма̄самбуддхо кхетте павит̣т̣ха̄ га̄вийо вийа амхейева ган̣ато нӣхарати, екӣбха̄ве нийоджети, сайам̣ пана ра̄джара̄джамаха̄матта̄дӣхи паривуто вихаратӣ’’ти, тасса вачанока̄супаччхеданаттхам̣ чаккава̄л̣апарийанта̄йа париса̄йа маджджхе нисиннопи татха̄гато екакова̄ти дассанаттхам̣ ‘‘айам̣ кхо пана̄’’ти десана̄ а̄раддха̄ти а̄ха ‘‘таппат̣ипаккхавиха̄радассанаттха’’нти. таттха саббанимитта̄нанти рӯпа̄дӣнам̣ сан̇кхатанимитта̄нам̣. аджджхаттанти висайаджджхаттам̣. сун̃н̃атанти анатта̄нупассана̄нубха̄ваниббаттапхаласама̄паттим̣. тенева̄ха ‘‘аджджхатта’’нтиа̄ди. таттха дутийе викаппе т̣ха̄на-саддо ка̄ран̣апарийа̄йо дат̣т̣хаббо. саччакасуттена̄ти маха̄саччакасуттена. таттха хи –
‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄хам̣, аггивессана, анекасата̄йа париса̄йа дхаммам̣ десета̄, аписсу мам̣ екамеко евам̣ ман̃н̃ати ‘мамева̄раббха саман̣о готамо дхаммам̣ десетӣ’ти. на кхо панетам̣, аггивессана, евам̣ дат̣т̣хаббам̣. йа̄вадева вин̃н̃а̄панаттха̄йа татха̄гато паресам̣ дхаммам̣ десетӣти. со кхо ахам̣, аггивессана, тасса̄йева катха̄йа парийоса̄не тасмим̣йева пуримасмим̣ сама̄дхинимитте аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапеми санниса̄деми, екодим̣ кароми, сама̄даха̄ми ‘йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’ти (ма. ни. 1.387) –
а̄гатанти.
22. ан̃н̃ехи анидассанехи ан̃н̃ам̣ вийа катва̄ йатха̄ ‘‘сила̄путтакасса сарӣра’’нти. дхаммасабха̄васа̄ман̃н̃ена̄тиа̄дина̄ кин̃ча̄пи рӯпа̄йатанато ан̃н̃о нидассанабха̄во на̄ма наттхи, дхаммасабха̄во пана аттхи. тато ча рӯпа̄йатанасса висесо нидассанабха̄вена катоти тадан̃н̃адхаммависесакаро нидассанабха̄во рӯпа̄йатанато анан̃н̃опи ан̃н̃о вийа катва̄ упачаритоти дассети. аттхависесо са̄ман̃н̃ависесаттхабхедо. сайам̣ сампатта̄нам̣ пхот̣т̣хаббадхамма̄нам̣, ниссайавасена сампатта̄нам̣ гха̄надживха̄ка̄йа̄нам̣ гандхараса̄нан̃ча, итаресам̣ асампатта̄нам̣. ан̃н̃аман̃н̃апатанам̣ ан̃н̃аман̃н̃асса йогйадесе ават̣т̣ха̄нам̣, йена пат̣ихананабха̄вена. бйа̄па̄ра̄дӣти читтакирийа̄ва̄йодха̄тувиппха̄равасена аккхипат̣ала̄дӣнам̣ хет̣т̣ха̄ упари ча сам̣сӣданалан̇гхана̄диппаваттима̄ха. вика̄руппатти висадисуппатти, висайасса ит̣т̣ха̄нит̣т̣хабха̄вена ануггахо упагха̄то ча̄ти аттхо.
тикама̄тика̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄
1-6. сама̄надесаггахан̣а̄нам̣ екасмим̣йева ваттхусмим̣ гахетабба̄нам̣, екаваттхувисайа̄нам̣ ва̄. атха ва̄ сама̄надеса̄нам̣ екаваттхукатта̄ сама̄нагахетаббабха̄ва̄нам̣ екуппа̄дитоти аттхо. йе дхамма̄ хетусахагата̄, те хетӯхи саха сан̇гайханти. йо ча тесам̣ сахетукабха̄во, со сахаджа̄та̄дӣхи хетӯхи катоти катва̄ вуттам̣ ‘‘сама̄…пе… саббха̄ва’’нти. а̄ди-саддена четтха суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дхана̄дихетубйа̄па̄ре паригган̣ха̄ти. екӣбха̄вӯпагамананти екакала̄пабха̄вена паваттама̄на̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ сам̣сат̣т̣хата̄йа самӯхагханабха̄вена дувин̃н̃еййана̄на̄каран̣атам̣йева сандха̄йа вуттам̣. дхаммана̄натта̄бха̄вепӣти сабха̄ваттхабхеда̄бха̄вепи. падаттхана̄наттена̄ти на̄на̄пада̄бхидхеййата̄бхедена. етена пака̄рантара̄пеккхам̣ дукантаравачананти дассети. анекаппака̄ра̄ хи дхамма̄. тенева ‘‘саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена буддхасса бхагавато н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантӣ’’ти (маха̄ни. 156; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85) вуттам̣. айан̃ча аттхо тикесупи дат̣т̣хаббо. йесам̣ винеййа̄нам̣ йехи пака̄рависесехи дхамма̄нам̣ вибха̄ване кате пат̣иведхо хоти, тесам̣ таппака̄рабхедехи дхамма̄нам̣ вибха̄ванам̣. йесам̣ пана йена екенева пака̄рена вибха̄ване пат̣иведхо хоти, тесампи там̣ ватва̄ дхаммиссаратта̄ тадан̃н̃аниравасесаппака̄равибха̄ванан̃ча десана̄вила̄соти а̄ха ‘‘десетаббаппака̄раджа̄нана’’нтиа̄ди. нану екена пака̄рена джа̄нантасса тадан̃н̃аппака̄равибха̄ванам̣ апхалам̣ хотӣти? на хоти пат̣исамбхида̄ппабхедасса упаниссайатта̄. те пака̄ра̄ етесанти таппака̄ра̄, таббха̄во таппака̄рата̄. имина̄ дхамма̄нам̣ виджджама̄нассева пака̄рависесасса вибха̄ванам̣ десана̄вила̄соти дассети.
ан̃н̃аттха̄пӣти ‘‘ахетука̄ чева дхамма̄ на ча хетӯ’’тиа̄дӣсу. йатха̄ пат̣хамадукекадесе гахетва̄ дутийататийадукехи саддхим̣ чхат̣т̣хадуканайе йоджана̄ ‘‘хетӯ дхамма̄ сахетука̄пи ахетука̄пӣ’’тиа̄дайо тайо дука̄ лаббханти, евам̣ дутийататийадукекадесе гахетва̄ пат̣хамадукена саддхим̣ йоджана̄йа ‘‘сахетука̄ дхамма̄ хетӯпи на хетӯпи, ахетука̄ дхамма̄ хетӯпи на хетӯпи, хетусампайутта̄ дхамма̄ хетӯпи на хетӯпи, хетувиппайутта̄ дхамма̄ хетӯпи на хетӯпӣ’’ти чатта̄ро дука̄ лаббханти, те пана вуттанайенева сакка̄ дассетунти на дассита̄ти дат̣т̣хабба̄. атха ва̄ па̄л̣ийам̣ вуттехи чатуттхапан̃чамехи ат̣т̣хакатха̄йам̣ дасситехи пуримехи двӣхи нинна̄на̄каран̣ато ете на вутта̄. саннивесависесаматтамева хеттха висесоти. тенева хи нинна̄наттхатта̄ па̄л̣ийам̣ а̄гатадукесу йатха̄ниддха̄ритадука̄нам̣ йатха̄самбхавам̣ авародханена авуттатам̣ дассетум̣ ‘‘етесу пана̄’’тиа̄дима̄ха.
атха ва̄ ‘‘етена ва̄ гатидассанена̄’’тиа̄дина̄ ваккхама̄нанайена ‘‘хетӯ чева дхамма̄ ахетука̄ ча̄’’тиа̄дӣнам̣ самбхаванта̄нам̣ дука̄нам̣ сан̇гахе сати етесампи сан̇гахо сийа̄. йато ва̄ дукато падам̣ ниддха̄ретва̄ дукантарам̣ вуччати, тена сати ча на̄натте дукантарам̣ лаббхати, на четтха кочи висесо йатха̄вуттадукехӣти сам̣ван̣н̣ана̄су на дасситанти дат̣т̣хаббам̣. еттха ча йатха̄ сахетукадукато хетусампайуттадукасса, хетусахетукадукато ча хетухетусампайуттадукасса падаттхаматтато на̄наттам̣, на сабха̄ваттхато. евам̣ сантепи сахетукахетусахетукадуке ватва̄ итарепи вутта̄, евам̣ хетусампайуттахетухетусампайуттадука̄дӣхи сабха̄ваттхана̄натта̄бха̄вепи падаттхана̄наттасамбхавато дхаммана̄натта̄бха̄вепи падаттхана̄наттена дукантарам̣ вуччатӣти вуттатта̄ ‘‘хетусахагата̄ дхамма̄, на хетусахагата̄ дхамма̄, хетусахаджа̄та̄ дхамма̄, на хетусахаджа̄та̄ дхамма̄. хетусам̣сат̣т̣ха̄ дхамма̄, хетувисам̣сат̣т̣ха̄ дхамма̄. хетусамут̣т̣ха̄на̄ дхамма̄, на хетусамут̣т̣ха̄на̄ дхамма̄. хетусахабхуно дхамма̄, на хетусахабхуно дхамма̄’’тиа̄дӣнам̣, татха̄ ‘‘хетӯ чева дхамма̄ хетусахагата̄ ча̄’’тиа̄дӣнам̣, ‘‘на хетӯ кхо пана дхамма̄ хетусахагата̄пи, на хетусахагата̄пӣ’’тиа̄дӣнан̃ча самбхаванта̄нам̣ анекесам̣ дука̄нам̣ сан̇гахо анун̃н̃а̄то вийа диссати. татха̄ хи ваккхати ‘‘етена ва̄ гатидассанена̄’’тиа̄ди. евам̣ а̄савагоччхака̄дӣсупи айаматтхо йатха̄самбхавам̣ ваттаббо. дхамма̄нам̣ ва̄ сабха̄вакичча̄дим̣ бодхетабба̄ка̄ран̃ча йа̄тха̄вато джа̄нантена дхаммаса̄мина̄ йаттака̄ дука̄ вутта̄, таттакесу т̣ха̄таббам̣. аддха̄ хи те дука̄ на ваттабба̄, йе бхагавата̄ на вутта̄ти ведитаббам̣. на хетухетусампайуттадуко чхат̣т̣хадукена нинна̄наттхоти адхиппа̄йо. тесӯти пат̣хамадукататийадукесу. йади дукантарехи дукантарападехи ча сама̄наттхатта̄ етесам̣ дука̄нам̣ дукантарапада̄нан̃ча авачанам̣, евам̣ сати чхат̣т̣хадуке пат̣хамападампи на ваттаббам̣ чатуттхадуке дутийападена сама̄наттхатта̄. татха̄ ча чхат̣т̣хадукойева на хотӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘чатуттхадуке’’тиа̄ди. дукапӯран̣аттханти идам̣ сама̄наттхатам̣йева сандха̄йа вуттам̣, десана̄висесо пана виджджатийева. аттхантарата̄бха̄вепи пака̄рабхедахетукам̣ дукантаравачананти дассито хи айаматтхоти. етена гатидассанена̄ти аттхависеса̄бха̄вепи чхат̣т̣хадукапӯран̣асан̇кха̄тена найадассанена. пат̣хамадуке…пе… дассито па̄л̣ийам̣ вуттехи чатуттхапан̃чамехи, ат̣т̣хакатха̄йам̣ дасситехи пуримехи двӣхи, идха дасситехи чатӯхи. тесӯти дутийататийадукесу. пат̣хамадукапаккхепена дассито па̄л̣ийам̣ чхат̣т̣хадукена итаратра ча итарадукехӣти ведитаббам̣.
7-13. паччайабха̄ваматтена…пе… аттхитанти етена на пат̣иладдхаттата̄сан̇кха̄та̄ сасабха̄вата̄ва аттхита̄, атха кхо пат̣ипаккхена аниродхо аппахӣната̄ аниппха̄дитапхалата̄ ка̄ран̣а̄самуггха̄тена пхаланиббаттана̄рахата̄ ча̄ти имаматтхам̣ дассети. татха̄ хи ‘‘имасмим̣ сати идам̣ хотӣ’’ти еттха ‘‘сатӣ’’ти имина̄ вачанена йена вина̄ йам̣ на хоти, там̣ атӣта̄дипи ка̄ран̣ам̣ сан̇гахитамева̄ти. тенева̄ха ‘‘на сахету…пе… ка̄ла̄намева̄’’ти. саме…пе… дӣпети самечча самбхӯйа паччайехи катанти сан̇кхатанти. айаметесам̣ висесоти айам̣ паччайаниббатта̄нам̣ паччайавантата̄ анекапаччайаниппха̄дитата̄ ча дукадвайе пуримападаттха̄нам̣ бхедо, итаресам̣ пана пуримападасан̇гахитадхаммавидхурасабха̄вата̄йа̄ти. авини…пе… т̣хапанатоти ‘‘еттака̄’’ти пабхедапариччхеданиддха̄ран̣авасена абхидхаммама̄тика̄йам̣ дхамма̄нам̣ авуттатта̄ вуттам̣. суттантама̄тика̄йам̣ пана ниддха̄ритасарӯпасан̇кха̄висесатта̄ виниччхитаттхапариччхеда̄йева авиджджа̄дайо вутта̄ти. ‘‘патхавӣа̄ди рӯпа’’нти етасмим̣ аттхавикаппе анекахетукесу читтуппа̄десу хетӯнам̣ сахетукабха̄во вийа саббесам̣ патхавӣа̄дӣнам̣ рӯпибха̄во сиддхоти а̄ха ‘‘пурима…пе… паджджатӣ’’ти. на хи тесу нийато каттхачи сам̣са̄мибха̄воти. аничча̄нупассана̄йа ва̄ луджджати чхиджджати винассатӣти гахетаббо локоти там̣гахан̣арахита̄нам̣ локуттара̄нам̣ наттхи локата̄. тенева̄ти дуккхасаччабха̄вена парин̃н̃еййабха̄вена̄ти аттхо.
дукабахута̄ а̄паджджатӣти касма̄ вуттам̣, нану вӣсати дука̄ вибхатта̄, ‘‘авуттопи йатха̄ла̄бхавасена ведитаббо’’ти ча ваккхатӣти дукабахута̄ иччхита̄ ева̄ти? саччаметам̣, там̣йева пана дукабахутам̣ аниччханто евама̄ха. апича дукабахута̄ а̄паджджати, са̄ ча кхо вин̃н̃а̄н̣абхеда̄нуса̄ринӣ, татра̄пи ка̄ма̄вачаракусалато н̃а̄н̣асампайутта̄ни, татха̄ маха̄кирийато манодва̄ра̄ваджджананти евам̣пака̄ра̄нам̣ саббадхамма̄рамман̣авин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ ана̄масанато на бйа̄пинӣти дассети ‘‘дукабахута̄’’тиа̄дина̄. абйа̄пибха̄ве пана досам̣ дассенто ‘‘татха̄ ча…пе… сийа̄’’ти а̄ха. ниддесена ча вируддханти ‘‘йе те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄, на те дхамма̄ сотавин̃н̃еййа̄’’тиа̄дина̄ рӯпа̄йатана̄дӣнам̣ паччекачаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дина̄ кеначи вин̃н̃еййатам̣, сотавин̃н̃а̄н̣а̄дина̄ кеначи навин̃н̃еййатан̃ча дассентена никкхепара̄синиддесена ‘‘двиннампи пада̄нам̣ аттхана̄наттато дуко хотӣ’’ти идам̣ вачанам̣ вируддхам̣, татха̄ аттхуддха̄раниддесенапи аттхато на саметӣти аттхо. таттха̄ти тассам̣ никкхепара̄сисам̣ван̣н̣ана̄йам̣. йо ча пат̣иседхо като аттхана̄наттато дукам̣ дассетунти адхиппа̄йо. на хи сама…пе… седхетунти етена ‘‘йе те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄, на те дхамма̄ сотавин̃н̃еййа̄’’ти еттакесу ниддесападесу дукапададвайаппаватти па̄л̣ито ева вин̃н̃а̄йатӣти дассети.
татхева̄ти убхиннам̣ кечина-садда̄нам̣ анийамато чаккхусота̄диниссайавоха̄рена чаккхусотавин̃н̃а̄н̣а̄дико бхиннасабха̄войева дхаммо аттхоти дассанавасена. рӯпа̄йатанамева хи чаккхусотавин̃н̃а̄н̣ехи вин̃н̃еййа̄вин̃н̃еййабха̄вато ‘‘кеначи вин̃н̃еййам̣ кеначи навин̃н̃еййа’’нти ча вуччатӣти. йади евам̣ имасмимпи паккхе дукабахута̄ а̄паджджатӣти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘на четтха̄’’тиа̄ди. вин̃н̃а̄таббабхедена̄ти вин̃н̃а̄таббависесена, вин̃н̃еййекадесена̄ти аттхо. дукабхедоти дукависесо, кеначи вин̃н̃еййадуко, таппабхедойева ва̄. саматто парийатто парипун̣н̣оти аттхо. йаттака̄ вин̃н̃а̄табба̄ таттака̄ дука̄ти дукабхеда̄паджджанаппака̄радассанам̣. еван̃ча сатӣтиа̄дина̄ имисса̄ сам̣ван̣н̣ана̄йа ладдхагун̣ам̣ дассети. ‘‘йе те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄, на те дхамма̄ сотавин̃н̃еййа̄’’ти рӯпа̄йатанассева вуттатта̄ аттхабхеда̄бха̄вато катхамайам̣ дуко хотӣти а̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣ана̄наттена̄’’тиа̄ди. йади пана саббавин̃н̃а̄таббасан̇гахе дукосаматто хоти, никкхепара̄синиддесо катхам̣ нӣйатӣти а̄ха ‘‘етасса пана̄’’тиа̄ди.
еттха пана йатха̄ вин̃н̃а̄н̣ана̄наттена вин̃н̃а̄таббам̣ бхиндитва̄ дуке вуччама̄не сатипи вин̃н̃а̄табба̄нам̣ бахубха̄ве йаттака̄ вин̃н̃а̄табба̄, таттака̄ дука̄ти наттхи дукабахута̄ дукасан̇гахитадхаммекадесесу дукапададвайаппаваттидассанабха̄вато. евам̣ двиннампи пада̄нам̣ аттхана̄наттена дуке вуччама̄непи йаттака̄ни вин̃н̃а̄н̣а̄ни, таттака̄ дука̄ти наттхи дукабахута̄ дукасан̇га…пе… бха̄вато ева. на хи екам̣йева вин̃н̃а̄н̣ам̣ ‘‘кеначи кеначӣ’’ти вуттам̣, кинту апарампӣти саббавин̃н̃а̄н̣асан̇гахе дуко саматто хоти, на ча каттхачи дукасса паччхедо аттхи индрийавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ вийа мановин̃н̃а̄н̣ассапи висайасса бхиннатта̄. на хи атӣта̄рамман̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ ана̄гата̄диа̄рамман̣ам̣ хоти, ана̄гата̄рамман̣ам̣ ва̄ атӣта̄диа̄рамман̣ам̣, тасма̄ йатха̄ладдхависесена висит̣т̣хесу мановин̃н̃а̄н̣абхедесу тасса тасса висайасса а̄ламбана̄на̄ламбанавасена дукапададвайаппаватти на сакка̄ нива̄ретум̣. тенева ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘мановин̃н̃а̄н̣ена пана кеначи вин̃н̃еййан̃чева авин̃н̃еййан̃ча̄ти айаматтхо аттхи, тасма̄ со авуттопи йатха̄ла̄бхавасена ведитаббо’’ти бхӯмибхедавасена йатха̄ла̄бхам̣ дассессати. ‘‘ваваттха̄на̄бха̄вато’’ти идампи ана̄мат̣т̣хависесам̣ мановин̃н̃а̄н̣аса̄ман̃н̃амева гахетва̄ вуттам̣. па̄л̣и пана индрийавин̃н̃а̄н̣ехи найадассанавасена а̄гата̄ти дат̣т̣хаббам̣. еван̃ча катва̄ имисса̄пи аттхаван̣н̣ана̄йа ‘‘кеначӣ’’ти падам̣ анийамена саббавин̃н̃а̄н̣асан̇га̄хаканти сиддхам̣ хоти, ниддесена ча на кочи виродхо. чаккхувин̃н̃еййанасотавин̃н̃еййабха̄вехи дукапададвайаппаватти дассита̄, на пана чаккхувин̃н̃еййа̄чаккхувин̃н̃еййабха̄вехи висесака̄ран̣а̄бха̄вато. кин̃ча ‘‘йе ва̄ пана̄’’ти падантарасампин̣д̣анатопи ‘‘йе те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄…пе… на те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄’’ти (дха. са. 1101) етта̄вата̄ дукапададвайаппаватти дассита̄ти вин̃н̃а̄йати. падантарабха̄вадассанаттхо хи йева̄пана-саддо йатха̄ ‘‘йе кечи кусала̄ дхамма̄, саббе те кусаламӯла̄. йе ва̄ пана кусаламӯла̄, саббе те дхамма̄ кусала̄’’тиа̄дӣсу (йама. 1.мӯлайамака.1). ан̃н̃атха̄ ‘‘йе те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄, на те дхамма̄ сотавин̃н̃еййа̄. йе те дхамма̄ сотавин̃н̃еййа̄, на те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄’’ти па̄л̣и абхависса. йам̣ пана ваданти ‘‘йе те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄…пе… на те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄ти имина̄ аттхато две дука̄ вутта̄ хонтӣ’’ти, тадапи чаккхувин̃н̃еййа̄чаккхувин̃н̃еййатам̣ сотавин̃н̃еййа̄сотавин̃н̃еййатан̃ча сандха̄йа вуттам̣, на пана ‘‘чаккхувин̃н̃еййанасотавин̃н̃еййатам̣ сотавин̃н̃еййаначаккхувин̃н̃еййатан̃ча̄’’ти дат̣т̣хаббам̣. етена па̄л̣ипат̣иседханан̃ча нива̄ритам̣ дат̣т̣хаббам̣ пат̣иседханассева абха̄вато. татха̄ йасса а̄рамман̣асса виджа̄нанабха̄вена йо аттхо вуччама̄но анийамадассанаттхам̣ ‘‘кеначӣ’’ти вутто, сойева тато ан̃н̃асса авиджа̄нанабха̄вена вуччама̄но анийамадассанаттхам̣ пуна ‘‘кеначӣ’’ти вуттоти тадаттхадассане тенева̄ти айам̣ падаттхо на самбхаватӣти на сакка̄ ваттунти. еваметтха йатха̄ ат̣т̣хакатха̄ ават̣т̣хита̄, татха̄ аттхо йуджджатӣти ведитаббам̣.
14-19. санта̄насса аджан̃н̃амалӣнабха̄вакаран̣ато кан̣хакаммавипа̄кахетуто ча апарисуддхатта̄ ‘‘асучибха̄вена сандантӣ’’ти вуттам̣. таттха̄ти ван̣е. паггхаран̣ака…пе… саддоти етена а̄саво вийа а̄савоти айампи аттхо дасситоти дат̣т̣хаббам̣. готрабху…пе… вутта̄нӣти етена готрабхуггахан̣ам̣ упалаккхан̣ам̣ йатха̄ ‘‘ка̄кехи саппи раккхитабба’’нти дассети. готрабхусадиса̄ готрабхӯти пана аттхе сати гун̣аппадха̄наттха̄нам̣ екена саддена авачанӣйатта̄ вода̄на̄дайова вутта̄ бхавеййум̣. атха ва̄ готрабхӯти екасесена са̄ман̃н̃ена ва̄ айам̣ ниддесоти ведитаббам̣. абхивидхивисайам̣ авадхинти вибхаттим̣ парин̣а̄метва̄ ваттаббам̣.
сампайуттехи а̄савехи там̣сахитата̄ а̄савасахитата̄. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ сахетука̄нам̣ сампайуттехи хетӯхи сахетуката̄, на евам̣ са̄сава̄ти вуттадхамма̄нам̣ сампайуттехи а̄савехи са̄савата̄, атха кхо виппайуттехӣти. дукантаре авуттападабха̄войеветтха дукайоджана̄йа н̃а̄йа̄гатата̄. йади евам̣ хетугоччхаке катханти а̄ха ‘‘хетугоччхаке пана̄’’тиа̄ди. пат̣хаме дуке дутийасса паккхепе екоти чатуттхадукама̄ха. пат̣хаме дуке татийасса паккхепе двети ‘‘а̄сава̄ чева дхамма̄ а̄сававиппайутта̄ ча, а̄сававиппайутта̄ чева дхамма̄ но ча а̄сава̄’’ти имина̄ саддхим̣ пан̃чамадукама̄ха. пат̣хамасса дутийе дуке паккхепе екоти ‘‘но а̄сава̄ дхамма̄ са̄сава̄пи ана̄сава̄пӣ’’ти айамеко. татийе пат̣хамасса паккхепе двети ‘‘а̄сава̄ дхамма̄ а̄савасампайутта̄пи а̄сававиппайутта̄пи, но а̄сава̄дхамма̄ а̄савасампайутта̄пи а̄сававиппайутта̄пӣ’’ти име две. татийе дутийасса паккхепе екоти ‘‘са̄сава̄ дхамма̄ а̄савасампайутта̄пи а̄сававиппайутта̄пӣ’’ти еко. дутийе татийасса паккхепе екоти чхат̣т̣хадукама̄ха. тӣхӣти чатуттхапан̃чамачхат̣т̣хехи. итарети тадавасит̣т̣ха̄ пан̃ча. те пана пат̣хаме татийадукадутийападапаккхепе еко, дутийе пат̣хамадукадутийападапаккхепе еко, татийе пат̣хамасса екекападапаккхепе две, татийе дутийадукапат̣хамападапаккхепе екоти евам̣ ведитабба̄. ‘‘са̄сава̄ дхамма̄ а̄сава̄пи но а̄сава̄пи. а̄савасампайутта̄ дхамма̄ а̄сава̄пи но а̄сава̄пи. а̄сававиппайутта̄ дхамма̄ а̄сава̄пи но а̄сава̄пӣ’’ти етесампи, ‘‘а̄савасахагата̄ дхамма̄ но а̄савасахагата̄ дхамма̄’’ти евама̄дӣнан̃ча аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ гахан̣анайо ча пуббе вуттанайенева ведитаббам̣.
еса найоти йо еса пат̣хамадуке дутийадукапаккхепа̄дико упа̄йо идха а̄савагоччхаке вутто, еса найо сам̣йоджанагоччхака̄дӣсу дукантараниддха̄ран̣ети аттхо. таттха па̄л̣ийам̣ ана̄гатадука̄ сам̣йоджанагоччхаке та̄ва ‘‘сам̣йоджана̄ чева дхамма̄ сам̣йоджанавиппайутта̄ ча, сам̣йоджанавиппайутта̄ чева дхамма̄ но ча сам̣йоджана̄, сам̣йоджана̄ дхамма̄ сам̣йоджанасампайутта̄пи сам̣йоджанавиппайутта̄пи, но сам̣йоджана̄ дхамма̄ сам̣йоджанасампайутта̄пи сам̣йоджанавиппайутта̄пи, но сам̣йоджана̄ дхамма̄ сам̣йоджанийа̄пи асам̣йоджанийа̄пи, сам̣йоджанийа̄ дхамма̄ сам̣йоджанасампайутта̄пи сам̣йоджанавиппайутта̄пӣ’’ти пан̃ча. евам̣ гантхаогхайогаупа̄да̄нагоччхакесу паччекам̣ пан̃ча. нӣваран̣агоччхаке пана нӣваран̣а̄нам̣ нӣваран̣авиппайуттабха̄ва̄бха̄вато ‘‘но нӣваран̣а̄ дхамма̄ нӣваран̣ийа̄пи анӣваран̣ийа̄пи, но нӣваран̣а̄ дхамма̄ нӣваран̣асампайутта̄пи нӣваран̣авиппайутта̄пи, нӣваран̣ийа̄ дхамма̄ нӣваран̣асампайутта̄пи нӣваран̣авиппайутта̄пӣ’’ти тайо. татха̄ пара̄ма̄сагоччхаке ‘‘но пара̄ма̄са̄ дхамма̄ пара̄мат̣т̣ха̄пи апара̄мат̣т̣ха̄пи, но пара̄ма̄са̄ дхамма̄ пара̄ма̄сасампайутта̄пи пара̄ма̄савиппайутта̄пи, пара̄мат̣т̣ха̄ дхамма̄ пара̄ма̄сасампайутта̄пи пара̄ма̄савиппайутта̄пӣ’’ти. килесагоччхаке ‘‘но килеса̄ дхамма̄ сам̣килесика̄пи асам̣килесика̄пи, но килеса̄ дхамма̄ сам̣килит̣т̣ха̄пи асам̣килит̣т̣ха̄пи, но килеса̄ дхамма̄ килесасампайутта̄пи килесавиппайутта̄пи, сам̣килесика̄ дхамма̄ сам̣килит̣т̣ха̄пи асам̣килит̣т̣ха̄пи, сам̣килесика̄ дхамма̄ килесасампайутта̄пи килесавиппайутта̄пи, асам̣килит̣т̣ха̄ дхамма̄ сам̣килесика̄пи асам̣килесика̄пӣ’’ти чха дука̄ти евам̣ ведитабба̄. сесам̣ вуттанайамева.
20-25. паччайабха̄вена̄ти сам̣йоджанаттхам̣ дассети. йатха̄сакам̣ паччайабха̄во ева хи ка̄мара̄га̄дӣнам̣ ват̣т̣асам̣йоджананти. йади евам̣ катхам̣ ка̄мара̄га̄дӣнам̣йева сам̣йоджанабха̄воти а̄ха ‘‘сатипӣ’’тиа̄ди. ан̃н̃есанти сам̣йоджанехи ан̃н̃есам̣ килеса̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣. таппаччайабха̄вети тесам̣ килесакаммавипа̄кават̣т̣а̄нам̣ паччайабха̄ве. орамбха̄гийуддхам̣бха̄гийабха̄вена сан̇гахита̄ париччхинна̄ ора…пе… сан̇гахита̄, техи ка̄мара̄га̄дӣхи висесапаччайабхӯтехи. ка̄макаммабхава̄дӣнам̣ ка̄мӯпапаттибхава̄диниппха̄данепи нийамоти катва̄ а̄ха ‘‘там̣там̣…пе… хотӣ’’ти. тена сам̣йоджана̄нам̣ бха̄ве йатха̄вуттанийама̄нам̣ каммӯпапаттибхава̄нам̣ бха̄вам̣ дассетва̄ тадабха̄ве абха̄вам̣ дассенто ‘‘на ча̄’’тиа̄дима̄ха. бандханам̣ асерибха̄вакаран̣ам̣ андубандхана̄дайо вийа. гантхакаран̣ам̣ аваччхинната̄каран̣ам̣. чаккалакам̣ па̄дапун̃чханараджджуман̣д̣алам̣. на чодетаббанти пан̃н̃а̄чаккхуна̄ пачураджанасса пасситум̣ асаккун̣еййатта̄ йатха̄вуттависесасса саддхеййатам̣ а̄ха. тивидхо хи аттхо кочи паччаккхасиддхо йо рӯпа̄дидхамма̄нам̣ паччаттаведанӣйо аниддиситабба̄ка̄ро, саббадхамма̄нам̣ сабха̄валаккхан̣анти вуттам̣ хоти. кочи анума̄насиддхо йо гхат̣а̄дӣсу пат̣а̄дӣсу ча пасиддхена паччайа̄йаттабха̄вена гхат̣апат̣а-садда̄дӣнам̣ аниччата̄диа̄ка̄ро, кочи окаппанасиддхо йо пачураджанасса аччантамадит̣т̣хо саддха̄висайо сагганибба̄на̄ди. таттха йасса саттхуно вачанам̣ паччаккхасиддхе анума̄насиддхе ча аттхе на висам̣ва̄дети авипарӣтаппаваттийа̄, тасса вачанена саддхеййаттхасиддхӣти татха̄рӯпо ча бхагава̄ти ‘‘дхамма̄нам̣ сабха̄ва…пе… на чодетабба’’нти вуттам̣. еса найо ито паресупи еварӯпесу.
26-37. йатха̄ сарабхехи атиккамитабба̄ паббатара̄джи сарабханийа̄, евам̣ огханийа̄ти саддасиддхӣти а̄ха ‘‘тена̄’’тиа̄ди.
50-54. випарийесагга̄хо пара̄масананти ‘‘парато’’ти еттха на дхаммасабха̄вато ан̃н̃атха̄маттам̣ паранти адхиппетам̣, атха кхо таббипарийа̄йоти а̄ха ‘‘паратоти ничча̄дито’’ти.
55-68. йади сабха̄вато авиджджама̄нам̣, катхама̄рамман̣абха̄воти а̄ха ‘‘вичиттасан̃н̃а̄йа сан̃н̃ита’’нти, парикаппана̄маттасиддханти аттхо. дувин̃н̃еййана̄наттата̄йа нирантарабха̄вӯпагаманам̣ сам̣сат̣т̣хабха̄воти ‘‘сувин̃н̃еййана̄наттатта̄ на сам̣сат̣т̣хата̄’’ти вуттам̣. тесам̣ арӯпаккхандха̄нам̣. итарехи рӯпанибба̄нехи. ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ сама̄нуппа̄даниродха̄нам̣ екакала̄пабхӯта̄нам̣ арӯпадхамма̄намева ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сат̣т̣хата̄ вуччати, на пана татха̄бхӯта̄нампи рӯпадхамма̄нанти а̄ха ‘‘еса хи тесам̣ сабха̄во’’ти. тена йадипи кечи арӯпадхамма̄ висум̣ а̄рамман̣ам̣ хонти, дандхаппаваттикатта̄ пана рӯпадхамма̄нам̣йева сувин̃н̃еййана̄наттам̣, на арӯпадхамма̄нанти тесам̣ сам̣сат̣т̣хабха̄во тадабха̄во ча итаресам̣ сабха̄васиддхоти дассети. самӯхагханата̄йа ва̄ дуббибха̄гатаратта̄ наттхи арӯпадхамма̄нам̣ висум̣ а̄рамман̣абха̄воти дувин̃н̃еййана̄наттатта̄ тесам̣йева сам̣сат̣т̣хата̄. амун̃читва̄ тададхӣнавуттита̄йа гахетаббато буддхийа̄.
83-100. ка̄матан̣ха̄ ка̄мо уттарападалопена йатха̄ рӯпабхаво рӯпам̣. евам̣ сесесупи. а̄рамман̣акаран̣авасена̄ти етена ка̄марӯпа̄рӯпатан̣ха̄нам̣ висайабха̄во йатха̄ккамам̣ ка̄марӯпа̄рӯпа̄вачарата̄йа ка̄ран̣анти дассети. авассан̃четамевам̣ сампат̣иччхитаббам̣, ан̃н̃атха̄ ка̄ма̄вачара̄дибха̄во апарипун̣н̣ависайо сийа̄. йади хи а̄ламбитаббадхаммавасена бхӯмипариччхедо, евам̣ сати ана̄рамман̣а̄нам̣ сан̇гахо на сийа̄. атха випа̄када̄навасена, евампи авипа̄ка̄нам̣ сан̇гахо на сийа̄, тасма̄ а̄рамман̣акаран̣авасена парийа̄панна̄нам̣ бхӯмипариччхедо ка̄таббо. еван̃хи сати ка̄ма̄вачара̄дибха̄во парипун̣н̣ависайо сийа̄. тенева̄ха ‘‘еван̃хи сатӣ’’тиа̄ди. апарийа̄панна̄нам̣ пана локато уттин̣н̣абха̄вена ануттарабхӯмита̄. ака̄ма̄вачара̄дита̄ на̄паджджатӣти абйа̄питадосам̣ парихарати, ка̄ма̄вачара̄дита̄ на̄паджджатӣти атибйа̄питадосам̣. нану ча имасмим̣ паккхе ка̄матан̣ха̄ катама̄, ка̄ма̄вачарадхамма̄рамман̣а̄ тан̣ха̄, ка̄ма̄вачарадхамма̄ катаме, ка̄матан̣ха̄висайа̄ти итарӣтараниссайата̄ досоти? на, авӣчиа̄диека̄дасока̄санинната̄йа кин̃чи тан̣хам̣ ка̄матан̣ха̄бха̄вена гахетва̄ там̣сабха̄ва̄йа висайабха̄вена ка̄ма̄вачарадхамма̄нам̣ упалаккхетаббатта̄.
ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ па̄т̣хена саматтхенто ‘‘никкхепакан̣д̣епӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха хи ка̄матан̣ха̄йа а̄ламбитаббатта̄ ка̄мадха̄тупарийа̄паннадхамма̄ ча ка̄мабхавасан̇кха̄те ка̄ме ога̄л̣ха̄ хутва̄ чаранти, на̄н̃н̃аттха̄ти еттха̄вачара̄ти вуттанти. висесаттхина̄ висесо анупайуджджатӣти имаматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘локасса васена парийа̄паннаниччхайато’’ти. тена локийадхаммесу парийа̄панна-саддасса нирул̣хатам̣ дассети бхагавато тадучча̄ран̣а̄нантарам̣ винеййа̄нам̣ тадаттхапат̣ипаттито. париччхедака̄пеккха̄ париччхинната̄ти ‘‘париччхедака̄рика̄йа тан̣ха̄йа̄’’ти вуттам̣. са̄ хи дхамма̄нам̣ ка̄ма̄вачара̄дибха̄вам̣ париччхиндати. пари-саддо четтха ‘‘упа̄динна̄’’тиа̄дӣсу упа-саддо вийа саса̄дханам̣ кирийам̣ дӣпетӣти айаматтхо вуттоти дат̣т̣хаббам̣.
ниййа̄накаран̣асӣла̄ ниййа̄ника̄ йатха̄ ‘‘апӯпабхаккханасӣло а̄пӯпико’’ти, ниййа̄насӣла̄ ева ва̄. ра̄гадосамоха̄ва гахита̄ти н̃а̄йати, итаратха̄ паха̄некат̣т̣хата̄вачанам̣ ниппайоджанам̣ сийа̄. ‘‘ран̣охата̄ на джотанти, чандасӯрийа̄ сата̄рака̄’’тиа̄дӣсу ран̣а-саддасса рен̣упарийа̄йата̄ дат̣т̣хабба̄. сампаха̄рапарийа̄йатта̄ йуддха-саддасса сампаха̄ро ча пахаритабба̄дха̄роти акусаласена̄ва ‘‘саран̣а̄’’ти вутта̄. дуккха̄дӣнанти пхалабхӯта̄нам̣ дуккхавигха̄таупа̄йа̄сапарил̣а̄ха̄нам̣ сабха̄габхӯта̄йа ча миччха̄пат̣ипада̄йа. танниббаттакасабха̄ва̄нам̣ акусала̄нанти етена саббесампи акусала̄нам̣ саран̣атам̣ дассети.
абхидхаммадукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
суттантикадукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄
101-108. виджджа̄сабха̄гата̄йа, на сан̇каппа̄дайо вийа виджджа̄йа упака̄ракабха̄вато. ‘‘абхеджджам̣…пе… рухатӣ’’ти убхайампи анавасесаппаха̄намева сандха̄йа вуттам̣. кин̃ча̄пи хи хет̣т̣химамаггехипи пахӣйама̄на̄ килеса̄ тена тена одхина̄ анавасесамева пахӣйанти, йе пана авасит̣т̣ха̄ бхиндитабба̄, те лобха̄дикилесабха̄васа̄ман̃н̃ато пуна вирул̣ха̄ вийа хонти. арахаттамагге пана уппанне на евам̣ авасит̣т̣ха̄бха̄вато. тадупача̄рена ниссайавоха̄рена. кусалехи та̄петабба̄ти ва̄ тапанийа̄, тадан̇га̄дивасена ба̄дхитабба̄ паха̄табба̄ти аттхо. сама̄наттха̄ни адхивачана̄дӣнам̣ сан̇кха̄дибха̄вато. ‘‘саббева дхамма̄ адхивачанапатха̄’’тиа̄дина̄ адхивачана̄дӣнам̣ висайабха̄ве на кочи дхаммо ваджджито, вачанабха̄во ева ча адхивачана̄дӣнам̣ ваккхама̄нена найена йуджджатӣти адхиппа̄йена̄ха ‘‘саббан̃ча вачанам̣ адхивачана̄дибха̄вам̣ бхаджатӣ’’ти.
109-118. ан̃н̃ам̣ анапеккхитва̄ сайамева аттано на̄макаран̣асабха̄во на̄макаран̣ат̣т̣хоти, тена арӯпадхамма̄нам̣ вийа опапа̄тикана̄мата̄йа патхавӣа̄дӣнампи на̄мабха̄во сийа̄ти а̄сан̇ка̄йа ниваттанаттхам̣ ‘‘на̄мантара̄на̄паджджанато’’ти а̄ха. на хи вина̄ патхавӣа̄дина̄менапи рӯпадхамма̄ вийа кеса̄дина̄мехи вина̄ ведана̄дина̄мехи ан̃н̃ена на̄мена арӯпадхамма̄ пин̣д̣а̄ка̄рато вохарӣйантӣти. йам̣ пана парасса на̄мам̣ кароти, тасса ан̃н̃а̄пеккхам̣ на̄макаран̣анти на̄макаран̣асабха̄вата̄ наттхӣти са̄ман̃н̃ана̄ма̄дикаран̣а̄нам̣ на̄мабха̄во на̄паджджати. йасса чан̃н̃ехи на̄мам̣ карӣйати, тасса на̄макаран̣асабха̄вата̄йа абха̄войева̄ти наттхи на̄мабха̄во. йе пана ана̄паннана̄мантара̄ сабха̄васиддхана̄ма̄ ча, те ведана̄дайова на̄мам̣ на̄ма̄ти дассенто ‘‘аттана̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. пхасса̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄бхимукхата̄ там̣ аггахетва̄ аппаваттийева̄ти дассетум̣ ‘‘авина̄бха̄вато’’ти вуттам̣. адхивачанасампхассо маносампхассо, со на̄мамантарена гахетум̣ асаккун̣еййата̄йа па̄кат̣оти нидассанабха̄вена вутто. руппанасабха̄вена̄ти нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. пака̄сакапака̄ситаббабха̄венапи хи вина̄пи на̄мена рӯпадхамма̄ па̄кат̣а̄ хонтӣти. атха ва̄ пака̄сакапака̄ситаббабха̄во висайивисайабха̄во чаккхурӯпа̄дӣнам̣ сабха̄во, со руппанасабха̄ве са̄ман̃н̃е антогадхоти дат̣т̣хаббам̣.
119-123. ито пуббе парикаммантиа̄дина̄ сама̄паттивут̣т̣ха̄накусалата̄ вийа сама̄паттикусалата̄пи джха̄нала̄бхӣнам̣йева хотӣти вуттам̣ вийа диссати. ‘‘итаресампи ануссававасена сама̄паттӣнам̣ аппана̄париччхедапан̃н̃а̄ лаббхатӣ’’ти ваданти. ‘‘евам̣ сӣлависодхана̄дина̄ сама̄паттим̣ аппетӣти джа̄нанакапан̃н̃а̄ саха парикаммена аппана̄париччхедаджа̄нанакапан̃н̃а̄’’ти кечи. вут̣т̣ха̄не кусалабха̄во вут̣т̣ха̄навасита̄. пуббети сама̄паджджанато пуббе.
124-134. собхане рато сурато, тасса бха̄во сораччанти а̄ха ‘‘собханакаммаратата̄’’ти. сут̣т̣ху ва̄ орато вирато сорато, тасса бха̄во сораччанти. айам̣ панаттхо ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутто ева. аппат̣исан̇кха̄нам̣ мохо. кусалабха̄вана̄ бодхипаккхийадхамма̄нам̣ вад̣д̣хана̄. сан̃н̃а̄н̣ам̣ упалаккхан̣ам̣. савиггахам̣ сабимбакам̣. упалаккхетабба̄ка̄рам̣ дхаммаджа̄там̣, а̄рамман̣ам̣ ва̄. авиккхепоти читтавиккхепапат̣ипаккхо. уджувипаччанӣката̄йа хи паха̄навут̣т̣ха̄нена ча авиккхепо виккхепам̣ пат̣иккхипати, паваттитум̣ на детӣти.
135-142. ка̄ран̣асӣлам̣ локийам̣. пхаласӣлам̣ локуттарам̣ тена сиджджхатӣти катва̄, локийассапи ва̄ сӣласса ка̄ран̣апхалабха̄во пубба̄парабха̄вена дат̣т̣хаббо. сампаннасамуда̄йасса парипун̣н̣асамӯхасса. акусала̄ сӣла̄ акусала̄ сама̄ча̄ра̄. сӣласампада̄ сӣласампатти сӣлагун̣а̄ти аттхо. сахоттаппам̣ н̃а̄н̣анти оттаппасса н̃а̄н̣аппадха̄натам̣ а̄ха, на пана н̃а̄н̣асса оттаппасахитата̄маттам̣. на хи оттаппарахитам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхӣти. адхимуттата̄ абхиративасена нира̄сан̇ка̄паватти. ниссат̣ата̄ висам̣йуттата̄. еттха ча адхимуттата̄ниссат̣ата̄вачанехи тадубхайапарийа̄йа̄ две вимуттийо екасесанайена идха ‘‘вимуттӣ’’ти вутта̄ти дассети. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘читтасса ча адхимутти нибба̄нан̃ча̄’’ти. уппаджджати етена̄ти уппа̄до, на уппа̄доти ануппа̄до, таббхӯте ануппа̄дапарийоса̄не вимоккханте ануппа̄дасса арийамаггасса килеса̄нам̣ ва̄ ануппаджджанасса парийоса̄нети т̣ха̄напхалехи арийапхаламева упалаккхӣйатӣти дат̣т̣хаббам̣.
ма̄тика̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ка̄ма̄вачаракусалападабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
1. аппетунти нигаметум̣. ‘‘падабха̄джанӣйам̣ на вутта’’нти падабха̄джанӣйа̄вачанена аппана̄вародхам̣ са̄дхетва̄ падабха̄джанӣйа̄вачанасса ка̄ран̣ам̣ ваданто ‘‘сарӯпена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘пхассо хотӣ’’тиа̄дӣсу хоти-саддо аттхи-саддена ана̄наттхоти адхиппа̄йена вуттам̣ ‘‘дутийена хоти-саддена̄’’ти. пуббе ат̣т̣хакатха̄дхиппа̄йена ватва̄ йатха̄вуттасса па̄л̣иппадесасса аппана̄вародхо саматтхитоти аттано адхиппа̄йам̣ дассенто ‘‘сан̇кхепена̄’’тиа̄дима̄ха.
н̃а̄тум̣ иччхитоти лаккхан̣асса пуччха̄висайатам̣ дассетум̣ вуттам̣. йена кеначӣти дассана̄дивисесайуттена, итарена ва̄. аваттха̄висесо хи н̃а̄н̣асса дассанатуланатӣран̣а̄ни. ‘‘адит̣т̣хата’’нтиа̄дӣсу а̄ха̄ти йоджетаббам̣, саббаттха ча лаккхан̣асса̄ти. тан̃хеттха адхикатанти. адит̣т̣хам̣ джотӣйати ета̄йа̄ти етена дит̣т̣хам̣ сам̣сандати ета̄йа̄ти дит̣т̣хасам̣сандана̄. виматим̣ чхиндати ета̄йа̄ти виматиччхедана̄ти ета̄сампи саддаттхо найато дассито, аттхато пана сабба̄пи татха̄паваттам̣ вачанам̣, тадуппа̄дако ва̄ читтуппа̄доти ведитаббам̣.
ан̃н̃аман̃н̃ато пабхиджджатӣти пабхедо, висесо, тена пабхедена. дхамма̄нам̣ десананти кин̃ча̄пи самайабхӯмиджа̄тиа̄рамман̣асабха̄ва̄дивасена анавасесаппабхедапариггахато ниддесадесана̄ва ваттум̣ йутта̄, татха̄пи кусала̄дима̄тика̄падасан̇гахитависесойева идха пабхедоти адхиппетоти вуттам̣ ‘‘пабхеда…пе… десанам̣ а̄ха̄’’ти. тенева̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘кусала…пе… дӣпетва̄ти пхассо хоти…пе… авиккхепо хотӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. дхаммуддесава̄ра пхассапан̃чамакара̄сиван̣н̣ана̄). ‘‘пхассо пхусана̄’’тиа̄дина̄ ча пабхедавантова са̄тисайам̣ ниддит̣т̣ха̄, на пана ма̄тика̄йам̣ вуттаппабхедоти пабхедавантадассанам̣ ниддесо. идам̣ вуттам̣ хотӣтиа̄дина̄ ‘‘пабхеде…пе… дассанаттха’’нти имасса ва̄кйасса пин̣д̣аттхама̄ха. йади дхамма̄ ева пуччхитабба̄ виссаджджетабба̄ ча, касма̄ кусала̄ти пабхедавачананти а̄ха ‘‘те пана̄’’тиа̄ди. на хи пабхедехи вина̄ пабхедаванто аттхӣти. ‘‘име дхамма̄ кусала̄’’ти етена ‘‘пхассо хотӣ’’ти, ‘‘пхассо пхусана̄’’ти ча а̄дина̄ уддит̣т̣ханиддит̣т̣ха̄нам̣ дхамма̄нам̣ кусалабха̄во виссаджджито хотӣти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘име дхамма̄ кусала̄ти виссаджджанепӣ’’ти а̄ха. имасмин̃хӣти хи-саддо ка̄ран̣аттхо. тена йасма̄ дхамма̄ва десетабба̄, те ча кусала̄…пе… бхеда̄ десетабба̄, тасма̄ти евам̣ ва̄ йоджана̄. дхамма̄намева̄ти авадха̄ран̣апхалам̣ дассети ‘‘авоха̄радесана̄то’’ти. аттха̄нан̃ча̄ти ча-саддена ‘‘пхассо пхусана̄’’ти евама̄дисабха̄ванируттим̣ йатха̄вуттадхамма̄дин̃а̄н̣ан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. ‘‘ити евам̣ айам̣ паваттетаббо ниваттетаббо ча̄’’ти татха̄ татха̄ видхетаббабха̄во итикаттаббата̄, та̄йа йутто ити…пе… йутто, тасса видхетаббасса̄ти аттхо, висесанатта̄ пабхедасса̄ти адхиппа̄йо.
итикаттаббата̄йуттасса висеситаббатта̄ уддесо дхаммаппадха̄но, тасма̄ таттха дхаммасса висеситаббатта̄ ‘‘кусала̄ дхамма̄’’ти айам̣ пада̄нуккамо като. пуччха̄ сам̣сайитаппадха̄на̄ аниччхитаниччхайана̄йа паваттетаббатта̄. тена саббадхаммесу самуггха̄т̣итавичикиччха̄нусайа̄нампи пуччха̄ десетаббапуггалагатасам̣сайа̄паттим̣ аттани а̄ропетва̄ сам̣сайа̄паннехи вийа паваттӣйатӣти дассети. ка̄ма̄вачара̄дибхедо вийа кусала̄дибха̄вена кусала̄дибхедо дхаммабха̄вена нийатоти дхамма̄ти вутте ниччхайа̄бха̄вато ‘‘кусала̄ ну кхо акусала̄ ну кхо’’тиа̄дина̄ сам̣сайо хотӣти а̄ха ‘‘кусала̄дибхедо пана сам̣сайито’’ти. дхаммабха̄во пана кусала̄дӣсу екантикатта̄ ниччхитойева̄ти вуттам̣ ‘‘на ча дхаммабха̄во сам̣сайито’’ти. тена сам̣сайито ниччхетаббабха̄вена падха̄но еттха кусалабха̄во, на татха̄ дхаммабха̄воти дхамма̄ кусала̄ти вуттанти дассети.
читтуппа̄дасамайети читтасса уппаджджанасамайе. ‘‘атха виджджама̄не’’ти еттха атха-саддасса аттхама̄ха ‘‘паччха̄’’ти. бходжанагамана̄дӣхи самайекадесана̄наттам̣ дассетва̄ авасесана̄наттам̣ дассетум̣ ‘‘самава̄йа̄дӣ’’ти вуттам̣. висесита̄ти етена ‘‘нийамита̄’’ти падасса аттхам̣ виварати, тасма̄ йатха̄вуттачиттависеситаббато самайатоти аттхо. йатха̄дхиппета̄нанти ка̄ма̄вачара̄дивисесайутта̄нам̣. ‘‘тасмим̣ самайе’’ти читтуппаттийа̄ висеситаббопи самайо йена читтена уппаджджама̄нена висесӣйати, тассева читтасса ‘‘йасмим̣ самайе’’ти еттха сайам̣ висесанабха̄вам̣ а̄паджджати. татха̄ ‘‘тасмим̣ самайе’’ти еттха висесанабхӯтам̣ читтам̣ аттана̄ висеситаббасамайасса упака̄раттхам̣ ‘‘йасмим̣ самайе…пе… читта’’нти висеситаббабха̄вам̣ а̄паджджати. упака̄роти ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аваччхедака̄ваччхиндитаббабха̄воти дат̣т̣хаббам̣. пуримадхамма̄нам̣ бхан̇гасамака̄лам̣, бхан̇га̄нантарамева ва̄ паччхимадхамма̄нам̣ уппатти пуримапаччхима̄нам̣ нирантарата̄ кеначи анантаритата̄. йа̄йа бха̄вапаккхасса балавабха̄вена пат̣иччха̄дито вийа хутва̄ абха̄вапаккхо на пан̃н̃а̄йатӣти тадеветанти гахан̣авасена пачураджано випарийесито, сойаматтхо ала̄тачаккена супа̄кат̣о хоти. тенева̄ха ‘‘екӣбхӯта̄намива̄’’ти. екасамӯхавасена екӣбхӯта̄намива паватти самӯхагханата̄, дуббин̃н̃еййакиччабхедавасена екӣбхӯта̄намива паватти киччагханата̄ти йоджана̄. еттха ча паччайапаччайуппаннабха̄вена паваттама̄на̄нам̣ анекесам̣ дхамма̄нам̣ ка̄ласабха̄вабйа̄па̄ра̄рамман̣ехи дуббин̃н̃еййабхедата̄йа екӣбхӯта̄намива гахетаббата̄ йатха̄ккамам̣ сантатигханата̄дайоти дат̣т̣хаббам̣.
сахака̄рӣка̄ран̣асанниджджхам̣ саметӣти самайо, самаветӣти аттхоти самайа-саддасса самава̄йаттхатам̣ дассенто ‘‘паччайаса̄магги’’нти а̄ха. самети сама̄гаччхати еттха маггабрахмачарийам̣ тада̄дха̄рапуггалехӣти самайо, кхан̣о. саменти еттха, етена ва̄, сама̄гаччханти дхамма̄ сахаджа̄тадхаммехи уппа̄да̄дӣхи ва̄ти самайо, ка̄ло. дхаммаппаваттиматтата̄йа аттхато абхӯтопи хи ка̄ло дхаммаппаваттийа̄ адхикаран̣ам̣ каран̣ам̣ вийа ча парикаппана̄маттасиддхена рӯпена вохарӣйатӣти. самам̣, саха ва̄ авайава̄нам̣ айанам̣ паватти ават̣т̣ха̄нанти самайо, самӯхо йатха̄ ‘‘самуда̄йо’’ти. авайавасаха̄ват̣т̣ха̄намева хи самӯхо. паччайантарасама̄гаме ети пхалам̣ етасма̄ уппаджджати паваттати ча̄ти самайо, хету йатха̄ ‘‘самудайо’’ти. самети самбандхо ети сависайе паваттати, самбандха̄ ва̄ айанти етена̄ти самайо, дит̣т̣хи. дит̣т̣хисам̣йоджанена хи сатта̄ ативийа баджджхантӣти. самайанам̣ сан̇гати самодха̄нанти самайо, пат̣ила̄бхо. самасса ниродхасса йа̄нам̣, самма̄ ва̄ йа̄нам̣ апагамо аппаваттӣти самайо, паха̄нам̣. абхимукхабха̄вена самма̄ етаббо абхисаметаббо адхигантабботи авипарӣто сабха̄во абхисамайо. абхимукхабха̄вена самма̄ ва̄ ети гаччхати буджджхатӣти абхисамайо, авира̄дхетва̄ дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄ва̄вабодхо. еттха ча упасагга̄нам̣ джотакаматтатта̄ тасса тасса аттхасса ва̄чако самайа-саддо ева̄ти саупасаггопи вутто. та̄нева̄ти пӣл̣ана̄дӣнева. виппха̄риката̄ серибха̄вена кирийа̄су усса̄ханапариниппханно.
кесучӣти акусалавипа̄ка̄дӣсу. кхан̣асса асамбхаво тена вина̄бха̄воти а̄ха ‘‘нанӯ’’тиа̄ди. дхамменева̄ти висесантарарахитена. там̣йева хи авадха̄ран̣ена ниваттитам̣ висесам̣ дассети ‘‘на тасса паваттиттха̄’’тиа̄дина̄. йатха̄ ва̄ татха̄ ва̄ти ка̄лена локо паваттати ниваттатӣти ва̄ ка̄ло на̄ма бха̄во ваттаналаккхан̣о бха̄ва̄нам̣ паваттиока̄сада̄йакоти ва̄ йена тена пака̄рена. идха уттамахетуно самбхаво ева наттхӣти хетухетуса̄дха̄ран̣ахетӯйева пат̣иседхети. таппаччайатам̣ анекапаччайатам̣.
пакатиссарава̄даггахан̣ам̣ нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. паджа̄патипурисака̄лава̄да̄дайопи ‘‘екака̄ран̣ава̄до’’ти. ва̄-саддена ва̄ тесампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. авайава…пе… да̄йо вутто авайавадхаммена самуда̄йасса ападиситаббатта̄, йатха̄ ‘‘самам̣ чун̣н̣ам̣, алан̇като девадатто’’ти ча. аниппха̄данам̣ ниппха̄дана̄бха̄во ахетубха̄во. ниппха̄детум̣ асаматтхасса пана паччайантара̄нам̣ сахассепи сама̄гате наттхева саматтхата̄ти а̄ха ‘‘ниппха̄данасаматтхасса̄’’ти. еттха ча сахака̄рӣка̄ран̣а̄йатта̄ пхалуппа̄дана̄ паччайадхамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккха̄ти вутта̄ти апеккха̄ вийа̄ти апеккха̄ дат̣т̣хабба̄.
нибйа̄па̄ресу абйа̄ват̣есу. екекасминти ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄мед̣итавачанасса луттаниддит̣т̣хатам̣ дассети. сати ча а̄мед̣ите сиддхо бахубха̄воти. андхасатам̣ пассатӣти ча паччаттавачанам̣ ниддха̄ран̣е бхуммавасена парин̣а̄метва̄ ‘‘андхасате’’ти а̄ха. татха̄ екекасминти имина̄ висум̣ асаматтхата̄ джотита̄ти андхасатам̣ пассатӣти самудитам̣ пассатӣти аттхато айаматтхо а̄панноти а̄ха ‘‘андхасатам̣ сахитам̣ пассатӣти адхиппа̄йо’’ти. ан̃н̃атха̄ти йатха̄рутавасена аттхе гайхама̄не. йасма̄ аса̄…пе… сиддхо сивикуббахана̄дӣсу, тасма̄ на̄йаматтхо са̄дхетаббо. ида̄ни тассаттхасса супа̄кат̣абха̄вена аса̄дхетаббатам̣ дассенто ‘‘вису’’нтиа̄дима̄ха.
етенупа̄йена̄ти йойам̣ кхан̣асан̇кха̄то самайо кусалуппаттийа̄ дуллабхабха̄вам̣ дӣпети. аттано дуллабхата̄йа̄ти еттха кхан̣аттхо ва̄ самайа-саддо кхан̣асан̇кха̄то самайоти аттхо вутто. етена упа̄йабхӯтена найабхӯтена. йоджана̄ ка̄табба̄ти еттха̄йам̣ йоджана̄ – самава̄йа…пе… вуттим̣ дӣпети сайам̣ паччайаса̄маггибха̄вато, самава̄йаттхо ва̄ самайа-саддо самава̄йасан̇кха̄то самайо. со йа̄йа паччайаса̄маггийа̄ сатӣти имасса аттхасса пака̄санавасена дхамма̄нам̣ анекахетуто вуттим̣ дӣпети. ка̄ла…пе… париттатам̣ дӣпети аттано атипариттата̄йа. самӯха…пе… сахуппаттим̣ дӣпети сайам̣ дхамма̄нам̣ самуда̄йабха̄вато. хету…пе… вуттитам̣ дӣпети сати ева аттани аттано пхала̄нам̣ самбхаватоти. аттхапаккхе ча саддапаккхе ча йасмим̣ атипаритте ка̄ле йасмим̣ дхаммасамуда̄йе йамхи хетумхи сатӣти етасса аттхасса н̃а̄панавасена тада̄дха̄ра̄йа тададхӣна̄йа ча кусаладхаммаппаваттийа̄ дуппат̣ивиджджхатам̣ анекесам̣ сахуппаттим̣ пара̄дхӣнаппаттин̃ча дӣпетӣти.
дал̣хадхамма̄ дхануггаха̄ти дал̣хадхануно исса̄са̄. дал̣хадхану на̄ма двисахассатха̄мам̣ вуччати. двисахассатха̄манти ча йасса а̄ропитасса джийа̄баддхо лохасӣса̄дӣнам̣ бха̄ро дан̣д̣е гахетва̄ йа̄ва кан̣д̣аппама̄н̣а̄ уккхиттасса патхавито муччати. сиккхита̄ти дасадва̄дасавасса̄ни а̄чарийакуле уггахитасиппа̄. катахаттха̄ти дханусмим̣ чин̣н̣авасӣбха̄ва̄. кочи сиппамева угган̣ха̄ти, катахаттхо на хоти, име пана на татха̄ти дассети. катупа̄сана̄ти ра̄джакула̄дӣсу дасситасиппа̄. чатуддиса̄ т̣хита̄ ассӯти екасмим̣йева падесе тхамбхам̣ ва̄ руккхам̣ ва̄ йам̣ кин̃чи екам̣йева нисса̄йа чатуддиса̄бхимукха̄ т̣хита̄ сийунти аттхо. евам̣ вуттаджаванапурисасса̄ти на еварӯпо пурисо кочи бхӯтапуббо ан̃н̃атра бодхисаттена. со хи джаванахам̣сака̄ле еварӯпамака̄си. сутте пана абхӯтапарикаппанавасена упама̄маттам̣ а̄хат̣ам̣. таппарабха̄ва̄ти таппарабха̄вато хетусан̇кха̄тасса самайасса пара̄йаттавуттидӣпане екантабйа̄ват̣асабха̄ватоти аттхо. йе пана ‘‘таппарабха̄во’’ти пат̣ханти, тесам̣ паччайа̄йаттавуттидӣпанато таппарабха̄во хетусан̇кха̄тасса самайасса, тасма̄ тасса пара̄йаттавуттидӣпаната̄ вутта̄ти йоджана̄. самуда̄йа̄йаттата̄дӣпане таппаро, тадекадеса̄йаттата̄дӣпане таппаро на хотӣти а̄ха ‘‘атаппарабха̄вато’’ти.
нану ча там̣ там̣ упа̄да̄йа пан̃н̃атто ка̄ло воха̄раматтако, со катхам̣ а̄дха̄ро таттха вуттадхамма̄нанти а̄ха ‘‘ка̄лопи хӣ’’тиа̄ди. йади кирийа̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣, ка̄ панеттха лаккхан̣акирийа̄ти а̄ха ‘‘иха̄пӣ’’тиа̄ди. лаккхан̣абхӯтабха̄вайуттоти ити-саддо хетуаттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йасма̄ сатта̄сан̇кха̄та̄йа лаккхан̣акирийа̄йа йутто самайо, тасма̄ таттха бхӯминиддесоти.
удда̄натоти йади сан̇кхепатоти аттхо. нану ча авасит̣т̣хакилеса̄дайо вийа килесака̄мопи асса̄детаббата̄йа ваттхука̄ме самаваруддхо н̃а̄н̣ам̣ вийа н̃еййети сан̇кхепато екойева ка̄мо сийа̄ти ануйогам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘килесака̄мо’’тиа̄ди. сахитасса̄ти висайависайибха̄вена ават̣т̣хитасса. ‘‘удда̄нато две ка̄ма̄’’ти кин̃ча̄пи саббе ка̄ма̄ уддит̣т̣ха̄, ‘‘чатуннам̣ апа̄йа̄на’’нтиа̄дина̄ пана висайасса висеситатта̄ орамбха̄гийакилесабхӯто ка̄мара̄го идха килесака̄моти гахитоти ‘‘тена̄’’тиа̄дима̄ха. чодако тасса адхиппа̄йам̣ аджа̄нанто ‘‘нану ча̄’’тиа̄дина̄ ануйун̃джати. итаро пана ‘‘бахалакилесасса̄’’тиа̄дина̄ аттано адхиппа̄йам̣ виварати.
ка̄ма̄вачарадхаммесу вима̄накаппаруккха̄диппака̄ресу париттакусала̄дӣсу ва̄. нану ча ‘‘чатуннам̣ апа̄йа̄на’’нти висайасса висеситатта̄ рӯпа̄рӯпадха̄туггахан̣асса асамбхавойева̄ти? на, ‘‘удда̄нато две ка̄ма̄’’ти ниравасесато ка̄ма̄нам̣ уддит̣т̣хатта̄. уддит̣т̣хепи хи ка̄масамуда̄йе йатха̄ тадекадесова гайхати, там̣ дассетум̣ ‘‘дувидхо’’тиа̄дима̄ха. ка̄мара̄го пан̃чака̄магун̣ико ра̄го. ка̄матан̣ха̄ ка̄ма̄вачарадхаммависайа̄ тан̣ха̄. ниродхатан̣ха̄ уччхедадит̣т̣хисахагато ра̄го. идха̄ти ека̄дасавидхе падесе. йади анавасесаппаватти адхиппета̄, ‘‘дувидхопесо’’ти на ваттаббам̣ ваттхука̄мекадесасса идха аппаваттанатоти ануйогена йебхуййабха̄вато анавасесо вийа анавасесоти ва̄ аттхо гахетабботи дассенто ‘‘ваттхука̄мопӣ’’тиа̄дима̄ха. анавасесасадисата̄ четтха сабха̄вабхиннасса кассачи анавасесато. еван̃ча катва̄ти килесака̄маваттхука̄ма̄нам̣ анавасесапарипун̣н̣абха̄вена абхилаккхитатта̄ти аттхо. ча̄саддасса рассаттам̣ катанти ка̄ма̄вачарасадде хетукаттуаттхо антонӣтоти дассети.
висайети ваттхусмим̣ абхидхеййаттхети аттхо. нимиттавирахети етена рул̣хӣсу кирийа̄ вибха̄гакаран̣а̄йа, на аттакирийа̄йа̄ти дассети. кусалабха̄ванти джа̄такаба̄хитикасуттаабхидхаммапарийа̄йена катхитам̣ кусалаттам̣. тасса̄ти сукхавипа̄кабха̄васса. тасса паччупат̣т̣ха̄натам̣ ваттука̄мата̄йа̄ти етена ‘‘анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а’’нти еттха сукхасаддо ит̣т̣хапарийа̄йо вуттоти дассети. сан̃н̃а̄пан̃н̃а̄киччам̣ сан̃н̃а̄н̣акаран̣апат̣ивиджджхана̄ни, тадубхайавидхура̄ а̄рамман̣ӯпаладдхи ‘‘виджа̄на̄тӣ’’ти имина̄ вуччатӣти а̄ха ‘‘сан̃н̃а̄…пе… гахан̣а’’нти. нану ча пхасса̄дикиччатопи висит̣т̣хакиччам̣ читтанти? саччаметам̣, со пана висесо на татха̄ дуравабодхо, йатха̄ сан̃н̃а̄пан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣а̄нанти сан̃н̃а̄пан̃н̃а̄киччависит̣т̣халаккхан̣ата̄йа вин̃н̃а̄н̣алаккхан̣ама̄ха. анантарадхамма̄нам̣ пагун̣абалавабха̄васса ка̄ран̣абха̄вена паваттама̄но санта̄нам̣ чиноти на̄ма. татха̄паватти ча а̄севанапаччайабха̄воти а̄ха ‘‘а̄севанапаччайабха̄вена чинотӣ’’ти.
читтакатамева̄ти абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣акатамева. на̄натта̄дӣнам̣ ваваттха̄нанти еттха ваваттха̄нам̣ паччекам̣ йоджетаббам̣. ваваттха̄нам̣ париччхедо асан̇карабха̄во. тена ча дхаммо ниччхито на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘ниччхитата̄’’ти. лин̇гана̄натта̄дӣнӣти еттха иттхипурисасан̣т̣ха̄навасена лин̇гана̄наттам̣. девамануссатираччха̄на̄дивасена иттхилин̇гасса путхуттам̣, татха̄ пурисалин̇гасса. дева̄дибхеде иттхилин̇ге паччекам̣ на̄наттака̄йата̄сан̇кха̄тасса ан̃н̃аман̃н̃ависадисасабха̄васса деса̄дибхедабхиннасса ча висесасса васена пабхедо ведитаббо. татха̄ пурисалин̇ге. лин̇ганиббаттакасса ва̄ каммасса йатха̄вуттана̄натта̄дивасена лин̇гасса на̄натта̄дӣни йоджетабба̄ни. лин̇гана̄натта̄дӣсу паваттатта̄ сан̃н̃а̄дӣнам̣ на̄натта̄дӣни. тенева̄ха ‘‘каммана̄натта̄дӣхи ниббатта̄ни хи та̄нӣ’’ти. апада̄дина̄на̄каран̣адассанена лин̇гана̄наттам̣ дасситам̣. тасмин̃ча дассите сан̃н̃а̄на̄натта̄дайо дассита̄ ева̄ти а̄ваттати бхавачакканти дассенто а̄ха ‘‘ана̄га…пе… гхат̣енто’’ти. иттхилин̇гапурисалин̇га̄ди вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитасса рӯпаккхандхасса саннивесависесо. сан̃н̃а̄сӣсена чатта̄ро кхандха̄ вутта̄. воха̄равачанена ча пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ вохаритаббабха̄вена паватти дӣпита̄, йа̄ са̄ тан̣ха̄дит̣т̣хиабхинивесахетӯти имаматтхам̣ дассенто ‘‘лин̇га̄ди…пе… йоса̄на̄нӣ’’ти а̄ха.
‘‘йе кечи, бхиккхаве, дхамма̄ акусала̄ акусалабха̄гийа̄, саббете манопуббан̇гама̄’’ти (а. ни. 1.56-57), ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’ти (дха. па. 1, 2) ча евама̄дивачанато читтахетукам̣ камманти а̄ха ‘‘камман̃хи читтато ниббатта’’нти. йатха̄сан̇кхйанти каммато лин̇гам̣ лин̇гато сан̃н̃а̄ти аттхо. на пуримавикаппе вийа каммато лин̇гасан̃н̃а̄ лин̇гато лин̇гасан̃н̃а̄ти убхайато убхайаппаваттидассанавасена. ‘‘бхедам̣ гаччханти иттха̄йам̣ пурисоти ва̄’’ти бхедасса висеситатта̄ иттха̄дибха̄вена вохаритаббабха̄во идха бхедоти ‘‘иттхипуриса̄дивоха̄рам̣ гаччхантӣ’’ти вуттам̣. аддхадвайавасена̄ти атӣтапаччуппаннаддхадвайавасена. гун̣а̄бхибйа̄панам̣ киттӣти а̄ха ‘‘паттхат̣айасата’’нти. каммана̄на̄каран̣ена вина̄ камманиббаттана̄на̄ка̄ран̣а̄бха̄вато ‘‘каммаджехи…пе… на̄на̄каран̣а’’нти вуттам̣. авипаччанока̄со ат̣т̣ха̄набхӯта̄, гатика̄лопи ва̄. ка̄ма̄вачарам̣ абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпадха̄туйа̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дим̣ джанетва̄ анока̄сата̄йа тада̄рамман̣ам̣ аджанентам̣ еттха нидассетаббам̣. екаччачиттакаран̣асса адхиппетатта̄ чаккха̄дивекаллена чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ аджанакам̣ каммавин̃н̃а̄н̣ам̣ авасесапаччайавикале аногадхам̣ дат̣т̣хаббам̣. тадапи ка̄лагатипайога̄дӣти а̄ди-саддена сан̇гахитанти. еттха ча ‘‘сахака̄рӣка̄ран̣авикалам̣ випа̄касса аччантам̣ ока̄самева на лабхати, итарам̣ випа̄кекадесасса ладдхока̄санти, идаметесам̣ на̄натта’’нти ваданти, там̣ випа̄касса ока̄сала̄бхе сати саха̄йака̄ран̣авикалата̄ва наттхӣти адхиппа̄йена вуттам̣.
бхавату та̄ва бхавитва̄ апагатам̣ бхӯта̄пагатам̣, анубхавитва̄ апагатам̣ пана катханти а̄ха ‘‘анубхӯтабхӯта̄’’тиа̄ди. тена анубхӯта-саддена йо аттхо вуччати, тасса бхӯта-саддойева ва̄чако, на ану-саддо, ану-саддо пана джотакоти дассети. са̄кха̄бхан̇гасадиса̄ хи нипа̄топасагга̄ти. кирийа̄висесакаттан̃ча упасагга̄нам̣ анекаттхатта̄ дха̄тусадда̄нам̣ техи ваттаббависесасса джотанабха̄венева аваччхиндананти йаттака̄ дха̄тусаддена абхидха̄табба̄ аттхависеса̄, тесам̣ йам̣ са̄ман̃н̃ам̣ ависесо, тасса висесе ават̣т̣ха̄панам̣ тасса тасса висесасса джотанамева̄ти а̄ха ‘‘са̄ман̃н̃а…пе… висесӣйатӣ’’ти. анубхӯта-саддо бахулам̣ камматтхе ева диссатӣти тасса идха каттуаттхава̄читам̣ дассетум̣ ‘‘анубхӯтасаддо ча̄’’тиа̄дима̄ха. сатипи саббесам̣ читтуппа̄да̄нам̣ саведайитабха̄вато а̄рамман̣а̄нубхаване, савипалла̄се пана санта̄не читта̄бхисан̇кха̄равасена паваттито абйа̄катехи висит̣т̣хо кусала̄кусала̄нам̣ са̄тисайо висайа̄нубхавана̄ка̄роти айаматтхо идха̄дхиппетоти дассенто ‘‘ваттум̣ адхиппа̄йавасена̄’’ти а̄ха. бхӯта̄пагатабха̄ва̄бхидха̄на̄дхиппа̄йена̄ти кусала̄кусаласса а̄кад̣д̣ханупа̄йама̄ха.
уппатитакиччаниппха̄данато уппатитасадисатта̄ ‘‘уппатита’’нти вуттам̣. уппаджджитум̣ а̄раддхоти ана̄гатассапи тассева уппанна-саддена вуттата̄йа ка̄ран̣ама̄ха. еттха ча раджджана̄дивасена а̄рамман̣араса̄нубхаванам̣ са̄тисайанти акусалан̃ча кусалан̃ча уппаджджитва̄ нируддхата̄са̄ман̃н̃ена ‘‘саббасан̇кхатам̣ бхӯта̄пагата’’нти вуттам̣. саммохавиноданийам̣ пана ‘‘випа̄ка̄нубхаванавасена тада̄рамман̣ам̣. авипаккавипа̄касса саббатха̄ авигататта̄ бхавитва̄ вигатата̄маттавасенакамман̃ча бхӯта̄пагата’’нти вуттам̣. тенева таттха ока̄сакатуппаннанти випа̄камева̄ха. идха пана каммампӣти. а̄рамман̣акаран̣авасена бхавати еттха килесаджа̄танти бхӯмӣти вутта̄ упа̄да̄наккхандха̄. аггиа̄хито вийа̄ти бхӯмиладдханти ваттаббата̄йа упа̄йам̣ дассети. етена̄ти каммам̣. етасса̄ти випа̄ко вуттоти дат̣т̣хаббам̣.
авиккхамбхитатта̄ти авинодитатта̄. сабхӯмийанти сакабхӯмийам̣. виччхиндитва̄ти пуна уппаджджитум̣ адатва̄. кхан̣аттайекадесагатам̣ кхан̣аттайагатанти вуттанти йатха̄вуттасса уда̄харан̣асса упача̄рабха̄вама̄ха. тена уппанна̄ дхамма̄ паччуппанна̄ дхамма̄ти идаметтха уда̄харан̣ам̣ йуттанти дассети. падха̄нена̄ти падха̄набха̄вена. десана̄йа читтам̣ пуббан̇гаманти локийадхамме десетаббе читтам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ десана̄ бхагавата̄ учита̄ти дассети. дхаммасабха̄вам̣ ва̄ сандха̄йа̄ти локийадхамма̄нам̣ айам̣ сабха̄во йадидам̣ те читтаджет̣т̣хака̄ читтапуббан̇гама̄ паваттантӣти дассети. тена тесам̣ татха̄десана̄йа ка̄ран̣ама̄ха, саббе акусала̄ дхамма̄ читтаваджджа̄ти аттхо. кечӣти падака̄ра̄. пхасса̄дайопӣти пи-саддена ра̄га̄дайо сампин̣д̣ети. ка̄лабхеда̄бха̄вепи паччайабха̄вена апеккхито дхаммо пуриманиппханно вийа вохарӣйатӣти а̄ха ‘‘пат̣хамам̣ уппанно вийа̄’’ти. анупачаритамевасса пуббан̇гамабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘анантарапаччайамана’’нтиа̄ди вуттам̣. ‘‘кхӣн̣а̄ бхаванеттӣ’’тиа̄дивачанато (дӣ. ни. 2.155; нетти. 114) неттибхӯта̄йа тан̣ха̄йа йуттам̣ читтам̣ на̄йаканти а̄ха ‘‘тан̣ха̄сампайуттам̣ ва̄’’ти.
‘‘йам̣ тасмим̣ самайе четасикам̣ са̄та’’нти ниддит̣т̣хатта̄ соманассаведана̄ са̄тасабха̄ва̄ти а̄ха ‘‘сабха̄вавасена вутта’’нти. ниппарийа̄йена мадхура-саддо расависесапарийа̄йо, ит̣т̣хабха̄васа̄ман̃н̃ена идха упача̄рена вуттотиа̄ха ‘‘мадхурам̣ вийа̄’’ти. параматтхато тан̣ха̄винимутто нандира̄го нандира̄габха̄во ва̄ наттхӣти ‘‘на еттха сампайогавасена сахагатабха̄во аттхӣ’’ти, ‘‘нандира̄гасахагата̄’’ти ча вуччати. тена вин̃н̃а̄йати ‘‘сахагатасаддо тан̣ха̄йа нандира̄габха̄вам̣ джотетӣ’’ти. аваттха̄висесава̄чако ва̄ саха-саддо ‘‘санидассана̄’’тиа̄дӣсу вийа, сабба̄супи аваттха̄су нандира̄гасабха̄ва̄виджаханадӣпанавасена нандира̄габха̄вам̣ гата̄ нандира̄гасахагата̄ти тан̣ха̄ вутта̄. гата-саддасса ва̄ ‘‘дит̣т̣хигата’’нтиа̄дӣсу вийа аттхантара̄бха̄вато нандира̄гасабха̄ва̄ тан̣ха̄ ‘‘нандира̄гасахагата̄’’ти вутта̄, нандира̄гасабха̄ва̄ти аттхо. идха̄пӣти имиссам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣. имасмимпи падети ‘‘соманассасахагата’’нти етасмимпи паде. айамеваттхоти сам̣сат̣т̣хо ева. йатха̄дасситасам̣сат̣т̣хасаддоти аттхуддха̄раппасан̇гена па̄л̣ито ат̣т̣хакатха̄йа а̄гатасам̣сат̣т̣хасаддо. сахаджа̄тети сахаджа̄таттхе.
ка̄лависеса̄напеккхо каммаса̄дхано а̄бхат̣т̣ха-саддо бха̄ситапарийа̄йоти дассенто а̄ха ‘‘абха̄ситаббата̄ ана̄бхат̣т̣хата̄’’ти. па̄л̣ийанти имисса̄ пат̣хамачиттуппа̄дапа̄л̣ийам̣. абха̄ситатта̄ ева̄ти асан̇кха̄рикабха̄васса авуттатта̄ ева. ка̄ран̣апарийа̄йатта̄ ваттхусаддасса паччайабха̄васа̄ман̃н̃ато два̄рабхӯтадхамма̄нампи сийа̄ ваттхупарийа̄йоти а̄ха ‘‘два̄рам̣ ваттхӯти вутта’’нти. тена ваттху вийа ваттхӯти дассети. манодва̄рабхӯта̄ дхамма̄ йебхуййена хадайаваттхуна̄ саха чарантӣти два̄рена…пе… хадайаваттху вуттанти а̄ха йатха̄ ‘‘кунта̄ пачарантӣ’’ти. сакиччабха̄вена̄ти аттано киччабха̄вена, киччасахитата̄йа ва̄. ан̃н̃а̄са̄дха̄ран̣оти са-саддасса аттхама̄ха. сако хи расо сарасоти.
анантарачиттахетукатта̄ читтасса екасамут̣т̣ха̄ната̄ вутта̄, сахаджа̄тачиттапхассахетукатта̄ четасика̄нам̣ двисамут̣т̣ха̄ната̄. ‘‘читтасамут̣т̣ха̄на̄ дхамма̄, пхут̣т̣хо бхиккхаве ведети, пхут̣т̣хо сан̃джа̄на̄ти, пхут̣т̣хо чететӣ’’ти (сам̣. ни. 4.93) хи вуттам̣.
сукхумараджа̄дирӯпанти ан̣утаджджа̄рирӯпама̄ха. парама̄н̣урӯпе пана ваттаббамева наттхи. ваттхупариттата̄йа̄ти етена анекакала̄пагата̄ни бахӯнийева рӯпа̄йатана̄ни самудита̄ни сам̣хаччака̄рита̄йа сивикуббаханан̃а̄йена чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайо, на екам̣ катипайа̄ни ва̄ти дассети. нану ча евам̣ санте чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ самуда̄йа̄рамман̣ам̣ а̄паджджатӣти? на̄паджджати самуда̄йассева абха̄вато. на хи параматтхато самуда̄йо на̄ма кочи аттхи. ван̣н̣а̄йатанамева хи йаттакам̣ йогйадесе ават̣т̣хитам̣, сати паччайантарасама̄йоге таттакам̣ йатха̄вуттена н̃а̄йена чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайо хоти авикаппакатта̄ тасса. тадабхинихат̣ам̣ пана мановин̃н̃а̄н̣ам̣ анекаккхаттум̣ уппаджджама̄нам̣ пуримасиддхакаппана̄васена самӯха̄ка̄рена сан̣т̣ха̄на̄диа̄ка̄рена ча паваттатӣти ким̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса екам̣ ван̣н̣а̄йатанам̣ а̄рамман̣ам̣, уда̄ху анека̄нӣти на чодетаббаметам̣. на хи паччаккхависайе йуттимаггана̄ йутта̄. кин̃ча бхиййо аччхара̄сан̇гха̄таккхан̣ена анекакот̣исан̇кха̄йа читтуппаттийа̄ паваттанато читтасса лахупариваттита̄йа сама̄непи гхат̣асара̄ва̄диван̣н̣а̄нам̣ йогйадеса̄ват̣т̣ха̄не пуримаманасика̄ра̄нурӯпам̣ ‘‘гхат̣о’’ти ва̄ ‘‘сара̄во’’ти ва̄ пат̣хамам̣ та̄ва еко мановин̃н̃а̄н̣асанта̄нена париччхиджджати, паччха̄ итаро чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ бйавахитена̄ти ависесавидута̄йа пана гхат̣асара̄ва̄дибуддхийа̄ абхеда̄паттипарикаппана̄ти. ӣдисӣпеттха чодана̄ ачодана̄ти дат̣т̣хабба̄. кхан̣апариттата̄йа̄ти пабандхаккхан̣асса иттарата̄йа. пабандхавасена хи паччекам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄ виродхиавиродхипаччайасама̄йоге лахум̣ дандхан̃ча нируджджханато париттака̄ла̄ дӣгхака̄ла̄ ча хонти, сабха̄валаккхан̣авасена пана екапариччхеда̄ ева̄ти. йатха̄ ча рӯпа̄йатанам̣, евам̣ итара̄нипи. садда̄дайопи хи ваттхупариттата̄дибха̄вена лаббхантӣти. ачча̄санна̄дита̄йа̄ти а̄ди-саддена ана̄ваджджанам̣ кеначи пат̣иччханната̄ти евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. висайидхаммам̣ висесато синоти бандхатӣти висайоти анан̃н̃аттхабха̄ва̄пеккхо висайоти а̄ха ‘‘висайо анан̃н̃аттхабха̄вена̄’’ти. на хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо рӯпа̄йатана̄дито ан̃н̃асмим̣ а̄рамман̣е паваттантӣти. га̄во чаранти еттха̄ти гочаро, гочаро вийа̄ти гочароти самбахулача̄рита̄пеккхо гочароти а̄ха ‘‘гочаро таттха чаран̣ена̄’’ти. бахулан̃хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи рӯпа̄дайо гайханти, на татха̄ мановин̃н̃а̄н̣ена̄ти. тесанти мановин̃н̃а̄н̣ена гайхама̄на̄нам̣ рӯпа̄йатана̄дӣнам̣. ‘‘вачанасса анупапаттито’’ти касма̄ вуттам̣, нану пан̃чадва̄ре паваттамановин̃н̃а̄н̣адха̄тум̣ сандха̄йа тесам̣ гочарависайам̣ паччанубхотӣти вачанам̣ упападжджатийева̄ти? на, нийама̄бха̄вато. на хи пан̃чадва̄ра̄бхинихат̣ам̣йева мано идха ‘‘мано’’ти вуттанти нийамахету аттхӣти, етам̣йева ва̄ чоданам̣ манаси катва̄ диббачаккхун̃а̄н̣а̄диггахан̣ам̣ катам̣. евам̣ван̣н̣отиа̄дивачанато пуббенива̄саатӣта̄на̄гатам̣сан̃а̄н̣а̄дайопи идха самбхаванти. итаратха̄ти рӯпам̣ саддантиа̄дина̄.
бходжана …пе… усса̄ха̄дӣхӣти идам̣ йа̄йа камман̃н̃ата̄йа рӯпака̄йасса каллата̄ хоти, тасса̄ паччайанидассанам̣. бходжане хи самма̄парин̣ате саппа̄йе ча утубходжане саммупайутте самма̄пайогасан̇кха̄те ка̄йикачетасикавӣрийе ча сама̄раддхе лахута̄дисаббха̄вена ка̄йо каммаккхамо хоти саббакирийа̄нукӯлоти. атха ва̄ бходжана…пе… усса̄ха̄дӣхӣти идам̣ ка̄йасса калйата̄йа вийа упаддутата̄йапи ка̄ран̣авачанам̣. висамабходжана̄парин̣а̄ма̄дито хи ка̄йасса упаддавакара̄ ва̄та̄дайо уппаджджантӣти. ануваттантасса̄ти падам̣ ‘‘джайам̣ верам̣ пасаватӣ’’тиа̄дӣсу (дха. па. 201) вийа хетуаттхавасена ведитаббам̣. джа̄гаран̣анимиттан̃хи идха ануваттанам̣ адхиппетанти. атха ва̄ ануваттантасса̄ти идам̣ пакатийа̄ дит̣т̣ха̄дивасена а̄па̄тхагаманупаниссайа̄нам̣ калйата̄диниббатта̄нам̣ ка̄йикасукха̄дӣнам̣ самбхавадассанам̣. ка̄йакалйата̄дим̣ анануваттантасса хи йатха̄вуттаупаниссайа̄бхога̄бха̄вена вуттаппака̄рам̣ а̄па̄тхагаманам̣ на сийа̄ти. йатха̄нубхӯте рӯпа̄дивисайе читтасса т̣хапанам̣ а̄ваджджанам̣ читтапан̣идаханам̣. йатха̄нубхӯтена рӯпа̄дина̄ садисам̣ асадисам̣ самбандхан̃ча садиса̄садисасамбандхам̣, тасса дассана̄ди садиса̄садисасамбандхадассана̄ди, читтапан̣идаханан̃ча садиса̄садиса…пе… дассана̄ди ча читта…пе… дассана̄дайо те паччайа̄ти йоджетаббам̣. дха̄туккхобха̄дӣти а̄ди-саддена деватӯпасам̣ха̄ра̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. там̣садисата̄ дит̣т̣хасутасадисата̄. там̣сампайуттата̄ дит̣т̣хасутапат̣ибаддхата̄. кеначи вуттети имина̄ саддха̄йа ануссаваниббаттатам̣ а̄ха. а̄ка̄равича̄ран̣анти тесам̣ тесам̣ аттха̄нам̣ упат̣т̣ха̄на̄ка̄равича̄ран̣ам̣. каттхачи аттхе.
нийамитасса̄ти кусаламева майа̄ уппа̄детаббанти евам̣ нийамитасса. паса̄дасинеха̄бха̄во досабахулата̄йа хотӣти лӯкхапуггала̄ досабахула̄ти а̄ха.
а̄йатанабха̄ватоти ка̄ран̣абха̄вато.
виджджама̄наваттхусминти етена ‘‘вина̄пи деййадхаммапаричча̄гена читтуппа̄даматтенева да̄намайам̣ кусалам̣ упачитам̣ хотӣ’’ти кесан̃чи атидха̄ванам̣ ниваттитам̣ хотӣти.
дхаммасаванасса гхосанам̣ дхаммасаванагхосанам̣. тасса̄ти ‘‘саддада̄нам̣ дасса̄мӣ’’ти саддаваттхӯнам̣ т̣ха̄накаран̣абхериа̄дӣнам̣ сасаддаппаваттикаран̣асса. чинтанам̣ татха̄ татха̄ читтуппа̄данам̣. ан̃н̃аттха̄ти суттесу. апараттха̄ти абхидхаммападесу. апарийа̄панна̄ти падасса аттхаван̣н̣ана̄ ‘‘парибхогарасо’’тиа̄дика̄йа аттхаван̣н̣ана̄йа парато бахӯсу поттхакесу ликхӣйати, йатха̄т̣ха̄нейева пана а̄нетва̄ ваттабба̄. таттха параматтхато авиджджама̄натта̄ лаккхан̣апан̃н̃аттийо ан̃н̃а̄йатанатта̄ чха аджджхаттика̄йатана̄ни асан̇гахита̄ дхамма̄йатанена̄ти йоджетаббам̣.
‘‘екадва̄рикакаммам̣ ан̃н̃асмим̣ два̄ре уппаджджатӣ’’ти касма̄ вуттам̣, нану рӯпа̄дӣсу ека̄рамман̣ам̣ читтам̣ йатха̄ на ан̃н̃а̄рамман̣ам̣ хоти читтависесасса адхиппетатта̄, евам̣ каммависесе адхиппете ка̄йадва̄ра̄дӣсу екадва̄рикакаммам̣ ан̃н̃асмим̣ два̄ре на уппаджджати таттхева парийоситатта̄, атха каммаса̄ман̃н̃ам̣ адхиппетам̣, рӯпа̄дӣсу ека̄рамман̣анти идам̣ уда̄харан̣ам̣ на сийа̄ти? на, асадисабха̄вавибха̄ванавасена уда̄хат̣атта̄, итаратха̄ мановин̃н̃а̄н̣абхӯтам̣ идам̣ читтам̣ чхасупи висайесу паваттанато анибаддха̄рамман̣анти а̄рамман̣ам̣ садисӯда̄харан̣абха̄вена вуччеййа а̄рамман̣ам̣ вийа два̄рампи анибаддханти. йасма̄ пана сатипи камма̄нам̣ два̄рантарачаран̣е йебхуййена вуттийа̄ таббахулавуттийа̄ ча два̄ракамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттха̄нам̣ ваккхати, тасма̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дибха̄васа̄ман̃н̃ена каммам̣ екаттанайавасена гахетва̄ тасса вачӣдва̄ра̄дӣсу паваттисаббха̄вато каммасса анибаддхатта̄ти вуттанти а̄ха ‘‘ка̄йадва̄ра̄дӣсу екадва̄рикакаммам̣ ан̃н̃асмим̣ два̄ре на нуппаджджатӣ’’ти. рӯпа̄дӣсу пана ека̄рамман̣ам̣ читтам̣ тенева̄рамман̣ена париччхиннанти висит̣т̣хамева гахитанти а̄рамман̣амева нибаддханти вуттанти читтависесо ева гахито, на читтаса̄ман̃н̃ам̣. ‘‘нану ча рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄ йам̣ йам̣ ва̄ пана̄’’ти а̄рамман̣ампи анийаменева вуттанти? саччаметам̣, таттха пана йам̣ рӯпа̄дӣсу ека̄рамман̣ам̣ читтам̣, там̣ тена вина̄ наппаваттати, каммам̣ пана ка̄йадва̄рика̄дибхедам̣ вачӣдва̄ра̄дӣсу на наппаваттатӣти имасса висесасса джотанаттхам̣ па̄л̣ийам̣ а̄рамман̣амева гахитам̣, два̄рам̣ на гахитанти имаматтхам̣ дассети ‘‘а̄рамман̣амева нибаддха’’нтиа̄дина̄. вачӣдва̄ре уппаджджама̄нампи па̄н̣а̄типа̄та̄дӣти аттхо.
ка̄ма̄вачаракусалам̣
ка̄йакаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
каммадва̄ра̄нантиа̄дина̄ пака̄сетаббасса сарӯпам̣ пака̄санупа̄йан̃ча дассети. нийатарӯпарӯпавасена̄ти дхаммасан̇гахе ниддит̣т̣ханийатарӯпарӯпавасена. ан̃н̃атха̄ каммасамут̣т̣ха̄никака̄йе хадайаваттхупи гахетаббам̣ сийа̄. екасантатипарийа̄панно упа̄диннакака̄йо идха гахитоти чаккха̄йатана̄дӣти вуттесу еко бха̄во хадайаваттху ча гахитанти на сакка̄ ваттум̣ ‘‘чаккха̄йатана̄дӣни джӣвитапарийанта̄нӣ’’ти саннивесасса вибха̄витатта̄.
виппхандама̄наван̣н̣аггахан̣а̄нантарам̣ вин̃н̃аттиггахан̣асса иччхитатта̄ чалана̄ка̄ра̄ва ва̄йодха̄ту вин̃н̃аттивика̄расахита̄ти када̄чи а̄сан̇кеййа̄ти танниваттанаттхам̣ ‘‘пат̣хамаджаванасамут̣т̣хита̄’’ти а̄ха. десантаруппаттихетубха̄вена ча̄летунти етена десантаруппатти чаланам̣, там̣нимитте ча каттубха̄во упачаритоти дассети, ан̃н̃атха̄ кхан̣иката̄ абйа̄па̄рата̄ ча дхамма̄нам̣ на самбхавеййа̄ти. тадабхимукхабха̄вавика̄раватӣти там̣дисамабхимукхо тадабхимукхо, тасса бха̄во тадабхимукхабха̄во, со ева вика̄ро, там̣саман̇гинӣ ва̄йодха̄ту тадабхимукхабха̄вавика̄раватӣ. ида̄ни тадабхимукхабха̄вавика̄ расса вин̃н̃аттибха̄вам̣ дассенто а̄ха ‘‘адхиппа̄йасахабха̄вӣ’’тиа̄ди. еван̃ча катва̄тиа̄дина̄ имисса̄ аттхаван̣н̣ана̄йа ладдхагун̣ам̣ дассети. таттха а̄ваджджанасса̄ти манодва̄ра̄ваджджанасса. йато ба̄ттим̣са̄тиа̄дина̄ тасса вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄паката̄ на сакка̄ пат̣иседхетунти дассети.
паччайо бхавитум̣ саматтхоти етена йатха̄вуттава̄йодха̄туйа̄ тхамбханачаланасан̇кха̄такиччаниппха̄дане тасса а̄ка̄рависесасса сахака̄рӣка̄ран̣абха̄вама̄ха. анидассанасаппат̣игхата̄дайо вийа маха̄бхӯта̄нам̣ аваттха̄висесаматтам̣ со а̄ка̄рависесоти параматтхато на кин̃чи хотӣти ‘‘параматтхато абха̄вам̣ дассетӣ’’ти а̄ха. параматтхато читтасамут̣т̣ха̄набха̄во пат̣иседхито. каммасамут̣т̣ха̄на̄дибха̄васса пана самбхавойева наттхӣти йатха̄вуттавика̄расса параматтхато саббха̄ве накуточисамут̣т̣хитатта̄ аппаччайаттам̣ а̄паннам̣. на хи рӯпам̣ аппаччайам̣ аттхи, аппаччайатте ча сати ниччабха̄во а̄паджджати, на ча нибба̄наваджджо аттхо сабха̄вадхаммо ниччо аттхи. читтасамут̣т̣ха̄набха̄во вийа̄ти вин̃н̃аттийа̄ читтасамут̣т̣ха̄наупа̄да̄рӯпабха̄во упача̄расиддхоти дассети.
вин̃н̃аттийа̄ каран̣абхӯта̄йа. йам̣ каран̣анти йам̣ читтакирийам̣ читтабйа̄па̄рам̣. вин̃н̃аттийа̄ вин̃н̃а̄таттанти идамеса ка̄ретӣти йадетам̣ адхиппа̄йавибха̄ванам̣, етам̣ вин̃н̃аттивика̄рарахитесу руккхачалана̄дӣсу на дит̣т̣хам̣, хаттхачалана̄дӣсу пана дит̣т̣хам̣, тасма̄ виппхандама̄наван̣н̣авинимутто кочи вика̄ро аттхи ка̄йикакаран̣асан̇кха̄тасса адхиппа̄йасса н̃а̄пакоти вин̃н̃а̄йати. н̃а̄пако ча хету н̃а̄петаббаматтхам̣ сайам̣ н̃а̄тойева н̃а̄пети, на саббха̄ваматтена̄ти ван̣н̣аггахан̣а̄нантарам̣ вика̄раггахан̣ампи вин̃н̃а̄йати. татха̄ хи висайабха̄вама̄панно ева саддо аттхам̣ пака̄сети, нетаро. тенева̄ха ‘‘на хи вин̃н̃аттӣ’’тиа̄ди. йади пана читтаджарӯпа̄нам̣ чалана̄ка̄ро вин̃н̃атти, чаккхувин̃н̃а̄н̣асса виппхандама̄наван̣н̣а̄рамман̣атта̄ тенапи са̄ гахита̄ сийа̄ти а̄сан̇ка̄йа ниваттанаттхам̣ а̄ха ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣асса̄’’тиа̄ди.
та̄лапан̣н̣а̄дирӯпа̄нӣтиа̄дина̄пи вин̃н̃аттийа̄ вин̃н̃а̄таббатам̣ мановин̃н̃а̄н̣енева ча вин̃н̃а̄таббатам̣ дассети. сан̃джа̄на̄ти етена̄ти сан̃н̃а̄н̣ам̣, тасса удака̄дино сан̃н̃а̄н̣ам̣ там̣сан̃н̃а̄н̣ам̣, тасса а̄ка̄ро там̣сан̃н̃а̄н̣а̄ка̄ро, удака̄дисахача̄риппака̄ро ча со там̣сан̃н̃а̄н̣а̄ка̄ро ча̄ти удака̄…пе… ка̄ро, там̣ гахетва̄ джа̄нитва̄. тада̄ка̄расса̄ти удака̄дин̃а̄пана̄ка̄расса. йади йатха̄вуттавика̄раггахан̣ам̣йева ка̄ран̣ам̣ адхиппа̄йаггахан̣асса, атха касма̄ аггахитасан̇кетасса адхиппа̄йаггахан̣ам̣ на хотӣти? на кевалам̣ вика̄раггахан̣амева адхиппа̄йаггахан̣асса ка̄ран̣ам̣, кин̃чарахӣти а̄ха ‘‘етасса пана̄’’тиа̄ди.
атха пана̄тиа̄дина̄ вин̃н̃аттийа̄ анума̄нена гахетаббатам̣ дассети. са̄дхиппа̄йа…пе… нантаранти адхиппа̄йасахитавика̄рена сахаджа̄таван̣н̣а̄йатанаггахан̣асан̇кха̄тасса чаккхудва̄рикавин̃н̃а̄н̣асанта̄насса анантарам̣. адхиппа̄йаггахан̣асса̄ти адхиппа̄йававаттха̄пакасса татийава̄ре джаванасса. адхиппа̄йасахабхӯ вика̄ра̄бха̄ве абха̄ватоти етена йатха̄вуттавика̄рам̣ адхиппа̄йаггахан̣ена ануминоти. евам̣ сатӣтиа̄дина̄ йатха̄нумитаматтхам̣ нигаманавасена дассети. таттха удака̄диггахан̣енева̄ти та̄лапан̣н̣а̄дӣнам̣ ван̣н̣аггахан̣а̄нантарена пуримасиддхасамбандха̄нуггахитена удака̄дӣнам̣ таттха аттхибха̄вавиджа̄наненева. йатха̄ та̄лапан̣н̣а̄дӣнам̣ удака̄дисахача̄риппака̄ратам̣ сан̃н̃а̄н̣а̄ка̄ро вин̃н̃а̄тойева хоти на̄нантарийакатта̄, евам̣ виппхандама̄наван̣н̣аггахан̣а̄нантарена пуримасиддхасамбандха̄нуггахитена гантука̄мата̄диадхиппа̄йавиджа̄наненева вин̃н̃атти вин̃н̃а̄та̄ хоти тадабха̄ве абха̄ватоти упама̄йоджана̄.
сабха̄вабхӯтанти анваттхабхӯтам̣. двидха̄ти вин̃н̃а̄панато вин̃н̃еййато ча. ка̄йавин̃н̃аттийа̄ татха̄паваттама̄на̄йа четана̄сан̇кха̄тасса каммасса ка̄йакаммабха̄во ниппхаджджати та̄йа упалаккхитаббатта̄, на пана чатувӣсатийа̄ паччайесу кеначи паччайабха̄ватоти дассенто ‘‘тасмим̣ два̄ре сиддха̄’’тиа̄дима̄ха. тена вачӣдва̄руппанна̄пи па̄н̣а̄типа̄та̄дайо сан̇гахита̄ти тесам̣ сан̇гахитабха̄вам̣ дассети. атха ва̄ ка̄йадва̄руппанна̄йа ка̄йакаммабхӯта̄йа четана̄йа васена ‘‘тена два̄рена вин̃н̃а̄таббабха̄вато’’ти вуттам̣, тасса̄йева два̄рантаруппанна̄йа васена ‘‘тена два̄рена на̄мала̄бхато’’ти. манодва̄ра̄ваджджанассапи вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакабха̄во ниччхитоти ‘‘ека̄дасаннам̣ кирийачитта̄на’’нти а̄ха.
два̄рантарача̄риноти два̄рантарабха̄вена паваттанака̄. два̄расамбхеда̄ти два̄ра̄нам̣ сан̇каран̣ато. два̄ра̄нан̃хи два̄рантарабха̄ваппаттийа̄ сати ка̄йадва̄расса вачӣдва̄ра̄дибха̄во, вачӣдва̄расса ча ка̄йадва̄ра̄дибха̄во а̄паджджатӣти там̣там̣два̄руппаннакамма̄нампи сан̇каро сийа̄. тена̄ха ‘‘каммасамбхедопӣ’’ти. евам̣ сати ка̄йакаммам̣…пе… ваваттха̄нам̣ на сийа̄. йади камма̄ни каммантарача̄рӣни хонти, ка̄йакамма̄дикасса вачӣкамма̄дикабха̄ва̄паттито ‘‘каммасамбхеда̄ два̄расамбхедопӣ’’ти ка̄йакаммам̣ ка̄йакаммадва̄ранти ан̃н̃аман̃н̃ававаттха̄нам̣ на сийа̄ти имаматтхама̄ха ‘‘камма̄нампи каммантарачаран̣е есева найо’’ти. каммантарачаран̣ам̣ каммантарӯпалаккхан̣ата̄. тенева̄ха ‘‘два̄рабха̄вена̄’’ти. два̄рантарачаран̣ам̣ два̄рантаруппатти. два̄рети аттано два̄ре. ан̃н̃асминти два̄рантаре. камма̄нӣти там̣там̣два̄рикакамма̄ни. ан̃н̃а̄нӣти ан̃н̃адва̄рикакамма̄ни. два̄ре два̄ра̄ни на чарантӣти два̄рантарабха̄вена наппаваттанти, два̄рантарам̣ ва̄ на сан̇каманти. кин̃ча̄пи вин̃н̃аттийа̄ чатувӣсатийа̄ паччайесу йена кеначи паччайена четана̄йа паччайабха̄во наттхи, татха̄ пана вин̃н̃аттийа̄ паваттама̄на̄йа ева па̄н̣а̄типа̄та̄ди хоти, на̄н̃н̃атха̄ти сийа̄ вин̃н̃аттийа̄ хетубха̄во четана̄йа̄ти вуттам̣ ‘‘два̄рехи ка̄ран̣абхӯтехӣ’’ти. ка̄йакаммам̣ вачӣкамманти каммававаттха̄нассева ва̄ ка̄ран̣абха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘два̄рехи ка̄ран̣абхӯтехӣ’’ти вуттам̣. йадипи ‘‘два̄рехи камма̄нӣ’’ти вуттам̣, ‘‘ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄’’ти пана вуттатта̄ каммехипи два̄ра̄ни ваваттхита̄нӣти айаматтхопи сиддхойева̄ти дассетум̣ ‘‘на кевала’’нтиа̄ди вуттам̣. адва̄рача̄рӣхӣти два̄ра̄нам̣ сайам̣ ваваттхитабха̄вама̄ха, на пана ававаттха̄нам̣, ваваттха̄намева̄ти адхиппа̄йо. ида̄ни там̣ ваваттха̄нам̣ вибха̄вети камма̄напеккха̄тиа̄дина̄. таттха самайанийамитена читтена самайо вийа два̄ранийамитехи каммехи два̄ра̄ни нийамита̄нӣти айам̣ сан̇кхепаттхо.
евам̣сабха̄ватта̄ти два̄рабхӯтехи ка̄йа̄дӣхи упалаккхан̣ӣйасабха̄ватта̄. а̄н̣атти…пе… ма̄насса̄ти ка̄йавачӣкамма̄нам̣ вачӣка̄йавин̃н̃аттӣхи пака̄сетаббатам̣ а̄ха. ка̄йа̄дӣхӣти ка̄йавачӣвин̃н̃аттӣхи. тасма̄ти йасма̄ два̄рантаре чаранта̄нипи камма̄ни сакена два̄рена упалаккхита̄нева чаранти, тасма̄. на̄пи каммам̣ два̄расса̄ти йасмим̣ два̄рантаре каммам̣ чарати, тасса два̄расса анаттанийасса. там̣там̣два̄рамева̄ти сакадва̄рамева. каммасса̄ти сакасакакаммасса. йади каммехи два̄ра̄ни ваваттхита̄ни, ‘‘каммасса анибаддхатта̄’’ти идам̣ катхам̣ нӣйатӣти а̄ха ‘‘пуббе пана̄’’тиа̄ди.
са̄ти вин̃н̃атти. тасса̄ти каммасса. кеначи пака̄рена̄ти чатувӣсатийа̄ паччайаппака̄ресу кеначи пака̄рена. там̣сахаджа̄та̄ти етена ка̄йавин̃н̃аттийа̄ саббха̄вейева ка̄йакаммасса саббха̄во, на̄н̃н̃атха̄ти парийа̄йена вин̃н̃аттийа̄ каммасса ка̄ран̣абха̄вам̣ вибха̄вети. тенева̄ха ‘‘уппаттит̣т̣ха̄набха̄вена вутта̄’’ти. йатха̄вуттанийамена̄тиа̄дина̄ каммасса уппаттит̣т̣ха̄набха̄ве бйабхича̄ра̄бха̄вама̄ха. таттха йатха̄вуттанийамена̄ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттаппака̄рена ваваттха̄найуттисан̇кха̄тена нийамена. два̄рачаран̣ети ан̃н̃адва̄рачаран̣е.
ка̄йакаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
вачӣкаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
чатӯхи ан̇гехӣти еттха ‘‘субха̄ситам̣йева бха̄сати, но дуббха̄ситам̣. дхаммам̣йева, пийам̣йева, саччам̣йева бха̄сати, но алика’’нти (сам̣. ни. 1.213; су. ни. субха̄ситасутта) йа̄ни ан̇га̄ни сутте вутта̄ни, тесам̣ четана̄сабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘субха̄ситабха̄сана̄’’тиа̄ди вуттам̣. татха̄паватта̄ти субха̄ситабха̄сана̄дибха̄вена паватта̄. саха самбхӯтатта̄ти сахева уппаннатта̄. на хи вачӣвин̃н̃атти саддарахита̄ аттхи. татха̄ хи ‘‘йа̄ та̄йа ва̄ча̄йа вин̃н̃аттӣ’’ти вуттам̣. ‘‘ва̄ча̄гира̄ бйапатхо’’тиа̄дина̄ (дха. са. 636) на̄тисукхумам̣йева саддава̄чам̣ ватва̄ ‘‘йа̄ та̄йа ва̄ча̄йа вин̃н̃аттӣ’’ти, та̄йа саддхим̣ йоджетва̄ вачӣвин̃н̃аттийа̄ вуттатта̄ рӯпа̄йатанам̣ вийа ваттхупариттата̄дина̄ садда̄йатанампи аниндрийагочаро аттхӣти ча адхиппа̄йена ‘‘йа̄ та̄йа…пе… вин̃н̃а̄йатӣ’’ти а̄ха.
ида̄ни ависесена читтасамут̣т̣ха̄насаддасса сотавин̃н̃а̄н̣а̄рамман̣ата̄ па̄л̣ийам̣ вутта̄ти витаккавиппха̄расаддо на сотавин̃н̃еййоти маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄дасса па̄л̣ийа̄ виродхам̣ дассетум̣ ‘‘читтасамут̣т̣ха̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. евам̣ сан̇гахака̄расса адхиппа̄йе т̣хатва̄ маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄дасса пат̣иседхетаббатам̣ дассетва̄ ида̄ни аттано адхиппа̄йе т̣хатва̄ там̣ парихаритум̣ ‘‘маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. сан̇гхат̣т̣ана̄ка̄рена паватта̄нам̣ бхӯта̄нам̣ саддасса ниссайабха̄вато сан̇гхат̣т̣анена сахева саддо уппаджджати. таппаччайабха̄воти упа̄диннакагхат̣т̣анасса паччайабха̄во. читтаджапатхавӣдха̄туйа̄ упа̄диннакагхат̣т̣ане паччайо бхавитум̣ саматтхо читтасамут̣т̣ха̄намаха̄бхӯта̄нам̣ еко а̄ка̄рависесо аттхи. тада̄ка̄ратта̄ хи тесам̣ патхавӣдха̄ту упа̄диннакам̣ гхат̣т̣етӣти имаматтхам̣ вутта̄нуса̄рена ведитаббатта̄ ‘‘вуттанайенева ведитаббо’’ти ватва̄ тамева вуттанайам̣ ‘‘таббика̄ра̄на’’нтиа̄дина̄ вибха̄вети. таттха ан̃н̃аман̃н̃асса паччайабха̄во таппаччайабха̄во вуттоти аттхо. ан̃н̃ампи саббам̣ видха̄нанти ‘‘на читтасамут̣т̣ха̄на̄ти етена параматтхато абха̄вам̣ дассетӣ’’тиа̄дина̄ аттана̄ вуттавидха̄нам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вуттавидха̄нам̣ ‘‘хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитабба’’нти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттамева̄ти.