1. муса̄ва̄давагго
1. муса̄ва̄дасиккха̄падаван̣н̣ана̄
1. ва̄даккхиттоти еттха ависесена ва̄даджаппавитан̣д̣асан̇кха̄то тивидхопи катха̄магго ‘‘ва̄до’’ иччева вуттоти ведитаббо. тесу ‘‘титтхийехи саддхи’’нти вачанато т̣хапетва̄ ва̄дам̣ ‘‘сеса̄’’ти ваданти. чхаладжа̄тиниггахат̣т̣ха̄накусалата̄йа када̄чи каттхачи аваджа̄нитва̄ пат̣иджа̄на̄ти, татха̄ пуббе кин̃чи вачанам̣ пат̣иджа̄нитва̄ паччха̄ аваджа̄на̄ти. евам̣ ва̄ ан̃н̃атха̄ ва̄ ан̃н̃енан̃н̃ам̣ пат̣ичарати. евам̣ паватто сампаджа̄намуса̄ бха̄сам̣ пат̣иссун̣итва̄ асачча̄йанто сан̇кетам̣ катва̄ висам̣ва̄денто евам̣ со ва̄даккхитто сама̄но па̄читтийаваттхун̃ча парипӯренто вичаратӣти евамадхиппа̄йо ведитаббо. аттано ва̄дети еттха ‘‘саббе дхамма̄ анатта̄’’ти (дха. па. 279; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 7; нетти. 5; маха̄ни. 27) пат̣хамама̄раддхе аттано ва̄де. ‘‘йам̣ дуккхам̣ таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15) но самайо. ‘‘саббе дхамма̄’’ти вутте нибба̄нампи сан̇гахам̣ гаччхати. ‘‘нибба̄нам̣ парамам̣ сукха’’нти (дха. па. 203-204; ма. ни. 2.215) вуттатта̄ пана там̣ на дуккхам̣. но т̣ха̄наметам̣ виджджати. айам̣ парава̄дӣ ‘‘йам̣ дуккхам̣ таданатта̄’’ти суттам̣ дассетва̄ сиддхантам̣ самбхаметва̄ ‘‘виродхи вируддхо’’ти вуттам̣ досам̣ а̄ропессатӣти тасмим̣ пат̣хамава̄де кан̃чи досам̣ саллаккхенто а̄ропите ва̄ досе ана̄ропите ва̄ ‘‘на̄йам̣ мама ва̄до’’ти там̣ аваджа̄нитва̄ ‘‘нибба̄нантвева сассата’’нти, ‘‘анатта̄ ити ниччхайа̄’’ти ча суттам̣ дисва̄ тасса пат̣хамава̄дасса ниддосатам̣ саллаккхетва̄ ‘‘мамева айам̣ ва̄до’’ти тамева паччха̄ пат̣иджа̄на̄ти. евам̣ таттха йатха̄вуттама̄нисам̣сам̣ саллаккхенто там̣ пат̣иджа̄нитва̄ йади анатта̄ саббе дхамма̄, дхамма̄ ева на те бхаванти. сабха̄вам̣ дха̄рентӣти хи ‘‘дхамма̄’’ти вуччанти.
айан̃ча атта-саддо сабха̄вава̄чӣти евам̣ а̄ропите ва̄ досе ана̄ропите ва̄ досоти саллаккхетва̄ ‘‘на̄йам̣ мама ва̄до’’ти тамева пат̣хамава̄дам̣ паччха̄ аваджа̄на̄ти. атха со парава̄дӣ сапаккхам̣ пат̣иседхе пат̣иджа̄нанатта̄панайанам̣. пат̣иджа̄на̄ти патйа̄сса ити вачанато ‘‘пат̣ин̃н̃а̄ ан̃н̃а̄ со на̄ма те ниггахо’’ти вутто. сабха̄ва̄тириттам̣ аттхам̣ пат̣иседха̄дхиппа̄йато сабха̄вато атириттам̣ ба̄лапарикаппитаматта̄нам̣ сандха̄йа ‘‘анатта̄ саббе дхамма̄’’ти ме пат̣ин̃н̃а̄такатха̄, са̄ ча тадаваттха̄йева̄ти на ме там̣ пат̣ин̃н̃а̄татта̄панайанам̣ аттхи, ‘‘на̄йам̣ мама ва̄до’’ти аваджа̄нанам̣ пана сабха̄васан̇кха̄там̣ атта̄нам̣ сандха̄йа ‘‘анатта̄ саббе дхамма̄’’ти на вада̄мӣти адхиппа̄йена катанти имина̄ ан̃н̃ена ка̄ран̣ена там̣ пуббе пат̣ин̃н̃а̄татта̄панайанам̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣иччха̄дети. ‘‘анатта̄ саббева дхамма̄’’ти на ваттаббам̣ ‘‘атта-саддасса сабха̄вава̄читта̄’’ти идам̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча тена пуббе пат̣ин̃н̃а̄татта̄панайанам̣ катам̣. таман̃н̃ака̄ран̣ам̣ паччха̄ дасситена ан̃н̃ена ка̄ран̣ена пат̣иччха̄детӣти адхиппа̄йо.
йасма̄ на кевалам̣ йатха̄дасситанайена со аттхамева аваджа̄на̄ти, пат̣иджа̄на̄ти ча, кинту вачанампи, тасма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ (па̄чи. ат̣т̣ха. 1) ‘‘джа̄нитаббато’’ти пат̣хамам̣ ка̄ран̣ам̣ ватва̄ парава̄дина̄ ‘‘йади джа̄нитаббато аниччам̣, нибба̄нам̣ те аниччам̣ сийа̄’’ти вутте ‘‘на майа̄ ‘джа̄нитаббато’ти ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, ‘джа̄тидхаммато’ти майа̄ вуттам̣, там̣ тайа̄ бадхирата̄йа ан̃н̃ена саллаккхитантиа̄дӣни вадатӣти адхиппа̄йо. ‘джа̄нитаббато’ти ватва̄ пуна ‘джа̄тидхаммато’тиа̄дӣни вадатӣ’’ти вуттам̣. ‘‘аваджа̄нитва̄ пуна пат̣иджа̄нанто там̣ аваджа̄нанам̣ имина̄ пат̣иччха̄дети на̄ма̄’’ти ликхитам̣.
2. джа̄нитва̄ джа̄нантасса ча̄ти джа̄нитва̄ ва̄ джа̄нантасса ва̄ти аттхадвайам̣ дӣпетӣти.
3. апича миччха̄ва̄ча̄парийа̄панна̄ти чатуббидхамиччха̄ва̄ча̄парийа̄панна̄. сӣхал̣а̄дина̄мабхедагата̄ти кечи, тасма̄ евам̣ вадато вачанам̣, там̣самут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ти убхайам̣ вуттанти ма̄тика̄йам̣ убхиннам̣ сан̇гахитатта̄. вибхан̇ге там̣ вачанам̣ йасма̄ вина̄ вин̃н̃аттийа̄ наттхи, тасма̄ ‘‘ва̄часика̄ вин̃н̃аттӣ’’ти вин̃н̃атти ча дассита̄. ‘‘евам̣ вадато вачана’’нти локавоха̄рена ватва̄ параматтхато дассенто ‘‘там̣самут̣т̣ха̄пика̄ ва̄ четана̄ти вутта’’нти ча вадати. ол̣а̄рикенева̄ти четана̄самут̣т̣ха̄нава̄ча̄нам̣ сукхуматта̄ висайавасенева ката̄ти.
9. дит̣т̣хасса хотӣти дит̣т̣хо асса, анена ва̄ упача̄раджджха̄навасена на майа̄ абйа̄ват̣о мато, ‘‘на майа̄ паванто пат̣о дит̣т̣хо’’тиа̄дим̣ бхан̣антасса ча параматтхасун̃н̃атам̣ упа̄да̄йа ева ‘‘иттхим̣ на пасса̄ми, на ча пуриса’’нти бхан̣антасса ча на муса̄ва̄до.
11. а̄паттим̣ а̄паджджатийева̄ти еттха ‘‘дуббха̄сита̄паттӣ’’ти ваданти. касма̄? ‘‘кел̣им̣ курума̄но’’ти вуттатта̄. ‘‘ва̄ча̄ гира̄…пе… ва̄часика̄ вин̃н̃аттӣ’’ти уджукам̣ сандха̄йа, ка̄йо на уджуко.
муса̄ва̄дасиккха̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. омасава̄дасиккха̄падаван̣н̣ана̄
13. ‘‘пуна аре паттети пуна там̣ т̣ха̄нам̣ париват̣т̣етва̄ а̄гате ан̃н̃асмим̣ аре’’ти ликхитам̣. патит̣т̣хита̄раппадесанти бхӯмим̣. пуна арети пуна тасмим̣йева аре бхӯмим̣ паттети аттхоти кечи, там̣ на сундарам̣ вийа. джа̄питоти пара̄джито, ‘‘пара̄джито’’ти ва̄ па̄т̣хо. па̄песӣти абхибхаваси. мана̄пам̣ бха̄сама̄насса бра̄хман̣асса гарум̣ бха̄рам̣. удаббахӣти а̄кад̣д̣хӣти аттхо, ана̄дараттхе ва̄ са̄мивачанам̣. дханан̃ча нам̣ ала̄бхесӣти йатха̄ со дханам̣ алабхи, татха̄ ака̄сӣти адхиппа̄йо.
15. пуббети нида̄не. авакан̣н̣аканти чхиннакан̣н̣акана̄мам̣. джавакан̣н̣аканти ван̇какан̣н̣акана̄мам̣. дханит̣т̣хакам̣ дханавад̣д̣хакана̄мам̣, сиривад̣д̣хакана̄мам̣ кулавад̣д̣хакассева на̄мам̣. таччхакакамманти кхан̣анакаммака̄ра̄ кот̣т̣хака̄, па̄са̄н̣акаммака̄ра̄ти кечи. ‘‘мудда̄ти паббаган̣ана̄. ган̣ана̄ти маха̄ган̣ана̄’’ти пора̄н̣аган̣т̣хипаде вуттам̣. ‘‘мадхумехам̣ омеха’’нти ликхитам̣. тхӯлака̄йасса мам̣сӯпачайоти еке. йабха метхуне. вӣтара̄гата̄дӣхи аккосантопи килесехева кира аккосати на̄ма, татха̄ ‘‘сота̄панно’’ти аккосанто а̄паттийа̄ аккосати на̄ма̄ти еке. лин̇га̄йаттатта̄ аччода̄та̄дипи лин̇гамева джа̄там̣.
16. саббаттха вадетӣти уддесо. бхан̣атӣти виттха̄ро. вадетӣти ва̄ имина̄ паравин̃н̃а̄панам̣ дӣпети.
26. ан̃н̃а̄падесава̄ресу пана ‘‘евам̣ вадетӣ’’ти вуттам̣. касма̄? пуббе дасситауддесаккаманидассанаттхам̣. пуббепи ‘‘хӣнена хӣнам̣, хӣнена уккат̣т̣хам̣, уккат̣т̣хена хӣнам̣, уккат̣т̣хена уккат̣т̣ха’’нти джа̄тйа̄дӣсу екекасмим̣ чатудха̄ чатудха̄ дасситауддесаккамасса нидассанам̣ ‘‘ева’’нти имина̄ кароти. ‘‘хӣнена хӣнам̣ вадетӣ’’ти вуттат̣т̣ха̄нейева хи ‘‘евам̣ вадетӣ’’ти вутте со а̄ка̄ро нидассито хотӣти адхиппа̄йо. ан̃н̃атха̄ ан̃н̃а̄падесена со а̄ка̄ро на самбхаватӣти а̄паджджати. на самбхавати ева̄ти че? на, висесака̄ран̣а̄бха̄ва̄, таттха ана̄паттиппасан̇гато, анийаманиддесена анийаматтхасамбхавато ча. ‘‘санти идхекачче чан̣д̣а̄ла̄’’тиа̄дина̄ хи анийаманиддесена чан̣д̣а̄лам̣ ва̄ ачан̣д̣а̄лам̣ ва̄ сандха̄йа бхан̣антасса а̄паттӣти анийаматтхо самбхаватӣти адхиппа̄йо. йади евам̣ еттакамева ваттаббам̣ та̄вата̄ пуббе дасситауддесаккаманидассанасиддхитоти? на, ‘‘вадетӣ’’ти имина̄ айоджите ‘‘ева’’нти паде имам̣ на̄ма а̄ка̄рам̣ дассетӣти анавабодхато. ан̃н̃а̄падесанайепи паравин̃н̃а̄панейева дуккат̣апа̄читтийам̣ вийа̄ти нийаманапайоджанам̣ ва̄ ‘‘вадетӣ’’ти паданти ведитаббам̣. атха ва̄ аттано самӣпе т̣хатва̄ ан̃н̃ам̣ бхиккхум̣ а̄н̣а̄пенто хӣнена хӣнам̣ вадети бхан̣ати, а̄патти па̄читтийасса. саче сайам̣ хӣно хӣнена хӣнам̣ чан̣д̣а̄лам̣…пе… пуккусам̣ ‘‘пуккусо’’ти бхан̣ати а̄патти ва̄ча̄йа ва̄ча̄йа па̄читтийасса, еса найо ан̃н̃а̄падесава̄ресупӣти йоджана̄ ведитабба̄. айаматтхо дут̣т̣хадосесу парийеситаббо. ан̃н̃атха̄ ‘‘вадети бхан̣атӣ’’ти етесам̣ ан̃н̃атарам̣ убхайаттха анан̃н̃а̄падесава̄раан̃н̃а̄падесава̄ресу, висесена ва̄ ан̃н̃а̄падесава̄ресу нираттхакам̣ а̄паджджати вина̄йева тена вачанасилит̣т̣хата̄самбхавато. аттато па̄л̣ийам̣ авуттатта̄ панеттха ‘‘са̄н̣аттика’’нти вуттанти ведитаббам̣. татра̄йам̣ падасандхи вадетӣти вада итӣти. асаммукха̄ вадантасса дуккат̣ам̣ ‘‘саммукха̄ пана саттахипи а̄паттиккхандхехи вадантасса дуккат̣а’’нти андхакат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄. давакамйата̄ на̄ма кел̣и, там̣ дассетум̣ ‘‘хаса̄дхиппа̄йата̄’’ти вуттам̣. ‘‘асаммукха̄пи давакамйата̄йа вадантасса дуббха̄ситамева̄’’ти а̄чарийа̄ ваданти. па̄пагарахита̄йа куджджхитва̄пи вадантасса дуккат̣ам̣, асаммукха̄ ана̄паттӣти.
омасава̄дасиккха̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. песун̃н̃асиккха̄падаван̣н̣ана̄
36-7. ‘‘имасса сутва̄ амусса̄’’ти па̄т̣хо. ‘‘имесам̣ сутва̄’’ти на сундарам̣. бхеда̄йапӣти бхеда̄йа. тин̣н̣ампи бхиккхубха̄ватойева нипаджджанато ‘‘бхиккхӯнам̣ песун̃н̃е’’ти бахувачанам̣ катам̣.
38-9. ‘‘иттханна̄мо а̄йасма̄ чан̣д̣а̄ло…пе… пуккусоти бхан̣атӣ’’ти ватва̄ песун̃н̃ам̣ упасам̣харатӣти йоджана̄. ан̃н̃атха̄ ‘‘пуккусоти бхан̣атӣ’’ти ваттаббата̄ а̄паджджати. еттха анупасампаннава̄ро лаббхама̄нопи на уддхат̣о омасава̄де дасситанайатта̄, сан̇кхепато анте дассетука̄мата̄йа ва̄. татха̄ хи анте тӣн̣и дуккат̣а̄ни дассита̄ни. та̄ни пана дассенто бхагава̄ йасма̄ ‘‘упасампаннасса сутва̄ упасампаннасса песун̃н̃ам̣ упасам̣харатӣ’’ти вутта̄нам̣ двиннам̣ пада̄нам̣ ан̃н̃атаравипалла̄савасена ва̄ убхайавипалла̄савасена ва̄ па̄читтийанти катва̄ двепи та̄ни екато вутта̄нӣти дассетука̄мо, тасма̄ саббапат̣хамам̣йева ‘‘упасампанно упасампаннасса сутва̄ упасампаннасса песун̃н̃ам̣ упасам̣харати, а̄патти па̄читтийасса̄’’ти а̄ха. ‘‘двӣсу панетесу йасма̄ па̄ра̄джикам̣ аджджха̄паннопи упасампанно та̄дисам̣йева упасампаннам̣ кхум̣сетука̄мо омасати, та̄дисасса сутва̄ та̄дисасса песун̃н̃ам̣ упасам̣харати, а̄патти па̄читтийасса, тасма̄ ‘упасампанно’ти идам̣ а̄дипадам̣ саббаттха вутта’’нти кечи ваданти, там̣ на йуттам̣, анавасесаа̄паттим̣ а̄паннасса пуна а̄паттийа̄ асамбхавато, тасма̄ кевалам̣ ма̄тика̄йам̣ бхиккхупада̄бха̄ватойева ‘‘бхан̣ати упасам̣харатӣ’’ти пада̄нам̣ ка̄раканиддеса̄бха̄ве асамбхавато ева там̣ а̄дипадам̣ вуттанти ведитаббам̣. идам̣ па̄л̣илеса̄бха̄вато ана̄н̣аттикамева. ‘‘на пийакамйасса, на бхеда̄дхиппа̄йасса̄’’ти упасам̣харан̣а̄пеккхам̣ са̄мивачанам̣ тун̣хӣбхӯтасса вачанаппайоджана̄бха̄вато, тена вуттам̣ ‘‘па̄пагарахита̄йа бхан̣антасса ана̄паттӣ’’ти.
песун̃н̃асиккха̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. падасодхаммасиккха̄падаван̣н̣ана̄
45-6. саббаметам̣ падасо дхаммо на̄ма̄ти еттха дхаммо на̄ма буддхабха̄ситоти евам̣ самбандхо. аккхарасамӯхоти асаматтападе. паччекабуддхабха̄ситам̣ буддхабха̄сите ева. анупа̄сакагахат̣т̣хехи бха̄сито исибха̄сита̄дисан̇гахам̣ гаччхатӣти ведитаббам̣. каттхачи поттхаке ‘‘девата̄бха̄сито’’ти падам̣ наттхи, йаттха аттхи, са̄ па̄л̣и. га̄тха̄бандхепи ча еса найоти екамева аккхарам̣ ватва̄ т̣ха̄нам̣ лаббхати ева. ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дисуттам̣ бхан̣а̄пийама̄но ека̄рам̣ ватва̄ тит̣т̣хати че, анваккхарена па̄читтийам̣, апарипун̣н̣ападам̣ ватва̄ т̣хите анубйан̃джанена. падесу екам̣ пат̣хамападам̣ вируджджхати че, анупадена па̄читтийам̣. ат̣т̣хакатха̄нисситоти ат̣т̣хакатха̄нисситавасена т̣хито. пуббе пакатибха̄са̄йа вуттам̣ ат̣т̣хакатхам̣ сандха̄йа. па̄л̣инисситоти па̄л̣ийам̣ ева̄гато. маггакатха̄дӣнипи пакаран̣а̄ни.
48. упача̄ранти два̄дасахаттхам̣. ‘‘опа̄тетӣти екато бхан̣ати сама̄гаччхатӣ’’ти ликхитам̣. кин̃ча̄пи апала̄ладаманампи сӣлупадесопи бхагавато ка̄ле уппанно, атха кхо тесу йам̣ йам̣ буддхавачанато а̄харитва̄ вуттам̣, там̣ тадева а̄паттиваттху хотӣти вин̃н̃а̄панаттхам̣ маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘вадантӣ’’ти вачанехи ситхилам̣ катам̣. буддхавачанато а̄харитва̄ вуттасса бахулата̄йа таббахуланайена тесу а̄патти вутта̄, тасма̄ маха̄паччарийам̣ тасса̄дхиппа̄йо пака̄ситоти аттхо. ‘‘саббесамева вачананти апаре’’ти вуттам̣. саче а̄чарийо т̣хито нисинна̄нам̣ па̄т̣хам̣ дети, ‘‘на т̣хито нисиннасса дхаммам̣ десесса̄мӣ’’ти вутта̄паттим̣ на̄паджджатӣти еке. тесампи па̄т̣хада̄нам̣ дхаммадесанато на ан̃н̃анти там̣ на йуттам̣, чхаттапа̄н̣ика̄дӣнам̣ па̄т̣хада̄нена ана̄паттиппасан̇гато, а̄паттибха̄во ча сиддхо. вуттан̃хетам̣ –
‘‘убхо аттхам̣ на джа̄нанти, убхо дхаммам̣ на пассаре;
йо ча̄йам̣ мантам̣ ва̄чети, йо ча̄дхамменадхӣйатӣ’’ти. (па̄чи. 647);
еттха адхӣйатӣти аттхо, тасма̄ па̄т̣хада̄нампи дхаммадесана̄ва. секхийат̣т̣хакатха̄йам̣ (па̄чи. ат̣т̣ха. 634) ‘‘дхаммапариччхедо панеттха падасодхамме вуттанайена ведитаббо’’ти вуттам̣, тасма̄ айамева дхаммо саббаттха дхаммапат̣исам̣йуттасиккха̄падесу ведитаббо. йади евам̣ сан̇кха̄рабха̄са̄дивасена читтадхаммам̣ десентасса секхийавасена ана̄патти сийа̄, тато чхапакаджа̄такавиродхо. таттха манта̄нам̣ ба̄хирагантхатта̄ти че? на, тададхиппа̄йа̄джа̄нанато. айан̃хи таттха адхиппа̄йо ‘‘ба̄хиракагантхасан̇кха̄тампи мантам̣ учче а̄сане нисиннасса ва̄четум̣ ме бхиккхаве амана̄пам̣, пагева дхаммам̣ десету’’нти. ‘‘тада̄пи ме, бхиккхаве, амана̄пам̣ нӣче а̄сане нисӣдитва̄ учче а̄сане нисиннасса мантам̣ ва̄четум̣, киман̇гам̣ пана етарахи…пе… дхаммам̣ десету’’нти (па̄чи. 647) хи айам̣ па̄л̣и йатха̄вуттамева адхиппа̄йам̣ дӣпети, на ан̃н̃ам̣. тенева ‘‘мантам̣ ва̄четум̣ дхаммам̣ десету’’нти вачанабхедо като. ан̃н̃атха̄ убхайаттха ‘‘дхаммам̣ десету’’миччева ваттаббанти.
майа̄ саддхим̣ ма̄ вада̄тиа̄димхи пана ануган̣т̣хипаде евам̣ вутто ‘‘саче бхиккху са̄ман̣ерена саддхим̣ ваттука̄мо, татха̄ са̄ман̣еропи бхиккхуна̄ саддхим̣ ваттука̄мо сахаса̄ опа̄тети, ‘йебхуййена пагун̣ам̣ гантхам̣ бхан̣антам̣ опа̄тетӣ’’тиа̄дӣсу вийа ана̄патти, на хи етта̄вата̄ бхиккху са̄ман̣ерасса уддисати на̄ма хоти. йасма̄ маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ наттхи, тасма̄пи йуттамеветам̣. саче таттха вича̄ретва̄ пат̣иккхиттам̣ сийа̄ а̄патти, кирийа̄кирийан̃ча на̄паджджати. касма̄? йасма̄ читтена екато ваттука̄мо, атха кхо нам̣ ‘екато ма̄ вада̄’ти пат̣иккхипитва̄пи екато ваданто а̄паджджати. аваттука̄масса сахаса̄ вираджджхитва̄ екато вадантасса ана̄патти, тена вуттам̣ ‘майа̄ саддхим̣ ма̄ вада̄ти вутто йади вадати, ана̄паттӣ’ти. татха̄пи а̄чарийа̄нам̣ матимануваттантена еварӯпесу т̣ха̄несу йатха̄вуттанайенева пат̣ипаджджитаббам̣. касма̄? йасма̄ маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ наттхи, наттхибха̄ватойева а̄патти. саче таттха ана̄паттиавачанам̣ на самбхавати айамат̣т̣ха̄натта̄’’ти.
татра̄йам̣ вича̄ран̣а̄ – ‘‘майа̄ саддхим̣ ма̄ вада̄’’ти вутто йади вадати, бхиккхуно ана̄паттӣти йуттаметам̣ бхиккхуно ваттука̄мата̄йа̄бха̄вато, бха̄вепи саджджха̄йакаран̣а̄дӣсу тӣсу ана̄паттито ча. атха са̄ман̣ерена бйаттата̄йа ‘‘майа̄ саддхим̣ ма̄ вада̄’’ти вутто бхиккху абйаттата̄йа вадати, а̄патти ева ваттука̄мата̄саббха̄вато. сахаса̄ че вадати, ана̄патти тадабха̄вато. саче бхиккху евам̣ ‘‘майа̄ саддхим̣ ма̄ вада̄’’ти ватва̄ тена саддхим̣ сайам̣ вадати, а̄патти ева. на хи етам̣ сиккха̄падам̣ кирийа̄кирийам̣. йади етам̣ сиккха̄падам̣ кирийа̄кирийам̣ бхавеййа, йуттам̣. таттха ана̄паттӣти адхиппа̄йо. маха̄паччарийам̣ имина̄ва адхиппа̄йена ‘‘майа̄ саддхим̣ ма̄ вада̄’’ти вуттам̣ сийа̄. на хи са̄ман̣ерасса кирийа̄ идха пама̄н̣анти, имасмим̣ пана адхиппа̄йе вутте атийуттам̣ва̄ти аттхо. аккхараттхо бйан̃джанаттхо. кин̃ча̄пи ‘‘йан̃ча падам̣ йан̃ча анупадам̣ йан̃ча анваккхарам̣ йан̃ча анубйан̃джанам̣, саббаметам̣ падасодхаммо на̄ма̄’’ти вуттам̣, татха̄пи ‘‘падена ва̄чети, паде паде а̄патти па̄читтийасса, аккхара̄йа ва̄чети, аккхараккхара̄йа а̄патти па̄читтийасса̄’’ти идамева двайам̣ йоджитам̣, там̣ касма̄ти че? падена анупадаанубйан̃джана̄нам̣ сан̇гахитатта̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘анупаданти дутийапа̄до. анубйан̃джананти пуримабйан̃джанена садисам̣ паччха̄бйан̃джана’’нти (па̄чи. ат̣т̣ха. 45), тасма̄ анупадекадесаматтамева анубйан̃джананти сиддхам̣. ‘‘аккхара̄нубйан̃джанасамӯхо пада’’нти ча вуттатта̄ падаматтамева ваттаббам̣ тена анупада̄диттайаггахан̣атоти че? на ваттаббам̣ вачанависесато. падена ва̄ченто хи паде ва̄ анупаде ва̄ анубйан̃джане ва̄ а̄паттим̣ а̄паджджати. на аккхарена. аккхарена ва̄ченто пана пада̄дӣсу ан̃н̃атарасмим̣ а̄паджджати. на хи ‘‘варо варан̃н̃ӯ варадо вара̄харо’’тиа̄димхи пат̣хамам̣ ва-ка̄рам̣ ва̄ченто дутийа̄дива-ка̄ре опа̄тети, пат̣хамам̣ ро-ка̄рам̣ ва̄ченто дутийаро-ка̄ре опа̄тети, пат̣хамам̣ ра-ка̄рам̣ ва̄ченто дутийара-ка̄ре опа̄тети, а̄патти па̄читтийасса̄ти самбхавати. анубйан̃джана̄нуломато самбхавати ева̄ти че? на, ‘‘паде паде а̄патти па̄читтийасса̄’’ти имина̄ вируддхатта̄. идан̃хи вачанам̣ екасмим̣ паде ека̄ а̄паттӣти дӣпети. ‘‘рӯпам̣ аниччанти вуччама̄но рӯти опа̄тетӣ’’ти вачанато сакалам̣ па̄дам̣ ва̄чентасса пат̣хамааккхараматте екато вутте а̄паттӣти сиддханти че? на, ‘‘аккхараккхара̄йа а̄патти па̄читтийасса̄’’ти имина̄ вируддхатта̄, тасма̄ рӯти опа̄тетӣти ваттум̣ асамбхавато рӯ-ка̄расса йатха̄вуттадхаммапарийа̄паннабха̄васиддхито там̣ аватва̄ кевалам̣ аккхара̄йа ва̄чентасса йатха̄вуттадхаммапарийа̄паннааккхарабха̄вадассанаттхам̣ ‘‘рӯпам̣ аниччанти вуччама̄но’’ти вуттам̣, вачанасилит̣т̣хата̄васена ва̄ анубйан̃джане ведана̄вачанам̣ вийа̄ти ведитаббам̣.
падасодхаммасиккха̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пат̣хамасахасеййасиккха̄падаван̣н̣ана̄
50. ‘‘на сахасеййам̣ каппетабба’’нти бха̄вавасена вуттам̣, кесучи ‘‘на сахасеййа̄ каппетабба̄’’ти па̄т̣хо, на каппетабба̄ бхиккхуна̄ти пан̃н̃аттанти адхиппа̄йо. ‘‘апассенам̣ ва̄ти ва̄йимаман̃чакамева хотӣ’’ти ликхитам̣. йам̣ етесам̣ на каппати, там̣ тесампӣти упаджджха̄йа̄дӣнам̣ сантикам̣ агантва̄ сахасеййам̣ каппеййа̄ти па̄т̣хасесо.
52. ‘‘анупасампанно на̄ма бхиккхум̣ т̣хапетва̄ авасесо’ти вуттатта̄ ма̄туга̄мо анупасампанноти чатуттхараттийам̣ ма̄туга̄мо двепи сахасеййа̄паттийо джанетӣти апаре’’ти вуттам̣, ‘‘бхиккхум̣ т̣хапетва̄…пе… панноти па̄ра̄джикаваттхубхӯто тираччха̄напурисо адхиппето’’ти ча, убхайампи вӣмам̣ситаббам̣. дутийасиккха̄паде ма̄туга̄мо на̄ма̄ти манусситтхим̣йева гахетва̄ йаккхӣ петӣ тираччха̄нагата̄ па̄ра̄джикаваттхубхӯта̄ на гахита̄ тесу дуккат̣атта̄. ‘‘саче пана аттанопи сиккха̄паде дуккат̣ам̣ бхавеййа, атха касма̄ пат̣хамасиккха̄паде па̄читтийа’’нти ча вуттам̣. ‘‘апариккхитте памукхе ана̄паттӣ’’ти сӣхал̣ат̣т̣хакатха̄вачанам̣, тассаттхам̣ дӣпетум̣ андхакат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘бхӯмийам̣ вина̄ джагатийа̄ памукхам̣ сандха̄йа катхита’’нти вуттам̣. пуна васатӣти чатуттхадивасе васати. бхиккхунипаннети бхиккхумхи нипанне. саннипатитаман̣д̣апам̣ на̄ма маха̄виха̄ре саннипа̄тат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘тӣн̣и ча диваса̄ни дуккат̣акхетте васитва̄ чатуттхе дивасе сахасеййа̄паттипахонаке сайати, па̄читтийева̄’’ти екачче ваданти кира, там̣ на йуттам̣.
пат̣хамасахасеййасиккха̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. дутийасахасеййасиккха̄падаван̣н̣ана̄
55. ‘‘атха кхо те манусса̄’’ти ча ‘‘те аддхика̄’’ти ча па̄т̣хо. ‘‘екаратта’’нтипи аттхи, со на сундаро. пан̣д̣аке па̄л̣ийам̣ дуккат̣асса вуттатта̄ ‘‘убхатобйан̃джанехи мӯла̄паттӣти диссатӣ’’ти, ‘‘анимитта̄дайо иттхийова̄’’ти ча ваданти убхатобйан̃джанаке вуттам̣ вийа. кин̃ча̄пи матиттхӣ па̄ра̄джикаваттху хоти, анупа̄диннапаккхе т̣хитатта̄ пана идха а̄паттим̣ на кароти. па̄ра̄джика̄паттит̣т̣ха̄нан̃четтха на олокетаббам̣.
дутийасахасеййасиккха̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. дхаммадесана̄сиккха̄падаван̣н̣ана̄
66. ‘‘вин̃н̃ӯ пат̣ибала̄’’ти вачанато авин̃н̃ӯ иттхийа̄пи десентасса ана̄патти. идха йаккхӣа̄дайо манусситтхӣ вийа анол̣а̄рикатта̄ дуккат̣аваттхука̄ джа̄та̄. тираччха̄нагатамануссавиггахиттхийа̄ пат̣ибалата̄йа вуттатта̄ итара̄пи дуккат̣аваттхуйева̄ти еке. ‘‘ма̄туга̄ма̄йа̄’’ти лин̇гавипалла̄сена вуттам̣. ‘‘ат̣т̣хакатха̄дипа̄т̣хам̣ т̣хапетва̄ дамил̣а̄дина̄ йатха̄ручи катхетум̣ лабхати кира̄’’ти ликхитам̣, йатха̄ йаккхӣа̄дайо дуккат̣аваттхука̄ джа̄та̄, татха̄ пурисавиггахам̣ гахетва̄ т̣хитена йаккха̄дина̄ саддхим̣ т̣хитасса ма̄туга̄масса дхаммам̣ десенто дуккат̣ам̣ ана̄паджджитва̄ касма̄ па̄читтийама̄паджджатӣти че? ӣсакампи дутийапаккхам̣ абхаджанато. мануссама̄туга̄мопи на дутийо, пагева йаккха̄дайоти. на дутийа̄нийате тасса дутийатта̄ти че? на таттха дут̣т̣хуллава̄ча̄пеккха̄ дутийата̄, кинту нисаджджа̄пеккха̄, идха ча на нисаджджаматтам̣, кинту десана̄ идха̄дхиппета̄. са̄ ча нипаджджанато ол̣а̄рика̄, тасма̄ асаматтханидассанам̣.
дхаммадесана̄сиккха̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. бхӯта̄рочанасиккха̄падаван̣н̣ана̄
67. ‘‘чатуттхапа̄ра̄джикаваттху ча идан̃ча екамева̄’’ти вуттам̣, на йуттам̣. касма̄? таттха ‘‘могхапуриса̄’’ти вуттатта̄. те арийамиссака̄ на хонтӣти двепи екасадиса̄нӣти мама такко. ‘‘арийа̄пи пат̣иджа̄ним̣су, тесампи аббхантаре виджджама̄натта̄ уттаримануссадхаммасса̄’’ти ликхитам̣. ‘‘саббепи бхӯтам̣ бхагава̄ти путхуджджанаарийа̄нам̣ уттаримануссадхаммасса а̄рочитатта̄ ‘бхӯта’нти вуттам̣, на аттано уттаримануссадхаммам̣ сандха̄йа̄ти апаре’’ти вуттам̣.
77. пуббе авуттехӣти чатуттхапа̄ра̄джике авуттехӣти.
бхӯта̄рочанасиккха̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. дут̣т̣хулла̄рочанасиккха̄падаван̣н̣ана̄
78-80. ‘‘тенева хаттхена упаккамитва̄ асучим̣ мочесӣ’’ти па̄т̣хо сампатипа̄т̣хо сундаро. апалокетва̄ва ка̄табба̄. но че, па̄л̣ийам̣йева вуттам̣ сийа̄. ‘‘оттаппена̄’’ти ваттаббе рул̣хӣвасена паресу ‘‘хироттаппена̄’’ти вуттам̣. маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ утта̄натта̄ на вуттам̣, па̄читтийа̄самбхавадассаненева хи дуккат̣анти сиддхам̣.
83. таттха ‘‘камма’’нти вуттааджджха̄ча̄репи парийа̄паннатта̄ там̣ тасса дан̣д̣акаммаваттху. ‘‘таттха каммам̣ а̄панно’’ти пуббепи ликхитам̣. маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘аттака̄мам̣ а̄панно’’ти па̄т̣хо, ‘‘айамева гахетаббо’’ти ваданти, вӣмам̣ситаббам̣.
дут̣т̣хулла̄рочанасиккха̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. патхавӣкхан̣анасиккха̄падаван̣н̣ана̄
86. кат̣асаккхара̄ сетаматтика̄ вийа мудука̄ саккхараджа̄ти. ‘‘акатапаббха̄рети авалан̃джитаббат̣т̣ха̄надассанаттхам̣ вутта’’нти ликхитам̣. ‘‘ановассакат̣т̣ха̄надассанаттха’’нти ваттаббам̣. мӯсикуккуранти мӯсика̄хи уддхат̣апам̣су. суддхачитта̄ти кин̃ча̄пи ‘‘евам̣ пават̣т̣ите патхавӣ бхиджджиссатӣ’’ти джа̄нанти, но пана че патхавӣбхедаттхика̄, суддхачитта̄ на̄ма хонти. пам̣суа̄дайо две кот̣т̣ха̄са̄ а̄паттикара̄. кечи ‘‘саббаччханна̄дӣсу упад̣д̣хе дуккат̣асса вуттатта̄ саче дуккат̣ам̣, йутта’’нти ваданти. таттха йуттам̣ та̄дисасса ваттхуно самбхава̄, идха пана джа̄тапатхавӣ ча аджа̄тапатхавӣ ча̄ти двейева ваттхӯни, тасма̄ двиннам̣ екена бхавитаббанти на йуттам̣. еттха̄пи дуккат̣авачанам̣ аттхӣти че? там̣ пана сан̃н̃а̄васена, на ваттхувасена̄ти на йуттамева.
87. аггим̣ ка̄тум̣ ват̣т̣атӣти еттха етта̄вата̄ усумам̣ ган̣ха̄ти, тасма̄ ват̣т̣атӣти кечи. евам̣ сати патхавийа̄ аггимхи кате дӯратопи бхӯми ун̣ха̄ хоти, таттакам̣ копетаббам̣ сийа̄, на ча каппати, тасма̄ йасмим̣ т̣ха̄не патати, там̣ со агги д̣ахати, тасма̄ ват̣т̣атӣти еке. ад̣ахитепи ‘‘адад̣д̣ха̄йа патхавийа̄ аггим̣ т̣хапетум̣ на ват̣т̣атӣ’’ти вуттатта̄ аттана̄ па̄тана̄йева досо патите упада̄хети ведитаббам̣.
патхавӣкхан̣анасиккха̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
саматто ван̣н̣ана̄ккамена муса̄ва̄давагго пат̣хамо.