намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
винайапит̣аке
ваджирабуддхи-т̣ӣка̄
гантха̄рамбхакатха̄
пан̃н̃а̄висуддха̄йа дайа̄йа саббе;
вимочита̄ йена винеййасатта̄;
там̣ чаккхубхӯтам̣ сираса̄ намитва̄;
локасса локантагатасса дхаммам̣.
сан̇гхан̃ча сӣла̄дигун̣ехи йутта-
ма̄да̄йа саббесу падесу са̄рам̣;
сан̇кхепака̄мена мама̄сайена;
сан̃чодито бхиккхухитан̃ча дисва̄.
самантапа̄са̄дикасан̃н̃ита̄йа;
самбуддхагхоса̄чарийодита̄йа;
сама̄сато лӣнападе ликхиссам̣;
сама̄сато лӣнападе ликхӣтам̣.
сан̃н̃а̄ нимиттам̣ катта̄ ча, парима̄н̣ам̣ пайоджанам̣;
сабба̄гамасса пуббева, ваттаббам̣ ваттумиччхата̄ти. –
вачанато самантапа̄са̄дикети сан̃н̃а̄. дӣпантаре бхиккхуджанасса аттхам̣ на̄бхисамбхун̣а̄тӣти нимиттам̣. буддхагхосоти гарӯхи гахитана̄мадхеййена̄ти катта̄. самадхикасаттавӣсатисахассаматтена тасса гантхена̄ти парима̄н̣ам̣. чират̣т̣хитаттхам̣ дхаммасса̄ти пайоджанам̣.
татра̄ха – ‘‘ваттаббам̣ ваттумиччхата̄ти йам̣ вуттам̣, таттха катхам̣видхо ватта̄’’ти? уччате –
па̄т̣хаттхавидӯсам̣хӣро, ватта̄ сучи амаччхаро;
чатуккамапаричча̄гӣ, десакасса хитуссукоти. (маха̄ни. ат̣т̣ха. гантха̄рамбхакатха̄);
татра пат̣хӣйатети па̄т̣хо. со хи анекаппака̄ро аттха̄нурӯпо аттха̄нанурӯпо чети. катхам̣? сандха̄йабха̄сито бйан̃джанабха̄сито са̄васесапа̄т̣хо ниравасесапа̄т̣хо нӣто неййоти. татра анекаттхаватта̄ сандха̄йабха̄сито на̄ма ‘‘ма̄тарам̣ питарам̣ хантва̄’’тиа̄ди (дха. па. 294). екаттхаватта̄ бйан̃джанабха̄сито на̄ма ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’тйа̄ди (дха. па. 1, 2; нетти. 90, 92; пет̣ако. 14). са̄васесо на̄ма ‘‘саббам̣, бхиккхаве, а̄дитта’’митйа̄ди (маха̄ва. 54; сам̣. ни. 4.28). випарӣто ниравасесо на̄ма ‘‘саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена буддхасса бхагавато н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантӣ’’тйа̄ди (маха̄ни. 156; пат̣и. ма. 3.5). йатха̄ вачанам̣, татха̄ авагантаббо нӣто на̄ма ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄’’тйа̄ди. йуттийа̄ ануссаритаббо неййо на̄ма ‘‘екапуггало, бхиккхаве’’тйа̄ди (а. ни. 1.170).
аттхопи анекаппака̄ро па̄т̣хаттхо сабха̄ваттхо н̃еййаттхо па̄т̣ха̄нурӯпо па̄т̣ха̄нанурӯпо са̄васесаттхо ниравасесаттхо нӣтаттхо неййаттхотйа̄ди. таттха йо там̣там̣сан̃н̃а̄панаттхамучча̄рӣйате па̄т̣хо, са па̄т̣хаттхо ‘‘са̄ттхам̣ сабйан̃джана’’митйа̄дӣсу (па̄ра̄. 1; дӣ. ни. 1.190) вийа. рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ лаккхан̣араса̄ди сабха̄ваттхо ‘‘самма̄дит̣т̣хим̣ бха̄ветӣ’’тйа̄дӣсу (вибха. 489; сам̣. ни. 5.3) вийа. йо н̃а̄йама̄но хита̄йа бхавати, са н̃а̄тумарахатта̄ н̃еййаттхо ‘‘аттхава̄дӣ дхаммава̄дӣ’’тйевама̄дӣсу (дӣ. ни. 1.9, 194; 3.238; ма. ни. 1.411) вийа. йатха̄па̄т̣хам̣ бха̄сито па̄т̣ха̄нурӯпо ‘‘чаккху, бхиккхаве, пура̄н̣акамма’’нти (сам̣. ни. 4.146) бхагавата̄ вуттамато чаккхумапи камманти. бйан̃джаначчха̄йа̄йа аттхам̣ пат̣иба̄хайама̄нена вутто па̄т̣ха̄нанурӯпо. ваджджетаббам̣ кин̃чи апариччаджитва̄ парисесам̣ катва̄ вутто са̄васесаттхо ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджатӣ’’ти (сам̣. ни. 4.60; маха̄ни. 107) ча, ‘‘саббе тасанти дан̣д̣асса, саббе бха̄йанти маччуно’’тйа̄дӣсу (дха. па. 129) вийа. випарӣто ниравасесаттхо ‘‘сандха̄витам̣ сам̣саритам̣ маман̃чева тумха̄кан̃ча (дӣ. ни. 2.155; маха̄. 287; нетти. 114). татра, бхиккхаве, ко манта̄ ко саддха̄та̄…пе… ан̃н̃атра дит̣т̣хападехӣ’’тйа̄ди (а. ни. 7.66). саддавасенева веданӣйо нӣтаттхо ‘‘рӯпа̄ садда̄ раса̄ гандха̄, пхот̣т̣хабба̄ ча манорама̄’’тйа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.151, 165; маха̄ва. 33) вийа. саммутивасена ведитаббо неййаттхо ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, вала̄хакӯпама̄пуггала̄’’тйа̄дӣсу вийа (а. ни. 4.101; пу. па. 157). а̄ха ча –
‘‘йо аттхо саддато н̃еййо, нӣтаттхам̣ ити там̣ видӯ;
аттхассева̄бхиса̄маггӣ, неййаттхо ити катхйате’’ти.
евам̣ пабхедагате па̄т̣хаттхе виджа̄на̄тӣти па̄т̣хаттхавидӯ. на сам̣хӣрате парапава̄дӣхи дӣгхараттам̣ титтхава̄сенетйасам̣хӣро. бха̄вана̄йа̄гама̄дхигамасампаннатта̄ ваттум̣ саккотӣти ватта̄, сан̇кхепавиттха̄ранайена хетуда̄харан̣а̄дӣхи авабодхайитум̣ саматтхотйаттхо. сочайатйатта̄нам̣ паре чети сучи, дуссӣлйадуддит̣т̣хималавирахитотйаттхо. дуссӣло хи атта̄намупахантуна̄деййава̄чо ча бхаватйапатта̄ха̄ра̄ча̄ро ива ничча̄туро веджджо. дуддит̣т̣хи парам̣ упаханти, на̄вассам̣ ниссайо ча бхаватйахива̄л̣агаха̄куло ива камаласан̣д̣о. убхайавипанно саббатха̄пйанупа̄санӣйо бхавати гӯтхагатамива чхава̄ла̄там̣ гӯтхагато вийа ча кан̣хасаппо. убхайасампанно пана сучи саббатха̄пйупа̄санӣйо севитаббо ча вин̃н̃ӯхи, нирупаддаво ива ратана̄каро. на̄сса маччхаротйамаччхаро, ахӣна̄чарийамут̣т̣хӣтйаттхо. суттасутта̄нулома̄чарийава̄дааттаноматисан̇кха̄тасса чатуккасса̄паричча̄гӣ, тадаттхассева бйа̄кхйа̄тетйаттхо. атха ва̄ паччаккха̄нума̄насаддаттха̄паттиппабхедасса пама̄н̣ачатуккасса̄паричча̄гӣ.
‘‘екам̣савачанам̣ екам̣, вибхаджджавачана̄парам̣;
татийам̣ пат̣ипуччхеййа, чатуттхам̣ пана т̣ха̄пайе’’ти. –
евам̣ вуттачатуккасса ва̄ апаричча̄гӣ; хитуссуко ити сотӯнам̣ хита̄йоссуко, тесамавабодханам̣ пати паттхетӣ тйаттхо; со есо сучитта̄ пийо; чатуккасса апаричча̄гитта̄ гару; асам̣хӣратта̄ бха̄ванӣйо; десакатта̄ ватта̄; хитуссукатта̄ вачанаккхамо; па̄т̣хаттхавидутта̄ гамбхӣракатхам̣ катта̄; амаччхаратта̄ но чат̣т̣ха̄не нийоджакоти;
‘‘пийо гару бха̄ванӣйо, ватта̄ ча вачанаккхамо;
гамбхӣран̃ча катхам̣ катта̄, но чат̣т̣ха̄не нийоджако’’. (а. ни. 7.37; нетти. 113) –
итиабхихито десако;
сота̄ ида̄ни абхидхӣйате –
дхамма̄чарийагару саддха̄-пан̃н̃а̄дигун̣аман̣д̣ито;
асат̣ха̄ма̄йо сота̄сса, сумедхо амата̄мукхо.
таттха дхаммагарутта̄ катхам̣ на парибхавати, а̄чарийагарутта̄ катхикам̣ на парибхавати, саддха̄пан̃н̃а̄дигун̣апат̣иман̣д̣итатта̄ атта̄нам̣ на парибхавати, асат̣ха̄ма̄йатта̄ амата̄бхимукхатта̄ ча авиккхиттачитто бхавати, сумедхатта̄ йонисоманасикаротӣтйаттхо. вуттан̃хетам̣ –
‘‘пан̃чахи, бхиккхаве, дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣. катамехи пан̃чахи? на катхам̣ парибхоти, на катхикам̣ парибхоти, на атта̄нам̣ парибхоти, авиккхиттачитто дхаммам̣ сун̣а̄ти екаггачитто, йонисо ча манаси каротӣ’’ти (а. ни. 5.151).
там̣лаккхан̣аппаттатта̄ бха̄вана̄ бхавати саванассетйутто сота̄.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄
ида̄ни асса̄рамбхо – таттха йоти анийаманиддесо, тена висуддхаджа̄тикулаготта̄дӣнам̣ килесамалависуддхийа̄, пӯджа̄рахата̄йа ва̄ ака̄ран̣атам̣ дассетва̄ йо кочи имисса̄ самантапа̄са̄дика̄йа а̄дига̄тха̄йа ниддит̣т̣халокана̄тхаттахетум̣ йатха̄вуттахетумӯлена тхиратарам̣ ачалам̣ катва̄ йатха̄вуттахетука̄лам̣ аччантамева пӯренто аваса̄не йатха̄вуттахетупхалам̣ сампа̄детва̄ йатха̄вуттахетупхалаппайоджанам̣ са̄дхети, сова парамапӯджа̄рахоти нийамети.
етта̄вата̄ –
бхайасаммохадуддит̣т̣хи-пан̣а̄мо неса саббатха̄;
пан̃н̃а̄пуббан̇гамо есо, пан̣а̄моти нидассито.
татра хетӯти атидуккара̄ни тим̣сапа̄рамита̄сан̇кха̄та̄ни пун̃н̃акамма̄ни. та̄ни хи аччантадуккхена касирена вачанапатха̄тӣта̄нубха̄вена махата̄ усса̄хена карӣйантӣти атидуккара̄ни на̄ма. атидуккаратта̄ ева хи тесам̣ атидуллабхам̣ локе анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ на̄тхаттасан̇кха̄там̣ пхалам̣ пхаланти, там̣ таттха хетупхалам̣; хетумӯлам̣ на̄ма йатха̄вуттасса хетуно ниппха̄данасаматтха̄ маха̄карун̣а̄, са̄ а̄дипан̣идха̄нато пат̣т̣ха̄йа ‘‘мутто мочесса̄мӣ’’тиа̄дина̄ найена йа̄ва хетупхалаппайоджана̄, та̄ва аббоччхиннам̣ паваттати. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –
‘‘сака̄нана̄ сагривара̄ саса̄гара̄,
гата̄ вина̄сам̣ бахусо васундхара̄;
йугантака̄ле салила̄нала̄ниле,
на бодхисаттасса маха̄тапа̄ куто’’ти.
йа̄йа саманна̄гататта̄ ‘‘намо маха̄ка̄рун̣икасса тасса̄’’ти а̄ха. хетука̄лам̣ на̄ма чатуат̣т̣хасол̣асаасан̇кхйеййа̄диппабхедо ка̄ло, йам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘каппакот̣ӣхипи аппамеййам̣ ка̄ла’’нти. таттха аччантасам̣йогаттхе упайогавачанам̣ ведитаббам̣ ‘‘ма̄сам̣ адхӣте, дивасам̣ чаратӣ’’тиа̄дӣсу вийа. ка̄ман̃ча со ка̄ло асан̇кхйеййавасена памеййо вин̃н̃еййо, татха̄пи каппакот̣ивасена авин̃н̃еййатам̣ сандха̄йа ‘‘каппакот̣ӣхипи аппамеййам̣ ка̄ла’’нти а̄ха. таттха ка̄лайатӣти ка̄ло, кхипати виддхам̣сайати сатта̄нам̣ джӣвитамити аттхо. кала виккхепе. таттха каппӣйати сам̣каппӣйати са̄сапапаббата̄дӣхи упама̄хи кевалам̣ сам̣каппӣйати, на мануссадивасама̄сасам̣ваччхара̄диган̣ана̄йа ган̣ӣйатӣти каппо. екантиа̄диган̣анапатхасса кот̣ибхӯтатта̄ кот̣и, каппа̄нам̣ кот̣ийо каппакот̣ийо. та̄хипи на памӣйатӣти аппамеййо, там̣ аппамеййам̣. каронтоти на̄наттхатта̄ дха̄тӯнам̣ да̄нам̣ денто, сӣлам̣ раккханто, лобхаккхандхато никкхаманто, аттахитапарахита̄дибхедам̣ там̣ там̣ дхаммам̣ паджа̄нанто, вивидхена ва̄йа̄мена гхат̣енто ва̄йаманто, там̣ там̣ сатта̄пара̄дхам̣ кхаманто, пат̣ин̃н̃а̄саммутипараматтхасачча̄ни сачча̄йанто, там̣ там̣ саттахитам̣ адхит̣т̣хаханто, сакалалокам̣ метта̄йанто, митта̄митта̄дибхедам̣ паккхапа̄там̣ паха̄йа там̣ там̣ саттам̣ аджджхупеккханто ча̄ти аттхо. кхедам̣ гатоти анантаппабхедам̣ махантам̣ сам̣са̄радуккхам̣ анубхаванат̣т̣хена гато, сампаттотйаттхо. сам̣са̄радуккхан̃хи са̄рӣрикам̣ ма̄насикан̃ча сукхам̣ кхедайати па̄тайатӣти ‘‘кхедо’’ти вуччати. локахита̄йа̄ти идам̣ йатха̄вуттахетупхалаппайоджананидассанам̣, ‘‘сам̣са̄радуккха̄нубхаванака̄ран̣анидассана’’нтипи еке –
‘‘‘джа̄тисам̣са̄радуккха̄нам̣, гантум̣ саккопи ниббутим̣;
чираллит̣т̣хопи сам̣са̄ре, карун̣а̄йева кевала’нти. –
ча вутта’’нти, тамайуттам̣. на хи бхагава̄ локахита̄йа сам̣са̄радуккхаманубхавати. на хи кассачи дуккха̄нубхаванам̣ локасса упака̄рам̣ а̄вахати. евам̣ панетам̣ дассети тим̣сапа̄рамита̄пабхедам̣ хетум̣, па̄рамита̄пхалабхӯтам̣ на̄тхаттасан̇кха̄там̣ пхалан̃ча. йатха̄ ча̄ха ‘‘маман̃хи, а̄нанда, калйа̄н̣амиттам̣ а̄гамма джа̄тидхамма̄ сатта̄ джа̄тийа̄ паримуччантӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 1.129; 5.2). таттха бхагава̄ йатха̄вуттахетӯхи сатта̄нам̣ винеййабха̄ваниппха̄данапан̃н̃а̄бӣджа̄ни вапи, хетупхалена парипаккиндрийабха̄вена париниппханнавинеййабха̄ве сатте винайи, сам̣са̄радуккхато мочайӣти аттхо. на евам̣ сам̣са̄радуккхена локасса упака̄рам̣ кин̃чи ака̄си, тасма̄ каронто атидуккара̄ни локахита̄йа̄ти самбандхо. имисса̄ йоджана̄йа саббапат̣хамасса бодхисаттасса уппаттика̄лато пат̣т̣ха̄йа бодхисаттасса на̄тхаттасан̇кха̄тапа̄рамита̄хетупхала̄дхигамо ведитаббо. йо на̄тхоти хи самбандхо адхиппето. имасса панаттхасса –
‘‘йадева пат̣хамам̣ читта-муппаннам̣ тава бодхайе;
твам̣ тадевасса локасса, пӯджике париваситтха’’. –
ити вачанам̣ са̄дхакам̣. пат̣хамачиттасса па̄рамита̄бха̄во руккхасса ан̇курато пат̣т̣ха̄йа уппаттиупама̄йа са̄дхетаббо. еттха̄ха – ‘‘кхедам̣ гатоти вачанам̣ нираттхакам̣, йатха̄вуттанайена гун̣аса̄дхана̄самбхавато’’ти? на, антара̄ аниваттанакабха̄вадӣпанато. дуккара̄ни каронто кхедам̣ гато ева, на антара̄ кхедам̣ асаханто ниваттатӣти дӣпети. локадуккха̄панайанака̄масса ва̄ бхагавато аттано дуккха̄нубхаванасаматтхатам̣ дассети.
‘‘йасса кассачи варадоссам̣, йа̄ва̄хам̣ саббасаттадуккха̄ни;
сабба̄ни саббака̄лам̣ йугам̣, падмассева буджджхантомхӣ’’ти. –
евам̣адхиппа̄йасса аттаматтадуккха̄нубхаванасаматтхата̄йа ка̄йева катха̄ти атисайам̣ аттхам̣ дассетӣти аттхо. атха ва̄ кхедам̣ гатоти бйа̄па̄рам̣ паричайам̣ гатотипи аттхо самбхавати. камма̄дӣсу сабйа̄па̄рам̣ пурисам̣ дисва̄ санти хи локе ватта̄ро ‘‘кхиннойам̣ камме, кхиннойам̣ сатте’’тиа̄ди. имисса̄ йоджана̄йа на̄тхоти имина̄ буддхатта̄дхигамасиддхам̣ кот̣иппаттам̣ на̄тхабха̄вам̣ патва̄ т̣хитака̄ло дасситоти ведитаббо. кечи ‘‘маха̄ка̄рун̣икасса̄ти ваданто буддхабхӯтасса̄ти дассетӣ’’ти ликханти, там̣ на сундарам̣ вийа, бодхисаттака̄лепи таббоха̄расаббха̄вато. тасма̄ со еттакам̣ ка̄лам̣ дуккара̄ни каронто аваса̄не дуккарапа̄рамита̄па̄рипӯрийа̄ та̄сам̣ пхалабхӯтам̣ на̄тхабха̄вам̣ патва̄ локахита̄йа бйа̄па̄рам̣ гатоти айаматтхо нидассито хоти. ‘‘бодхим̣ гато’’ти вуттепи субйаттам̣ хетупхалам̣ дасситам̣ хоти. буддхабха̄ваппаттассева ча на̄тхасса намо като хоти висесавачанасаббха̄вато, на бодхисаттасса. евам̣ сантепи винайа̄дхика̄ро идха̄дхиппето. со ча паббаджитака̄лато пат̣т̣ха̄йа йа̄вамаран̣ака̄ла̄ хоти. там̣ ативийа париттам̣ ка̄лам̣ ладжджино атисукарам̣ сӣламаттам̣ екакасса аттано хита̄йа аттаматтадуккха̄панайана̄дхиппа̄йена парипӯренто ко на̄ма идхалокапаралока̄тиккамасукхам̣ на гаччхеййа, нану бхагава̄ сакалалокадуккха̄панайана̄дхиппа̄йена каппакот̣ӣхипи аппамеййам̣ ка̄лам̣ каронто атидуккаранирасса̄дам̣ кхедам̣ гатоти ан̃н̃а̄падесена гун̣ам̣ ван̣н̣ети а̄чарийо.
локахита̄йа̄ти еттха локийати еттха дуккханти локо, луйате ва̄ джа̄тиджара̄маран̣адуккхехӣти локо, имина̄ сатталокам̣ джа̄тилокан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. тасма̄ тасса сатталокасса идхалокапаралокахитам̣ атиккантапаралока̄нам̣ ва̄ уччхинналокасамудайа̄нам̣ лока̄нам̣, идха джа̄тилоке ока̄салоке ва̄ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расан̇кха̄тан̃ча хитам̣ сампин̣д̣етва̄ локасса, лока̄нам̣, локе ва̄ хитанти сарӯпекадесекасесам̣ катва̄ ‘‘локахита’’миччева̄ха. на̄тхоти саббасатта̄нам̣ а̄сайа̄нусайачарийа̄дхимуттибхеда̄нурӯпадхаммадесанасаматтхата̄йа ‘‘дхаммам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми…пе… там̣ сун̣а̄тха̄’’ти (ма. ни. 3.420) евам̣ йа̄чанат̣т̣хена̄пи на̄тхатети на̄тхо. бхиккхӯнам̣ вӣтиккама̄нурӯпам̣ сиккха̄падапан̃н̃а̄панена дит̣т̣хадхаммикасампара̄йика̄йа ча карун̣а̄йа упагантва̄ тапати, суттантавасена ва̄ тесам̣ саббасатта̄нам̣ анусайите килесе карун̣а̄йа ча пан̃н̃а̄йа ча упагантва̄ тапати, абхидхаммавасена ва̄ те те сан̇кха̄ре аничча̄дилаккхан̣авасена упапариккхитва̄ аттано килесе пан̃н̃а̄йа упечча париччхиндитва̄ тапатӣти тапанат̣т̣хена̄пи на̄тхатети на̄тхо. садеваке локе аппат̣ипуггалатта̄ кеначи аппат̣ихатадхаммадесанатта̄ парамачиттиссарийаппаваттито ча иссарийат̣т̣хена̄пи на̄тхатети на̄тхо. ‘‘дхаммийа̄ катха̄йа сандассеси сама̄дапеси самуттеджеси сампахам̣сесӣ’’ти (маха̄ва. 90) вачанато сампахам̣санасан̇кха̄тена а̄сӣсат̣т̣хена, пан̣идха̄нато пат̣т̣ха̄йа ‘‘катхам̣ на̄ма̄хам̣ мутто мочайисса̄мӣ’’тиа̄дина̄ найена а̄сӣсат̣т̣хена ва̄ на̄тхатети на̄тхоти ведитаббо, самма̄самбуддхо. чатӯхипи на̄тхан̇гехи чатувеса̄раджджачатупат̣исамбхида̄дайо саббепи буддхагун̣а̄ йоджетабба̄, ативиттха̄рикабхайа̄ пана на йоджита̄.
намоти параматтхато буддхагун̣абахума̄напаббха̄ра̄ читтанати, читтанатиппабхава̄ ча вачӣка̄йанати. аттху мети па̄т̣хасесена самбандхо. маха̄ка̄рун̣икасса̄ти еттха саббасаттависайатта̄ махусса̄хаппабхаватта̄ ча махатӣ карун̣а̄ маха̄карун̣а̄. таттха пан̣идха̄нато пат̣т̣ха̄йа йа̄ваанупа̄дисесанибба̄напураппавеса̄ нийуттоти маха̄ка̄рун̣ико, бхагава̄. еттха ча маха̄ка̄рун̣икасса̄ти имина̄ йатха̄вуттахетумӯлам̣ дассети. никкарун̣о хи парадуккхесу уда̄сино буддхаттха̄йа пан̣идха̄наматтампи атибха̄рийанти ман̃н̃анто аппамеййам̣ ка̄лам̣ атидуккарам̣ хетум̣ пӯретва̄ на̄тхаттасан̇кха̄там̣ хетупхалаппайоджанабхӯтам̣ локахитам̣ катхам̣ кариссати. тасма̄ саббагун̣амӯлабхӯтатта̄ маха̄карун̣а̄гун̣амева ван̣н̣енто ‘‘намо маха̄ка̄рун̣икасса̄’’ти а̄ха. етта̄вата̄ хетуанурӯпам̣ пхалам̣, пхала̄нурӯпо хету, двиннампи анурӯпам̣ мӯлам̣, тин̣н̣ампи анурӯпам̣ пайоджананти айаматтхо дассито хоти.
евам̣ аччхарийапурисо, на̄тхо на̄тхагун̣е т̣хито;
наморахо ана̄тхасса, на̄тхама̄насса сампадам̣.
еттха сийа̄ ‘‘анекесу бхагавато гун̣есу виджджама̄несу касма̄ ‘маха̄ка̄рун̣икасса̄’ти екамева гахита’’нти? уччате –
досахӣнасса саттхасса, чодана̄ ту на виджджате;
досайуттамасаттхан̃ча, тасма̄ чодана̄ апаттака̄ти.
на майа̄ чодана̄ ката̄, кинту пуччха̄ ева ката̄. апича –
‘‘пхалам̣ сатипи руккхед̣д̣хе, на пататйавикампите;
чодана̄ йа̄’ттху саттха̄нам̣, пуччхана̄тйаттхапхалам̣ махата̄.
‘‘набхоттум̣ куруте самма̄, гахитум̣ на̄д̣д̣хате гхат̣ам̣;
аккхепе хи кате тади-ччхисса̄н̣а̄буддхибандханам̣.
‘‘йатха̄ химападо паддхо, пабуддхо гандхалимпийа̄;
бхиннаттхавирамассевам̣, саттхаката̄ттхалимпийа̄’’ти. –
евам̣ чекам̣ –
самма̄пи чодана̄ там̣ кхалу, гураво вива̄кйа̄ виваддха;
йатисисса̄ а̄гхат̣т̣ита̄ти-ва̄кйена̄бхйадхикам̣ гопайа.
сараватӣ а̄черам̣ килит̣т̣ха̄, тадиччхиссаджита̄тта̄нам̣;
джайатйатта̄нама̄черо, садассассева са̄ратхӣти. –
атроччате –
йасса хи ва̄кйасахассам̣, ва̄кйе ва̄кйе сатан̃ча дживха̄;
на̄мам̣ дасабалагун̣ападесам̣, ваттум̣ каппенапи на сакка̄.
йатха̄ –
буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣,
каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но;
кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре,
ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.304; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.425; уда̄. ат̣т̣ха. 53; чарийа̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) –
чоттатта̄ на сакка̄ бхагаватам̣ гун̣а̄намавасеса̄бхидха̄тум̣.
апича –
йатха̄ твам̣ сатта̄нам̣, дасабала татха̄ н̃а̄н̣акарун̣а̄;
гун̣адвандам̣ сет̣т̣хам̣, тава гун̣аган̣а̄ на̄ма тигун̣а̄ти. –
саббагун̣асет̣т̣хатта̄ мӯлатта̄ ча екамева вуттам̣. атха ва̄ ‘‘чхасу аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣есу ан̃н̃атаратта̄ таггахан̣ена сеса̄пи гахита̄ва сахачаран̣алаккхан̣ена̄’’ти ча ваданти. висесато панеттха абхидхаммасса кевалам̣ пан̃н̃а̄висайатта̄ абхидхаммат̣т̣хакатха̄рамбхе а̄чарийена ‘‘карун̣а̄ вийа саттесу, пан̃н̃а̄ йасса махесино’’ти пан̃н̃а̄гун̣о ван̣н̣ито тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄нусайачаайа̄дхимуттибхеда̄нурӯпапариччхинданапан̃н̃а̄йа, саттесу маха̄карун̣а̄йа ча адхика̄ратта̄. суттантат̣т̣хакатха̄рамбхе ‘‘карун̣а̄сӣталахадайам̣, пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти бхагавато убхопи пан̃н̃а̄карун̣а̄гун̣а̄ ван̣н̣ита̄. идха пана винайе а̄сайа̄динирапеккхам̣ кевалам̣ карун̣а̄йа па̄катикасаттена̄пи асотабба̄рахам̣ сун̣анто, апуччхитабба̄рахам̣ пуччханто, аваттабба̄рахан̃ча ваданто сиккха̄падам̣ пан̃н̃апесӣти карун̣а̄гун̣ойевеко ван̣н̣итоти ведитаббо.
пан̃н̃а̄дайа̄ аттапараттхахетӯ,
таданвайа̄ саббагун̣а̄ джинасса;
убхо гун̣а̄ те гун̣аса̄гарасса,
вутта̄ идха̄чарийаварена тасма̄.
етта̄вата̄ ат̣т̣хакатха̄дига̄тха̄,
сама̄сато вуттападаттхасобха̄;
айампи виттха̄ранайоти ча̄хам̣,
уддхам̣ ито те пат̣исам̣кхипа̄ми.
дутийага̄тха̄йа асамбудханти дхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄вам̣ абуджджханто. буддханисевитанти буддха̄нубуддхапаччекабуддхехи гочарабха̄вана̄севана̄хи йатха̄рахам̣ нисевитам̣. бхава̄ бхаванти ваттама̄набхавато ан̃н̃ам̣ бхавам̣ гаччхати упагаччхати, пат̣ипаджджатӣти аттхо. атха ва̄ бхавоти сассатадит̣т̣хи. тасса пат̣ипаккхатта̄ абхавоти уччхедадит̣т̣хи. бхавоти ва̄ вуддхи. абхавоти ха̄ни. бхавоти ва̄ дуггати. абхавоти сугати. ‘‘аппама̄н̣а̄ дхамма̄, асеккха̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. тикама̄тика̄ 13, 11) вийа хи вуддхиаттхатта̄ ака̄расса. бха̄вайатӣти бхаво, джа̄ти. бхаватӣти ва̄ бхаво. савика̄ра̄ бахувидхакхандхуппатти дӣпита̄. абхавоти вина̄со, джа̄тибха̄вам̣ маран̣абха̄ван̃ча гаччхатӣти вуттам̣ хоти. еттха араханта̄нам̣ маран̣ампи кхан̣икавасена гахетаббам̣. бхавесу абхаво бхава̄бхаво, там̣ бхава̄бхавам̣, бхавесу абха̄вапан̃н̃аттим̣ гаччхатӣти аттхо. джӣвалокоти сатталоко, сан̇кха̄ралокаока̄салока̄нам̣ бхава̄бхавагамана̄самбхавато сатталокам̣ джӣвалокоти висесети. авиджджа̄дикилесаджа̄лавиддхам̣синоти еттха навапи локуттарадхамма̄ сан̇гахам̣ гаччханти. апачайага̄мита̄ хи чатумаггадхаммасса одхисо авиджджа̄дикилесаджа̄лавиддхам̣со, со асса аттхи, тада̄рамман̣ам̣ хутва̄ таттха саха̄йабха̄вӯпагаманена нибба̄насса̄пи. йатха̄ха ‘‘йо кхо, а̄вусо, ра̄гаккхайо…пе… идам̣ вуччати нибба̄на’’нти. арахаттасса̄пи татха̄ ра̄га̄диккхайавачанасаббха̄вато. пхаласа̄ман̃н̃ена тин̣н̣ампи пхала̄нам̣ аттхӣти нававидхопеса ‘‘авиджджа̄дикилесаджа̄лавиддхам̣сӣ’’ти вуччати. атха ва̄ сахачаран̣алаккхан̣акаа̄ран̣ата̄йа пат̣ипаккхагочараггахан̣ата̄. анабхихитопи хи дхаммасса татра̄бхихитова буджджхитаббо ити вачанато ка̄ран̣агочараггахан̣ена чатта̄рипи пхала̄ни гахита̄ни. нарака̄дӣсу апатама̄нам̣ дха̄рети сугатийам̣ уппа̄данена̄ти дхаммо. пуна сугатимхи аджананака̄рӣ акусаладхамме нива̄ретва̄ посети паваттети вад̣д̣хетӣти дхаммо. со пана ка̄марӯпа̄рӯпабхедато тивидхо аччантасукха̄ваханато, татопи уттаматта̄ дхаммаваро.
еттха̄ха – ‘‘чатуннам̣, бхиккхаве, арийасачча̄нам̣ ананубодха̄ аппат̣иведха̄ евамидам̣ дӣгхамаддха̄нам̣ сандха̄витам̣ сам̣сарита’нти (дӣ. ни. 2.155; маха̄ва. 287) вачанато чатусаччадхаммам̣ асамбудхам̣ бхава̄ бхавам̣ гаччхати джӣвалокоти сиддхам̣. тасма̄ йам̣ асамбудхам̣ гаччхати, тассева ‘‘тасса̄’’ти анте там̣ниддесена нийаманато чатусаччадхаммопи авиджджа̄дикилесаджа̄лавиддхам̣сӣ дхаммавароти ча̄паджджати. ан̃н̃атха̄ ‘‘намо авиджджа̄дикилесаджа̄лавиддхам̣сино дхаммаварасса тасса̄’’ти там̣ниддесена сама̄навибхаттикаран̣ам̣ на йуджджати атиппасан̇ганийаманато, ‘‘авиджджа̄дикилесаджа̄лавиддхам̣сино дхаммаварасса̄’’ти вачанам̣ висесанавачанам̣. тасма̄ дуккхасамудайасачча̄нам̣ таббха̄ваппасан̇го наттхӣти че? на, там̣ниддесена сама̄навибхаттит̣т̣ха̄не ависеситатта̄. апи ча маггасаччаниродхасаччесу пхала̄нам̣ апарийа̄паннатта̄ нава локуттарадхамма̄ сан̇гахита̄ти вачанавиродхо, пхала̄нам̣ асан̇гахе веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄йам̣ на кевалам̣ арийамагго чева нибба̄нан̃ча, апи ча арийапхаладхаммехи саддхим̣ парийаттидхаммопи. вуттан̃хетам̣ ‘‘ра̄гавира̄гаманеджамасокам̣…пе… дхаммамимам̣ саран̣аттхамупехӣ’’ти (ви. ва. 887) вачанавиродхо ча̄ти пубба̄паравируддха̄ еса̄ га̄тха̄ са̄санавируддха̄ ча̄’’ти? вуччате – саббаметамайуттам̣ вуттага̄тхаттха̄джа̄нанато. еттха хи а̄чарийена паваттипаваттихетувисайавибха̄го ча дассито. катхам̣? таттха асамбудханти асамбодхо, со аттхато авиджджа̄, та̄йа ча тан̣хупа̄да̄на̄ни гахита̄ни, тайопи те дхамма̄ самудайасаччам̣, бхава̄бхаванти еттха дуккхасаччам̣ вуттам̣. сугатидуггатиппабхедо хи бхаво аттхато пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ хонти. ‘‘еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хотӣ’’ти (маха̄ва. 1) вачанато дуккхаппаватти паватти на̄ма, дуккхасамудайо паваттихету на̄ма, авиджджа̄сан̇кха̄тасса ча паваттихетусса аггахитаггахан̣ена ниродхамаггасаччадвайам̣ висайо на̄ма. вуттан̃хетам̣ ‘‘таттха катама̄ авиджджа̄? дуккхе ан̃н̃а̄н̣ам̣…пе… дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа ан̃н̃а̄н̣а’’нти (вибха. 226).
еттха ча ниродхасаччам̣ буддхена гочара̄севана̄йа а̄севитам̣, маггасаччам̣ бха̄вана̄севана̄йа. етта̄вата̄ асамбудхам̣ буддханисевитам̣ йанти упайогаппатто йо висайо ниродхо ча магго ча, тасса йатха̄вутта̄виджджа̄дикилесаджа̄латтайавиддхам̣сино намо дхаммаварасса̄ти айам̣ га̄тха̄йа аттхо. парийаттидхаммопи килесавиддхам̣санасса суттантанайена упаниссайапаччайатта̄ килесавиддхам̣санасӣлата̄йа ‘‘авиджджа̄дикилесаджа̄лавиддхам̣сӣ’’ти ваттум̣ самбхавати. еван̃хи сати ра̄гавира̄га̄ти га̄тхаттхо, со дхаммам̣ десети…пе… брахмачарийам̣ пака̄сетӣти суттаттхо ча асесато гахито хоти. атха ва̄ има̄йа га̄тха̄йа кевалам̣ парийаттидхаммова гахито хоти, йам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘со дхаммам̣ десети а̄дикалйа̄н̣ам̣…пе… брахмачарийам̣ пака̄сетӣ’’ти (дӣ. ни. 1.190; па̄ра̄. 1), тампи асамбудхам̣ буддхехева нисевитам̣ гочара̄севана̄йа анан̃н̃анисевитам̣. йатха̄ха ‘‘бхагавам̣мӯлака̄ но, бханте, дхамма̄ бхагавам̣неттика̄ бхагавам̣пат̣исаран̣а̄…пе… бхагавато сутва̄ бхиккхӯ дха̄рессантӣ’’ти (сам̣. ни. 2.146).
татийага̄тха̄йа сӣла̄дайо кин̃ча̄пи локийалокуттара̄ йатха̄самбхавам̣ лаббханти, татха̄пи анте ‘‘арийасан̇гха’’нти вачанато сӣла̄дайо чатта̄ро дхаммаккхандха̄ локуттара̄ва. еттха ча ‘‘сӣласама̄дхипан̃н̃а̄вимуттивимуттин̃а̄н̣аппабхутӣхӣ’’ти ваттаббе сарӯпекасесам̣ катва̄ ‘‘вимуттин̃а̄н̣аппабхутӣхӣ’’ти вуттам̣. еттха ча кин̃ча̄пи вимуттӣти пхаладхамма̄ва сутте адхиппета̄, татха̄пи ‘‘магга̄ вут̣т̣хахитва̄ маггам̣ паччавеккхати. пахӣне килесе паччавеккхати. пхалам̣ паччавеккхати. нибба̄нам̣ паччавеккхатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.410) вачанато магга̄дипаччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ вимуттин̃а̄н̣анти ведитаббам̣. вимутти вимоккхо кхайоти хи аттхато екам̣. ‘‘кхайе н̃а̄н̣ам̣ ануппа̄де н̃а̄н̣анти (дха. са. дукама̄тика̄ 142; дӣ. ни. 3.304) еттха кхайо на̄ма магго, ра̄гаккхайо досаккхайоти пхаланибба̄на̄нам̣ адхивачана’’нти сутте а̄гатамева. пахӣнакилеса̄нам̣ кхайо па̄катико кхайо ева. пабхути-саддена тиссо виджджа̄ чха абхин̃н̃а̄ чатассо пат̣исамбхида̄ти евама̄дайо гун̣а̄ сан̇гахита̄. саманна̄гамат̣т̣хена апарихӣнат̣т̣хена ча йутто. кхеттам̣ джана̄нам̣ кусалаттхика̄нанти ‘‘ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ локасса̄’’ти суттато кусаласса вируханат̣т̣ха̄натта̄, суттантанайена упаниссайапаччайатта̄ ча ка̄мам̣ кусаласса кхеттам̣ хоти сан̇гхо, на кусалаттхика̄нам̣ джана̄нам̣. тасма̄ на йуджджатӣти че? на, суттаттхасамбхавато. сутте ‘‘ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ локасса̄’’ти (сам̣. ни. 4.341) хи вуттам̣. касса локасса? пун̃н̃аттхикасса кхеттам̣ сан̇гхо, пун̃н̃упаниссайатта̄ пун̃н̃аккхеттам̣ хоти сан̇гхо, кусалаттхика̄нанти ча вуччанти. локепи хи девадаттасса кхеттам̣ йан̃н̃адаттасса кхеттам̣ са̄лийавупаниссайатта̄ са̄ликхеттам̣ йавакхеттанти ча вуччати. арийасан̇гханти вигатакилесатта̄ арийам̣ парисуддхам̣ арийа̄нам̣, арийабха̄вам̣ ва̄ паттам̣ сӣладит̣т̣хиса̄ман̃н̃ена сан̇гхататта̄ сан̇гхам̣. ‘‘арийа-саддена саммутисан̇гхам̣ нива̄ретӣ’’ти кечи ликханти, там̣ на сундарам̣ вимуттин̃а̄н̣агун̣аггахан̣ена висеситатта̄. сираса̄ти имина̄ ка̄мам̣ ка̄йанатим̣ дассети, татха̄пи уттамасан̇гхе гун̣ага̄равена уттаман̇гамева ниддисанто ‘‘сираса̄ нама̄мӣ’’тйа̄ха. сирасса пана уттамата̄ уттама̄нам̣ чаккхусотиндрийа̄нам̣ ниссайатта̄, тесам̣ уттамата̄ ча дассана̄нуттарийасавана̄нуттарийахетута̄йа ведитабба̄. еттха̄ха – анусандхикусало
‘‘упоггха̄то падан̃чева, падаттхо падавиггахо;
чодана̄пратйаваджджа̄нам̣, бйа̄кхйа̄ тантасса чхаббидха̄’’ти. –
евамаватва̄ касма̄ ратанаттайапан̣а̄мам̣ пат̣хамам̣ вуттанти? вуччате – сата̄ча̄ратта̄. а̄ча̄ро киреса саппуриса̄нам̣, йадидам̣ сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайапӯджа̄видха̄нам̣. тасма̄ ‘‘сата̄ча̄рато бхат̣т̣ха̄ ма̄ майам̣ хома̄’’ти карӣйати, чатугамбхӣрабха̄вайуттан̃ча винайапит̣акам̣ сам̣ван̣н̣етука̄масса маха̄самуддам̣ ога̄хантасса вийа пан̃н̃а̄веййаттийасаманна̄гатасса̄пи махантам̣ бхайам̣ хоти, бхайаккхайа̄вахан̃четам̣ ратанаттайагун̣а̄нуссаран̣аджанитам̣ пан̣а̄мапӯджа̄видха̄нам̣. йатха̄ха ‘‘евам̣ буддхам̣ саранта̄на’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 1.249). апича̄чарийо саттхупӯджа̄видха̄нена асаттхари саттха̄бхинивесасса локасса йатха̄бхӯтам̣ саттхари ева самма̄самбуддхе саттхусамбха̄ванам̣ уппа̄дети, асаттхари саттхусамбха̄ванам̣ париччаджа̄пети, ‘‘татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ аттано дахатӣ’’ти вуттадосам̣ парихарати. антара̄йабахулатта̄ кхандхасантатийа̄ виппаката̄йа винайасам̣ван̣н̣ана̄йа аттано а̄йуван̣н̣асукхабала̄нам̣ париккхайасамбхава̄сан̇ка̄йа ‘‘абхива̄данасӣлисса…пе… а̄йу ван̣н̣о сукхам̣ бала’’нти (дха. па. 109) вутта̄нисам̣се йа̄ва сам̣ван̣н̣ана̄парийоса̄на̄ паттхети. апи четтха буддхасса бхагавато пан̣а̄мапӯджа̄видха̄нам̣ самма̄самбуддхабха̄ва̄дхигаматтхам̣ буддхайа̄нам̣ пат̣ипаджджанта̄нам̣ усса̄хам̣ джанети. локийалокуттарабхедасса, локуттарассева ва̄ саддхаммасса пӯджа̄видха̄нам̣ паччекабуддхабха̄ва̄дхигаматтхам̣ паччекабуддхайа̄нам̣ пат̣ипаджджанта̄нам̣ усса̄хам̣ джанети. саддхаммапат̣иведхаматта̄бхила̄сино хи те. параматтхасан̇гхапӯджа̄видха̄нам̣ параматтхасан̇гхабха̄ва̄дхигаматтхам̣ са̄вакайа̄нам̣ пат̣ипаджджанта̄нам̣ усса̄хам̣ джанети, ман̇гала̄дӣни ва̄ са̄ттха̄ни анантара̄йа̄ни чират̣т̣хитика̄ни бахумата̄ни ча бхавантӣти евам̣ладдхика̄нам̣ читтапаритосанаттхам̣ ‘‘пӯджа̄ ча пӯджанеййа̄на’’нти бхагавата̄ пасаттхаман̇галам̣ кароти. вуччате ча –
‘‘ман̇галам̣ бхагава̄ буддхо, дхаммо сан̇гхо ча ман̇галам̣;
ман̇гала̄дӣни са̄ттха̄ни, сӣгхам̣ сиджджханти саббасо.
‘‘саттху пӯджа̄видха̄нена, евама̄дӣ бахӯ гун̣е;
лабхатӣти виджа̄нанто, саттхупӯджа̄паро сийа̄’’ти.
еттха ча саттхупадха̄натта̄ дхаммасан̇гха̄нам̣ пӯджа̄видха̄нам̣ саттхупӯджа̄видха̄намиччева дат̣т̣хаббам̣ са̄санато локато ча. тенетам̣ вуччати –
‘‘саттха̄’’ти дхаммо сугатена вутто;
нибба̄нака̄ле йамато са саттха̄;
суваттхига̄тха̄су ‘‘татха̄гато’’ти;
сан̇гхо ча вутто йамато са саттха̄.
кин̃ча бхиййо –
дхаммака̄йо йато саттха̄, дхаммо саттха̄ тато мато;
дхаммат̣т̣хито со сан̇гхо ча, саттхусан̇кхйам̣ нигаччхати.
санти хи локе ватта̄ро косагатам̣ асим̣ гахетва̄ т̣хитам̣ пурисам̣ висум̣ апара̄маситва̄ ‘‘асим̣ гахетва̄ т̣хито есо’’ти. тенева̄ха ча̄рийама̄траччева̄ –
‘‘наматтху буддхаратна̄йа, дхаммаратна̄йа те намо;
наматтху сан̇гхаратна̄йа, тиратнасамава̄найӣ’’ти.
апича саббадхаммесу аппат̣ихатан̃а̄н̣анимитта̄нуттаравимоккхапа̄тубха̄ва̄бхисан̇кха̄там̣ кхандхасанта̄намупа̄да̄йа ‘‘буддхо’’ти йади пан̃н̃а̄пийати, дхаммо пан̣а̄ма̄рахоти ка̄ ева катха̄, сан̇гхо ча ‘‘сан̇гхе готами дехи, сан̇гхе те динне ахан̃чева пӯджито бхависса̄ми сан̇гхо ча̄’’ти вуттатта̄ бха̄джананти дӣпети. атха ва̄ ‘‘буддхасубодхито дхаммо а̄чарийапарампара̄йа суван̣н̣абха̄джане паккхиттателамива апариха̄петва̄ йа̄ваджджатана̄ а̄бхататта̄ ева ма̄диса̄нампи сотадва̄рамануппатто’’ти сан̇гхасса а̄чарийо атӣва а̄дарена пан̣а̄мам̣ кароти ‘‘сираса̄ нама̄мӣ’’ти.
евам̣ анекавидхам̣ пан̣а̄маппайоджанам̣ ваданти, а̄чарийена пана адхиппетаппайоджанам̣ аттана̄ ева вуттам̣ ‘‘иччевамаччантанамассанеййа’’нтиа̄дина̄ чатуттхага̄тха̄йа. иччеванти еттха ити-саддо ратанаттайапӯджа̄видха̄напарисаматтаттхо. йади евам̣ йатха̄вихитаматтамева пӯджа̄видха̄нам̣ арахати ратанаттайам̣, на тато уддханти а̄паджджатӣти анит̣т̣хаппасан̇ганива̄ран̣аттхам̣ ‘‘евамаччантанамассанеййа’’нти а̄ха. таттха еванти имина̄ йатха̄вуттавидхим̣ дассети. йатха̄вуттена видхина̄, ан̃н̃ена ва̄ та̄дисена аччантамева мухуттамапи ат̣т̣хатва̄ абхиккхан̣ам̣ нирантарам̣ нийамена намассана̄рахам̣ намассама̄насса хитамахаппхалакаран̣атоти аттхо. евам̣видхам̣ дуллабхат̣т̣хена махаппхалат̣т̣хена ча сиддхам̣ ратанабха̄вам̣ ратанаттайам̣ намассама̄но йам̣ пун̃н̃а̄бхисандам̣ алаттхам̣ алабхим̣. акусаламалам̣ тадан̇га̄диппаха̄нена пуна̄тӣти пун̃н̃ам̣. килесадаратхаппат̣иппассаддхийа̄ сӣталатта̄ читтам̣ абхисандетӣти абхисандо. пун̃н̃ан̃ча там̣ абхисандо ча̄ти пун̃н̃а̄бхисандо, там̣ пун̃н̃а̄бхисандам̣. ган̣т̣хипаде пана ‘‘пун̃н̃амахаттам̣’’нти бхан̣анти, ‘‘випула’’нти вачанато со аттхо на йуджджатӣти а̄чарийо. атха ва̄ пун̃н̃а̄нам̣ абхисандо пун̃н̃а̄бхисандо, там̣ пун̃н̃а̄бхисандам̣. санда саванети дха̄ту. тасма̄ пун̃н̃асотам̣ пун̃н̃уссайанти аттхо йуджджати, там̣ пана випулам̣, на париттанти дасситам̣ випула-саддена.
пан̃чамага̄тха̄ йасмим̣ винайапит̣аке па̄л̣ито ча аттхато ча анӯнам̣ ладжджӣпуггалесу паваттанат̣т̣хена т̣хите сакалам̣ тивидхампи са̄санам̣ тесвева пуггалесу патит̣т̣хитам̣ хоти. касса са̄сананти че? ат̣т̣хитасса бхагавато. бхагава̄ хи т̣хитихетубхӯта̄йа уччхедадит̣т̣хийа̄ абха̄вена ат̣т̣хитоти вуччати. уччхедадит̣т̣хико хи паралоке нирапеккхо кевалам̣ ка̄масукхаллика̄нуйогамануйун̃джанто тит̣т̣хати, на паралокахита̄ни пун̃н̃а̄ни каттум̣ бйа̄ват̣о хоти, сассатадит̣т̣хико та̄ни каттум̣ а̄йӯхати. бхагава̄ пана татха̄ атит̣т̣ханто ана̄йӯханто маджджхимам̣ пат̣ипадам̣ пат̣ипаджджанто сайан̃ча огхам̣ тари, паре ча та̄реси. йатха̄ха ‘‘аппатит̣т̣хам̣ кхва̄хам̣, а̄вусо, ана̄йӯхам̣ огхаматари’’нти (сам̣. ни. 1.1). чатубрахмавиха̄равасена саттесу сут̣т̣ху самма̄ ча т̣хитасса̄ти аттхавасена ва̄ сусан̣т̣хитасса. сусан̣т̣хитатта̄ хеса кевалам̣ сатта̄нам̣ дуккхам̣ апанетука̄мо хитам̣ упасам̣харитука̄мо сампаттийа̄ ча памодито апаккхапатито ча хутва̄ винайам̣ десети, тасма̄ имасмим̣ винайасам̣ван̣н̣ана̄дхика̄ре са̄руппа̄йа тхутийа̄ тхоменто а̄ха ‘‘сусан̣т̣хитасса̄’’ти. ган̣т̣хипаде пана ‘‘мана̄пийе ча кхо, бхиккхаве, каммавипа̄ке паччупат̣т̣хите’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.35; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.386) суттасса, ‘‘сусан̣т̣ха̄на̄ сурӯпата̄’’ти (кху. па̄. 8.11) суттасса ча васена сусан̣т̣хитасса̄ти аттхо вутто, со адхиппета̄дхика̄ра̄нурӯпо на хоти. амиссанти ким̣ винайам̣ амиссам̣, уда̄ху пубба̄чарийа̄нубха̄ванти? нобхайампи. амисса̄ ева хи винайат̣т̣хакатха̄. тасма̄ бха̄ванапум̣сакавасена амиссам̣ там̣ ван̣н̣айиссанти самбандхо. пубба̄чарийа̄нубха̄ванти ат̣т̣хакатха̄ ‘‘йасма̄ пуре ат̣т̣хакатха̄ акам̣сӯ’’ти вачанато тесам̣ а̄нубха̄во на̄ма хоти. кин̃чи апуббам̣ дисва̄ санти хи локе ватта̄ро ‘‘кассеса а̄нубха̄во’’ти. атха ва̄ бхагавато адхиппа̄йам̣ анугантва̄ там̣там̣па̄т̣хе аттхам̣ бха̄вайати вибха̄вайати, тасса тасса ва̄ аттхасса бха̄вана̄ вибха̄вана̄ти а̄нубха̄во вуччати ат̣т̣хакатха̄.
пубба̄чарийа̄нубха̄ве сати ким̣ пуна там̣ ван̣н̣айиссанти имина̄ а̄рамбхена̄ти тато вуччанти чхат̣т̣хасаттамат̣т̣хаманавамага̄тха̄йо. таттха арийамагган̃а̄н̣амбуна̄ ниддхотамалатта̄ висуддхавиджджехи, тенева ниддхота̄саватта̄ висуддхапат̣исамбхидехи, висуддхапат̣исамбхидатта̄ ча саддхаммасам̣ван̣н̣анаковидехӣти йоджана̄ ведитабба̄. кечи ‘‘пубба̄чарийа̄ти вутте лока̄чарийа̄пи, са̄сане ра̄хула̄чарийа̄дайопи сан̇гайханти, те апанетум̣ ка̄ман̃ча̄тиа̄ди вутта’’нти ваданти. ‘‘там̣ ван̣н̣айисса’’нти вуттатта̄ пуббат̣т̣хакатха̄йа ӯнабха̄во дасситоти че? на, читтехи найехи сам̣ван̣н̣итоти дассетум̣ ‘‘ка̄ман̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. саддхаммам̣ сам̣ван̣н̣етум̣ ковидехи, та̄йа сам̣ван̣н̣ана̄йа ва̄ ковидехи саддхаммасам̣ван̣н̣анаковидехи.
саллекхийети килесаджа̄там̣ ба̄хуллам̣ ва̄ салликхати танум̣ каротӣти саллекхо, саллекхасса бха̄во саллекхийам̣, тасмим̣ саллекхийе. носулабхӯпамехӣти асулабхӯпамехи. маха̄виха̄расса̄ти маха̄виха̄равам̣сасса. пан̃н̃а̄йа аччуггатат̣т̣хена дхаджо упама̄ етесанти дхаджӯпама̄, техи дхаджӯпамехи. самбуддхаварам̣ ануайехи анугатехи самбуддхаваранвайехи, буддха̄дхиппа̄йа̄нугехӣти адхиппа̄йо. идха вара-саддо ‘‘са̄мам̣ сачча̄ни буддхатта̄ самбуддхо’’ти вачанато паччекабуддха̄пи сан̇гайханти. тасма̄ те апанетум̣ вутто.
ат̣т̣хакатха̄йа ӯнабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни аттано каран̣ависесам̣ тасса пайоджанан̃ча дассетум̣ ‘‘сам̣ван̣н̣ана̄’’тиа̄дима̄ха. на кин̃чи аттхам̣ абхисамбхун̣а̄тӣти кин̃чи пайоджанам̣ пхалам̣ хитам̣ на са̄дхетӣти аттхо ‘‘на там̣ тасса бхиккхуно кин̃чи аттхам̣ анубхотӣ’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 538) вийа. аджджхесанам̣ буддхасиривхайасса̄ти имина̄ йасма̄ сахампатибрахмуна̄ аджджхит̣т̣хена дхаммо десито бхагавата̄, са̄рипуттасса аджджхесанам̣ нисса̄йа винайо пан̃н̃атто, тасма̄ айампи а̄чарийо там̣ а̄чарийаваттам̣ пӯдженто имам̣ сам̣ван̣н̣анам̣ буддхасириттхерасса йа̄чанам̣ нисса̄йа ака̄сӣти дассети. самануссарантоти тасса̄бха̄вам̣ дӣпети а̄даран̃ча.
тато парам̣ две га̄тха̄йо каттаббавидхидассанаттхам̣ вутта̄. тена та̄су ат̣т̣хакатха̄су вуттавиниччхайапаччайавиматим̣ винодети, екат̣т̣хакатха̄йа кусаласса ва̄ ‘‘айам̣ найо ат̣т̣хакатха̄йам̣ наттхӣ’’ти пат̣иккхепам̣ нива̄рети, айуттаттхапаричча̄гена таттха абхинивит̣т̣ха̄нам̣ абхинивесам̣ париччаджа̄пети, тхерава̄дадассанена винайавиниччхайам̣ пати винайадхара̄нам̣ ка̄ран̣опапаттито уха̄похаккамам̣ дассети, айуттаттхерава̄дапат̣иккхепена пуггалаппама̄н̣атам̣ пат̣иккхипатӣти име ча̄нисам̣са̄ каттаббавидхидассанена дассита̄ хонти. сам̣ван̣н̣анам̣ тан̃ча сама̄рабханто тасса̄ сам̣ван̣н̣ана̄йа маха̄ат̣т̣хакатхам̣ сарӣрам̣ катва̄ сама̄рабхиссам̣, маха̄паччарийампи йо вутто виниччхайо, татхева курундӣна̄ма̄дӣсу локе виссута̄су ат̣т̣хакатха̄су ча йо вутто виниччхайо, татопи виниччхайато маха̄ат̣т̣хакатха̄найена, винайайуттийа̄ ва̄ йуттаматтхам̣ тасса сарӣрасса алан̇ка̄рам̣ вийа ган̣ханто сама̄рабхиссам̣. ким̣ сам̣ван̣н̣анамева, на ан̃н̃анти дассанаттхам̣ пуна сам̣ван̣н̣ана̄ггахан̣ам̣. атха ва̄ антогадхаттхерава̄дам̣ сам̣ван̣н̣анам̣ катва̄ сама̄рабхиссанти йоджана̄ ведитабба̄. тхерава̄да̄ хи бахиат̣т̣хакатха̄йа вичаранти. еттха а̄ди-саддена чӯл̣апаччариандхакаарийат̣т̣хакатха̄паннава̄ра̄дайопи сан̇гахита̄. таттха паччарӣ на̄ма сӣхал̣абха̄са̄йа ул̣умпам̣ кира, тасмим̣ нисӣдитва̄ кататта̄ тамева на̄мам̣ джа̄там̣. курундӣвалливиха̄ро на̄ма аттхи, таттха кататта̄ курундӣ на̄ма джа̄та̄.
самма сама̄рабхиссанти каттаббавидха̄нам̣ саджджетва̄ ахам̣ т̣хито, тасма̄ там̣ ме ниса̄ментӯти га̄тха̄йа там̣ сам̣ван̣н̣анам̣ ме мама, майа̄ ва̄ вуччама̄нанти па̄т̣хасесо. ниса̄менту пассанту пан̃н̃а̄чаккхуна̄ сун̣анту ва̄ саддха̄вӣрийапӣтипа̄моджджа̄бхисан̇кха̄рена сан̇кхаритва̄ пӯджайанта̄ саккаччам̣ дхаммам̣. касса дхаммам̣? дхаммаппадӣпасса татха̄гатасса. ким̣ дассети? падӣпат̣т̣ха̄нийо хи дхаммо хита̄хитаппака̄санато, падӣпадхарат̣т̣ха̄нийо дхаммадхаро татха̄гато, тасма̄ париниббутепи тасмим̣ татха̄гате таттха сокам̣ акатва̄ саккачча дхаммам̣ пат̣има̄найанта̄ ниса̄ментӯти дассети. атха ва̄ ‘‘дхаммака̄йа̄ татха̄гата̄’’ти (дӣ. ни. 3.118) вачанато дхаммо ча со падӣпо ча̄ти дхаммаппадӣпо, бхагава̄.
йо дхаммавинайо йатха̄ буддхена вутто, со татхева буддхапуттехи са̄вакехи н̃а̄то авабуддхо, йехи тесам̣ буддхапутта̄нам̣ матим̣ адхиппа̄йам̣ аччаджанта̄ ниравасесам̣ ган̣ханта̄. пурети пура̄, пора̄н̣аттхера̄ ва̄. ат̣т̣хакатха̄ти ат̣т̣хакатха̄йо, упайогабахувачанам̣.
йам̣ аттхаджа̄там̣ ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣, там̣ саббампи пама̄далекхака̄нам̣ пама̄далекхаматтам̣ ваджджайитва̄. ким̣ саббесампи пама̄н̣ам̣? на, кинту сиккха̄су сага̄рава̄нам̣ идха винайамхи пан̣д̣ита̄нам̣, маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана саччепи аликепи дуккат̣амева вуттам̣, там̣ пама̄далекханти ведитаббам̣. пама̄далекхам̣ ваджджайитва̄ пама̄н̣ам̣ хессатӣти самбандхо.
тато ча̄ти ат̣т̣хакатха̄су вуттааттхаджа̄тато тантиккамам̣ па̄л̣иккамам̣. суттанта̄ сутта̄вайава̄. антоти хидам̣ аббхантара̄вайавасамбха̄вана̄дӣсу диссати. суттантесу бхава̄ суттантика̄, тесам̣ суттантика̄нам̣, суттантагантхесу а̄гатавачана̄нанти аттхо. атха ва̄ амӣйатӣти анто, са̄дхӣйатӣти адхиппа̄йо. кена са̄дхӣйати? суттена, суттасса анто суттанто, ко со? со со аттхавикаппо, тасмим̣ суттанте нийутта̄ни вачана̄ни суттантика̄ни. тесам̣ суттантика̄нам̣ вачана̄наматтхам̣. тасса тасса а̄гамасуттасса абхидхаммавинайасуттасса ча̄нурӯпам̣ паридӣпайантӣ, айам̣ та̄веттха сама̄сато аттхавибха̄вана̄ – ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дӣнам̣ (сам̣. ни. 2.41; 5.479; а. ни. 6.10; па̄ра̄. 1) суттантика̄нам̣ вачана̄наматтхам̣ а̄гамасуттанта̄нурӯпам̣. ‘‘вива̄да̄дхикаран̣ам̣ сийа̄ кусалам̣ сийа̄ акусалам̣ сийа̄ абйа̄ката’’нти (чӯл̣ава. 220) евама̄дӣнам̣ абхидхаммасуттантика̄нам̣ вачана̄наматтхам̣ абхидхаммасуттанта̄нурӯпанти евама̄ди. хессатӣти бхависсати, карӣйиссатӣти адхиппа̄йо. ван̣н̣ана̄пӣти еттха апи-саддо сампин̣д̣анаттхо, со тасма̄ти падена йоджетаббо. катхам̣? пан̣д̣ита̄нам̣ пама̄н̣атта̄пи виттха̄рамаггасса сама̄ситатта̄пи виниччхайасса асеситатта̄пи тантиккамасса авоккамитатта̄пи суттантикавачана̄нам̣ суттантат̣т̣хакатха̄нурӯпам̣ дӣпанатопи тасма̄пи саккаччам̣ анусиккхитабба̄ти. еттха ‘‘тантиккамам̣ авоккамитва̄’’ти вачанена сиддхепи ‘‘ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ веран̃джакан̣д̣а̄дӣсу ‘суттантика̄нам̣ бха̄ро’ти гата̄, майам̣ пана ватва̄ва гамисса̄ма̄’’ти дассетум̣ ‘‘суттантика̄на’’нти вуттам̣ кира.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ба̄хиранида̄накатха̄ван̣н̣ана̄
тадан̇гавинайа̄дибхедена винайассабахутта̄ винайо та̄ва ваваттхапетаббо. ‘‘буддхена дхаммо винайо ча вутто’’ти пуббе вуттатта̄ ида̄ни ‘‘вуттам̣ йена̄’’ти на ваттаббанти че? тасса евама̄дивачанам̣ сандха̄йа вуттанти самбандхо. дха̄ритам̣ йена ча̄бхатам̣. йаттхаппатит̣т̣хитан̃четанти вачанам̣ сакалампи винайапит̣акам̣ сандха̄йа вуттам̣. аттапаччаккхавачанам̣ на хотӣти а̄хачча бха̄ситам̣ на хотӣти адхиппа̄йо. на хи бхагавато атӣта̄дӣсу аппаччаккхам̣ кин̃чи аттхи. йади аттапаччаккхавачанам̣ на хоти, падасодхамма̄паттим̣ на джанеййа̄ти че? на, са̄вакабха̄ситассапи падасодхамма̄паттиджананато. нийама̄бха̄ва̄ атиппасан̇готи че? на, падасодхаммасиккха̄падат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘сан̇гӣтиттайам̣ а̄рул̣хо’’ти висеситатта̄. татха̄ ат̣т̣хакатха̄йампи сан̇гӣтим̣ а̄рул̣хатта̄ ‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и…пе… сам̣са̄роти павуччатӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; вибха. ат̣т̣ха. 226 сан̇кха̄рападаниддеса) евама̄дивачанам̣, йан̃ча сан̇гӣтиа̄рул̣хаккама̄нугатам̣, там̣ падасодхамма̄паттим̣ джанетӣти а̄йасма̄ упатиссо.
пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄
пат̣хамамаха̄сан̇гӣти на̄ма ча̄ти еттха ча-саддо атирекаттхо, тена ан̃н̃а̄пи аттхӣти дӣпети. тампи са̄лаванам̣ упагантва̄ миттасухадждже апалокетва̄ ниваттанато упаваттананти па̄кат̣ам̣ джа̄там̣ кира. йамакаса̄ла̄нанти ека̄ кира са̄лапанти сӣсабха̄ге, ека̄ па̄дабха̄ге. татра̄пи еко тарун̣аса̄ло сӣсабха̄гасса а̄санне хоти, еко па̄дабха̄гасса, мӯлакхандхавит̣апапаттехи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сиббитва̄ т̣хитаса̄ла̄нантипи вуттам̣. анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ти иттхамбхӯталаккхан̣е каран̣авачанам̣ ‘‘катакиччо пӣтиджа ха̄са чето аверамукхена̄бхатакун̣д̣алена̄’’тиа̄дӣсу вийа. паринибба̄не паринибба̄нахету, тасмим̣ т̣ха̄не ва̄ ма̄ сочиттха читтена, ма̄ паридевиттха ва̄ча̄йа ‘‘паридеванам̣ вила̄па’’нти вачанато. маха̄саман̣ена̄ти ниссаккаттхе каран̣авачанам̣. сӯрийам̣’сӯбхи пат̣укара̄’бха̄’рин̣асса та̄н̣а̄ итйатрева. йан̃ча бхагавато ануггахам̣, тасса ануггахасса̄ти а̄чарийа̄. екачче пана ‘‘йам̣ йасма̄ ахам̣ ануггахито’’ти ваданти. ниббасана̄нӣти нит̣т̣хитавасанакичча̄ни, майа̄ парибхун̃джитва̄ апанӣта̄ни. йади суйутта̄ни дха̄рессасӣти пуччхати, кавачасадиса̄ни са̄н̣а̄ни. иссарийасадиса̄ нава анупуббавиха̄ра̄дайо. ат̣т̣ха сама̄паттийо ниродхасама̄патти ча пат̣ила̄бхаккамена ‘‘анупуббавиха̄ра̄’’ти вутта̄.
ана̄гате санникат̣т̣хе, татха̄тӣте чирантане;
ка̄ладвайепи кавӣхи, пура̄саддо пайуджджате.
саттхуса̄санамева парийатти саттхуса̄санапарийатти, са̄ суттагеййа̄дивасена наван̇га̄. типит̣акамева саббапарийаттиппабхедам̣ дха̄рентӣти типит̣акасаббапарийаттиппабхедадхара̄. ‘‘вина̄ на сакка̄’’ти на ваттаббам̣ ‘‘типит̣акасаббапарийаттиппабхедадхаре’’ти вуттатта̄, евам̣ сантепи аттхи висесо техи саммукха̄пи асаммукха̄пи сутам̣, тхерена пана асаммукха̄пат̣иггахитам̣ на̄ма наттхӣти. на ва̄йанти еттха ва̄ти вибха̄са̄, ан̃н̃а̄сипи на ан̃н̃а̄сипӣти аттхо. татра уччинане. бахусаддо випуллаттхо ‘‘анантапа̄рам̣ баху ведитаббамитйа’’трева. пуббе ‘‘типит̣акасаббапаайаттиппабхедадхаре’’ти вуттатта̄ ‘‘баху ча̄нена…пе… парийатто’’ти на йуджджатӣти че? на, типит̣акасса анантатта̄, тасма̄ амхе упа̄да̄йа тена баху парийаттоти адхиппа̄йо. итаратха̄ а̄нандаттхеро техи аппассутоти а̄паджджати, ‘‘асаммукха̄ пат̣иггахитам̣ на̄ма наттхӣ’’ти вачанавиродхо ча. ад̣д̣хама̄со атиккантоти еттха еко дивасо нат̣т̣хо, со па̄т̣ипададивасо, кола̄халадивасо на̄ма со, тасма̄ идха на гахито. сам̣вегаваттхум̣ киттетва̄ кӣл̣анато са̄дхукӣл̣анам̣ на̄ма. свепӣти апи-саддо апеккха̄манта̄нун̃н̃а̄йа. субхасуттам̣ ‘‘ачирапариниббуте бхагаватӣ’’ти (дӣ. ни. 1.444) вуттатта̄ чатура̄сӣтидхаммаккхандхасахассесу антогадхам̣ на хотӣти че? на, бхагавато ка̄ле ладдханайатта̄ катха̄ваттху вийа. чхад̣д̣ита̄ патита̄ укла̄па̄ чхад̣д̣итапатитаукла̄па̄. а̄н̣а̄ ева аппат̣ихатат̣т̣хена чакканти а̄н̣а̄чаккам̣. екато еттха нипатантӣти еканипа̄танам̣. а̄ка̄сена а̄гантва̄ нисӣдӣти екети етам̣ дутийава̄ре гаманам̣ сандха̄йа̄ти а̄йасма̄ упатиссо. пат̣хамам̣ ва̄ а̄ка̄сена гантва̄ парисам̣ патва̄ бхиккхупантим̣ апӣл̣енто патхавийам̣ нимуджджитва̄ а̄сане ева атта̄нам̣ дассеси. убхайатха̄ ча а̄па̄тхам̣ гато, тена убхайампи йуджджати, ан̃н̃атха̄ двӣсу екам̣ абхӯтам̣ а̄паджджати.
атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантам̣ упа̄лим̣ пуччхи…пе… а̄йасма̄ упа̄литтхеро виссаджджесӣти идам̣ пуббе ‘‘пат̣хамам̣ а̄вусо упа̄лӣ’’тиа̄дина̄ (чӯл̣ава. 439) вуттапуччха̄виссаджджанам̣ сан̇кхипитва̄ сан̇гӣтика̄ракехи дасситавачананти ган̣т̣хипаде ликхитам̣. татха̄ хоту, киматтхам̣ панеттха ‘‘нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхи, ваттхумпи пуччхӣ’’ти евам̣ пуббе дассита̄нуккамена аватва̄ ‘‘ваттхумпи пуччхи, нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхӣ’’ти евам̣ ануккамо катоти? ‘‘ваттхумӯлакатта̄ сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ уппат̣ипа̄т̣ийа̄ вутта’’нти ваданти еке. еттха пана вича̄ран̣а̄ веран̃джакан̣д̣е сампатте карӣйати. ра̄джа̄га̄ракети евам̣на̄маке уййа̄не. абхирамана̄рахам̣ кира ра̄джа̄га̄рампи. таттха, йасса васенетам̣ евам̣ на̄мам̣ лабхати. атха кхо ‘‘а̄йасма̄ маха̄кассапо’’тиа̄дина̄ пуббе вуттамева сан̇кхипитва̄ дассети сан̇гӣтика̄рако васӣган̣о. йади евам̣ йатха̄ нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхӣти еттха пуччха̄ккамо дассито, татха̄ а̄нандаттхерасса виссаджджанаккамопи киматтхам̣ на дасситоти че? имина̄нуккамена сан̇гахам̣ пан̃чапи ника̄йа̄ ана̄рул̣ха̄ти дассанаттхам̣. катхам̣ пана а̄рул̣ха̄ти? а̄йасма̄ маха̄кассапо пан̃чапи ника̄йе ануккаменева пуччхи, а̄нандаттхеро пана ануккаменева пуччхитампи апуччхитампи тасса тасса суттасса сабха̄вам̣ антара̄ уппаннам̣ ваттхум̣ уддесаниддесаккамам̣ ма̄тика̄вибхан̇гаккаманти евама̄дисаббам̣ анурӯпавачанам̣ паккхипитва̄ виссаджджеси, тенева̄ха ‘‘етенева упа̄йена пан̃чапи ника̄йе пуччхӣ’’ти. атха ва̄ ‘‘амбалат̣т̣хика̄йам̣ ра̄джа̄га̄раке’’ти ваттаббе ‘‘ра̄джа̄га̄раке амбалат̣т̣хика̄йа’’нти уппат̣ипа̄т̣ивачаненапи имаматтхам̣ дӣпети. ‘‘амбалат̣т̣хика̄йам̣ вихарати ра̄джа̄га̄раке’’ти хи вуттам̣.
гахака̄ранти имасса аттабха̄вагехасса ка̄ракам̣ тан̣ха̄вад̣д̣хаким̣ гавесанто йена н̃а̄н̣ена сакка̄ со дат̣т̣хум̣, тассаттха̄йа дӣпан̇карапа̄дамӯле ката̄бхинӣха̄ро еттакам̣ ка̄лам̣ анекаджа̄тисам̣са̄рам̣ там̣ н̃а̄н̣ам̣ авинданто вичаринти аттхо. дуккха̄ джа̄ти пунаппунанти идам̣ гахака̄ракагавесанасса ка̄ран̣авачанам̣. сабба̄ те пха̄сука̄ти тава сабба̄ анавасесакилесапха̄сука̄ майа̄ бхагга̄. гахакӯт̣ам̣ на̄ма авиджджа̄. соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ соманассамайам̣. на хи соманассамайам̣ н̃а̄н̣ам̣ кхандхасабха̄вабхедато. дал̣хӣкаммаситхилакаран̣аппайоджана̄ти йебхуййата̄йа вуттам̣, там̣ пана таттха таттха пака̄сайисса̄ма. ан̃н̃аман̃н̃асан̇каравирахите дхамме ча винайе ча̄ти еттха па̄н̣а̄типа̄то акусаланти евама̄дӣсу маран̣а̄дхиппа̄йасса джӣвитиндрийупаччхедакаппайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ акусалам̣, на па̄н̣асан̇кха̄таджӣвитиндрийасса упаччхедакасан̇кха̄то атипа̄то. татха̄ адиннасса парасантакасса а̄да̄насан̇кха̄та̄ вин̃н̃атти абйа̄като дхаммо, таббин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пика̄ тхеййачетана̄ акусало дхаммоти (пат̣т̣ха̄. 1.1.27) евама̄дина̄ ан̃н̃аман̃н̃асан̇каравирахите дхамме пат̣ибало винетум̣. джа̄тарӯпараджатам̣ парасантакам̣ тхеййачиттена ган̣хантасса йатха̄ваттхум̣ па̄ра̄джикатхуллаччайадуккат̣есу ан̃н̃атарам̣, бхан̣д̣а̄га̄рикасӣсена диййама̄нам̣ ган̣хантасса па̄читтийам̣, аттаттха̄йа ган̣хантасса ниссаггийам̣ па̄читтийам̣, кевалам̣ лолата̄йа ган̣хантасса ана̄ма̄садуккат̣ам̣, рӯпийачхад̣д̣акасамматасса ана̄паттӣти евам̣ ан̃н̃аман̃н̃асан̇каравирахите винайепи пат̣ибало винетунти аттхо. бха̄ветӣти вад̣д̣хети, етена пхалавасена джаванавасена ча читтасса вуддхим̣ дассети. ‘‘ависит̣т̣ха’’нти па̄т̣хо, са̄дха̄ран̣анти аттхо.
десентасса васенеттха, десана̄ пит̣акаттайам̣;
са̄ситаббавасенетам̣, са̄санантипи вуччати.
катхетаббасса аттхасса, васена̄пи катха̄ти ча;
десана̄ са̄сана̄ катха̄, бхедампевам̣ пака̄сайе.
са̄санасса напум̣сакатта̄ ‘‘йатха̄…пе… дхаммаса̄сана̄нӣ’’ти вуттам̣. дуччаритасам̣килесам̣ на̄ма аттхато четана̄, татха̄ка̄раппаваттачиттуппа̄до ва̄. аничча̄дилаккхан̣ам̣ пат̣ивиджджхитва̄ паваттатта̄ випассана̄читта̄ни висайато локийа̄’бхисамайо асаммохато локуттаро, локуттаро ева ва̄ абхисамайо висайато нибба̄насан̇кха̄тасса аттхасса, итарасса магга̄дикасса асаммохатотипи еке. еттха ‘‘пат̣иведхо’’ти вуттам̣ н̃а̄н̣ам̣, там̣ катхам̣ гамбхӣранти че? гамбхӣрасса удакасса пама̄н̣аггахан̣ака̄ле дӣгхена пама̄н̣ена бхавитаббам̣, евам̣ алаббханеййабха̄вадассанаттхам̣ ида̄нӣти вуттанти еке. йасса чаттха̄йа маггапхалаттха̄йа. тан̃ча аттхам̣ на̄нубхонти на̄дхигаччханти кан̃чи аттана̄ адхиппетам̣, итива̄дапамоккхан̃ча. касма̄? аттхасса анупапариккхитва̄ гахитатта̄. адхигатапхалатта̄ пат̣ивиддха̄куппо. пуна кхӣн̣а̄саваггахан̣ена арахантамева дассети, на секкхам̣. со хи йатха̄ бхан̣д̣а̄га̄рико ран̃н̃о кат̣акамакут̣а̄дим̣ гопетва̄ иччхитиччхитаккхан̣е упанети, евам̣ сахетука̄нам̣ сатта̄нам̣ маггапхалаттха̄йа дхаммам̣ десеси. та̄сам̣йева таттха винайапит̣аке пабхедато вуттатта̄, ва̄йамитва̄ та̄ ева па̄пун̣а̄тӣти а̄чарийа̄. киматтхам̣ тиссова виджджа̄ таттха вибхатта̄ти? сӣласампаттийа̄ етапарамупаниссайабха̄вато. ‘‘апарехипи саттахан̇гехи саманна̄гато бхиккху винайадхаро хоти. а̄паттим̣ джа̄на̄ти, ана̄паттим̣, лахукам̣ а̄паттим̣, гарукам̣ а̄паттим̣, анекавихитам̣ пуббенива̄сам̣ ануссарати…пе… диббена чаккхуна̄ висуддхена атиккантама̄нусакена сатте пассати…пе… а̄сава̄нан̃ча кхайа̄…пе… упасампаджджа вихаратӣ’’ти (пари. 327) суттаметтха са̄дхакам̣. винайам̣ парийа̄пун̣итва̄ сӣласампаттим̣ нисса̄йа а̄саваккхайан̃а̄н̣ена сахева вийа диббачаккхупуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣а̄ни пат̣илабхати. висум̣ етесам̣ парикаммакиччам̣ наттхӣти дассанаттхам̣ та̄сам̣йева̄ти вуттанти ча ваданти еке. абхидхамме пана тиссовиджджа̄ чха абхин̃н̃а̄ чатассо ча пат̣исамбхида̄ ан̃н̃е ча саммаппадха̄на̄дайо гун̣ависеса̄ вибхатта̄. кин̃ча̄пи вибхатта̄, татха̄пи висесато пан̃н̃а̄джа̄тикатта̄ чатассо пат̣исамбхида̄ па̄пун̣а̄тӣти дассанаттхам̣ та̄сам̣ таттхева̄ти авадха̄ран̣авипалла̄со като. аттана̄ дуггахитена дхаммена̄ти па̄т̣хасесо. каттари четам̣ каран̣авачанам̣, хетуттхе ча, аттана̄ дуггахитахетӯти адхиппа̄йо. касма̄ пана̄ти ‘‘ануломико’’ти вуттаттхам̣ дӣпети.
пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄найо.
дутийасан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄
паннабха̄ра̄ти патитаккхандхабха̄ра̄. ‘‘бха̄ра̄ хаве пан̃чаккхандха̄’’ти (сам̣. ни. 3.22) хи вуттам̣. ‘‘саммукха̄ бхависса̄ма на бхависса̄ма̄’’ти ватта̄ро. тесу дахара̄ кира. джамминти ла̄макам̣.