3. татийапа̄ра̄джикам̣
пат̣хамапан̃н̃аттинида̄наван̣н̣ана̄
162. тӣхи суддхена̄ти еттха тӣхӣти ниссаккавачанам̣ ва̄ хоти, каран̣авачанам̣ ва̄. ниссаккапаккхе ка̄йавачӣманодва̄рехи суддхена. татха̄ дуччаритамалехи висамехи папан̃чехӣтиа̄дина̄ найена саббакилесаттикехи бодхиман̣д̣е ева суддхена̄ти йоджетаббам̣. каран̣апаккхе тӣхӣти ка̄йавачӣманодва̄рехи суддхена. татха̄ тӣхи сучаритехи, тӣхи вимоккхехи, тӣхи бха̄вана̄хи, тӣхи сӣласама̄дхипан̃н̃а̄хи суддхена̄ти саббагун̣аттикехи йоджетаббам̣. вибха̄витанти десана̄йа виттха̄ритам̣, вибхӯтам̣ ва̄ катам̣ вихитам̣, пан̃н̃аттам̣ ва̄ хоти. сам̣ван̣н̣ана̄ти ваттама̄насамӣпе ваттама̄навачанам̣.
на кевалам̣ ра̄джагахамева, идампи нагарам̣. сапариччхеданти сапарийантанти аттхо. сапариккхепанти еке. ‘‘хам̣сават̣т̣акаччхаданена̄ти хам̣сапариккхепасан̣т̣ха̄нена̄’’ти ликхитам̣. ка̄йавиччхинданийакатханти аттано аттабха̄ве, парасса ва̄ аттабха̄ве чхандара̄гаппаха̄накарам̣ виччхинданакарам̣ дхаммакатхам̣ катхети. асубха̄ чева субха̄ка̄равирахитатта̄. асучино ча досаниссанданапабхаватта̄. пат̣икӯла̄ ча джигуччханӣйатта̄ питтасемха̄дӣсу а̄сайато. асубха̄йа ван̣н̣анти асубха̄ка̄расса, асубхакаммат̣т̣ха̄насса ва̄ виттха̄рам̣ бха̄сати. са̄миаттхе хетам̣ сампада̄навачанам̣. асубханти асубханимиттасса а̄вибха̄ва̄йа паччупат̣т̣ха̄на̄йа виттха̄ракатха̄сан̇кха̄там̣ ван̣н̣ам̣ бха̄сабхӣти аттхо. тесам̣йева а̄димаджджхапарийоса̄на̄нам̣ дасахи лаккхан̣ехи сампаннам̣ килесачорехи анабхибхаванӣйатта̄ джха̄начиттам̣ ман̃джӯсам̣ на̄ма.
татрима̄нӣти еттха̄йам̣ пин̣д̣аттхо – йасмим̣ ва̄ре пат̣хамам̣ джха̄нам̣ екачиттаккхан̣икам̣ уппаджджати, там̣ сакалампи джаванава̄рам̣ ануломапарикаммаупача̄раготрабхуаппана̄ппабхедам̣ екаттанайена ‘‘пат̣хамам̣ джха̄на’’нти гахетва̄ тасса пат̣хамаджджха̄насса аппана̄пат̣ипа̄дика̄йа кхиппа̄дибхеда̄йа абхин̃н̃а̄йа адхигата̄йа киччаниппхаттим̣ упа̄да̄йа а̄гаманавасена пат̣ипада̄висуддхи а̄дӣти ведитабба̄. татрамаджджхаттупеккха̄йа киччаниппхаттивасена упеккха̄нубрӯхана̄ маджджхети ведитабба̄. парийода̄пакан̃а̄н̣асса киччаниппхаттивасена сампахам̣сана̄ парийоса̄нанти ведитаббам̣. таттха а̄дичиттато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва пат̣хамаджджха̄насса уппа̄даккхан̣ам̣, етасмим̣ антаре пат̣ипада̄висуддхӣти ведитабба̄. уппа̄дат̣хитиккхан̣есу упеккха̄нубрӯхана̄, т̣хитибхан̇гаккхан̣есу сампахам̣сана̄ти ведитабба̄. лаккхӣйати етена̄ти лаккхан̣анти катва̄ ‘‘висуддхипат̣ипаттипаккхандане’’тиа̄дина̄ пуббабха̄го лаккхӣйати, тивидхена аджджхупеккханена маджджхам̣ лаккхӣйати, чатуббидха̄йа сампахам̣сана̄йа парийоса̄нам̣ лаккхӣйатӣти. тена вуттам̣ ‘‘даса лаккхан̣а̄нӣ’’ти.
па̄рибандхакатоти нӣваран̣асан̇кха̄тапа̄рибандхакато висуддхатта̄ готрабхупарийоса̄нам̣ пуббабха̄гаджаваначиттам̣ ‘‘читтависуддхӣ’’ти вуччати. татха̄ висуддхатта̄ там̣ читтам̣ маджджхимам̣ сама̄дхинимиттасан̇кха̄там̣ аппана̄сама̄дхим̣ тадаттха̄йа упагаччхама̄нам̣ екасантативасена парин̣а̄ментам̣ пат̣ипаджджати на̄ма. евам̣ пат̣ипаннасса тасса таттха саматханимитте паккханданам̣ таббха̄вӯпагаманам̣ хотӣти катва̄ ‘‘таттха читтапаккхандана’’нти вуччати. евам̣ та̄ва пат̣хамаджджха̄нуппа̄даккхан̣е ева а̄гаманавасена пат̣ипада̄висуддхи ведитабба̄. евам̣ висуддхасса аппана̄ппаттасса пуна висодхане бйа̄па̄ра̄бха̄ва̄ аджджхупеккханам̣ хоти. саматхаппат̣ипаннатта̄ пуна сама̄дха̄не бйа̄па̄ра̄бха̄ва̄ ча саматхаппат̣ипаннасса аджджхупеккханам̣ хоти. килесасам̣саггам̣ паха̄йа екантена упат̣т̣хитатта̄ пуна екаттупат̣т̣ха̄не бйа̄па̄ра̄самбхавато екаттупат̣т̣ха̄насса аджджхупеккханам̣ хоти. таттха джа̄та̄нанти тасмим̣ читте джа̄та̄нам̣ сама̄дхипан̃н̃а̄нам̣ йуганаддхабха̄вена анативаттанат̣т̣хена на̄на̄килесехи вимуттатта̄. саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ вимуттирасенекарасат̣т̣хена анативаттанекасабха̄ва̄нам̣ тесам̣ двиннам̣ упагатам̣ таджджам̣ тасса̄руппам̣ таданурӯпам̣ вӣрийам̣ татха̄ читтам̣ йогӣ ва̄хети паваттетӣти катва̄ тадупагавӣрийава̄ханат̣т̣хена ча висесабха̄гийабха̄ватта̄ а̄севанат̣т̣хена ча сампахам̣сана̄ хотӣти аттхо ведитаббо. апичеттха ‘‘анантара̄тӣтам̣ готрабхучиттам̣ екасантативасена парин̣а̄ментам̣ пат̣ипаджджати на̄ма̄’’ти ликхитам̣. таттха хи парин̣а̄ментам̣ пат̣ипаджджатӣти ета̄ни вачана̄ни атӣтасса на самбхаванти, йан̃ча таданантарам̣ ликхитам̣ ‘‘аппана̄сама̄дхичиттам̣ упагаччхама̄нам̣ готрабхучиттам̣ таттха паккхандати на̄ма̄’’ти. имина̄пи там̣ на йуджджати, ‘‘пат̣ипаттиккхан̣е ева атӣта’’нти вуттатта̄ ‘‘готрабхучиттам̣ таттха паккхандатӣ’’ти вачанамева вируджджхатӣти а̄чарийо. ‘‘екачиттаккхан̣икампи локуттарачиттам̣ а̄севати бха̄вети бахулӣкаротӣ’’ти вуттатта̄ ‘‘екачиттаккхан̣икасса̄пи джха̄насса ета̄ни даса лаккхан̣а̄нӣ’’ти вуттам̣. ‘‘тато пат̣т̣ха̄йа а̄севана̄ бха̄вана̄ ева̄’’типи вуттам̣. ‘‘адхит̣т̣ха̄насампаннанти адхит̣т̣ха̄нена сахагата’’нти ликхитам̣. тассаттхо – йан̃ча ‘‘а̄димаджджхапарийоса̄насан̇кха̄та’’нти вуттам̣, там̣ тесам̣ тин̣н̣ампи калйа̄н̣аката̄йа саманна̄гататта̄ тивидхакалйа̄н̣акатан̃ча. евам̣ тивидхачиттам̣ тададхигамамӯлака̄нам̣ гун̣а̄нам̣, упариджха̄на̄дхигамасса ва̄ падат̣т̣ха̄нат̣т̣хена адхит̣т̣ха̄нам̣ хоти, тасма̄ читтасса адхит̣т̣ха̄набха̄вена сампаннатта̄ адхит̣т̣ха̄насампаннам̣ на̄ма̄ти.
аддхама̄сам̣ пат̣исаллӣйитунти еттха а̄чарийа̄ евама̄ху ‘‘бхиккхӯнам̣ ан̃н̃аман̃н̃авадхадассанасаванасамбхаве саттхуно сати тасса упаддавасса абха̄ве упа̄йа̄джа̄нанато ‘айам̣ асаббан̃н̃ӯ’ти хетупатирӯпакамахетум̣ ватва̄ дхаммиссарасса̄пи татха̄гатасса каммесваниссарийам̣ асамбуджджхама̄на̄ асаббадасситамадхиччамоха̄ бахуджана̄ авӣчипара̄йана̄ бхавеййум̣, тасма̄ со бхагава̄ пагева тесам̣ бхиккхӯнам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вадхама̄набха̄вам̣ н̃атва̄ тадабха̄вопа̄йа̄бха̄вам̣ пана сувиниччхинитва̄ таттха путхуджджана̄нам̣ сугатила̄бхахетумевекам̣ катва̄ асубхадесана̄йа ва̄ рӯпасаддадассанасаванехи ниппайоджанехи вирамитва̄ пагева тато вираман̣ато, сугатила̄бхахетукаран̣ато, авассам̣ пан̃н̃а̄питабба̄йа татийапа̄ра̄джикапан̃н̃аттийа̄ ваттха̄гамадассанато ча аттано саббадасситам̣ париккхака̄нам̣ пака̄сенто вийа тамаддхама̄сам̣ венеййахитаниппхаттийа̄ пхаласама̄паттийа̄ авака̄сам̣ катва̄ вихаритука̄мо ‘иччха̄махам̣, бхиккхаве, аддхама̄сам̣ пат̣исаллӣйиту’нтиа̄дима̄ха̄’’ти. а̄чарийа̄ на̄ма буддхамиттаттхерадхаммасириттхераупатиссаттхера̄дайо ган̣апа̄моккха̄, ат̣т̣хакатха̄чарийасса ча сантике сутапубба̄. тато ан̃н̃е екети ведитабба̄. ‘‘сакена ка̄йена ат̣т̣ӣйанти…пе… бхависсантӣ’’ти идам̣ парато ‘‘йе те бхиккхӯ авӣтара̄га̄, тесам̣ тасмим̣ самайе хоти ева бхайам̣, хоти ломахам̣со, хоти чхамбхитатта’’нти имина̄ на йуджджати, идан̃ча бхагавато асубхакатха̄рамман̣аппайоджанена на саметӣти че? на, тадаттха̄джа̄нанато. сакена ка̄йена ат̣т̣ӣйанта̄нампи тесам̣ арийамаггена аппахӣнасинехатта̄ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ вийа маран̣ам̣ пат̣ичча абхайам̣ на хоти, бхайан̃ча пана асубхабха̄вана̄нуйога̄нубха̄вена мандӣбхӯтам̣ анат̣т̣ӣйанта̄нам̣ вийа на махантам̣ хутва̄ читтам̣ мохеси. апа̄йупаге те сатте на̄ка̄сӣти еваматтхо ведитаббо. атха ва̄ идам̣ пуримасса ка̄ран̣авачанам̣, йасма̄ тесам̣ тасмим̣ самайе хоти ева бхайам̣, чхамбхитаттам̣, ломахам̣со ча, тасма̄ ‘‘тена кхо пана самайена бхагава̄ асубхакатхам̣ катхетӣ’’тиа̄ди вуттанти.
атха ва̄ сакена ка̄йена ат̣т̣ӣйанта̄нампи тесам̣ хоти ева бхайам̣, маха̄нубха̄ва̄ вӣтара̄га̄ти кхӣн̣а̄сава̄нам̣ махантам̣ висесам̣ дассети, атидуппасахеййамидам̣ маран̣абхайам̣, йато евам̣видха̄нампи авӣтара̄гатта̄ бхайам̣ хотӣтипи дассети. тадан̃н̃е тесам̣ бхиккхӯнам̣ пан̃часата̄нам̣ ан̃н̃атара̄. тенедам̣ дӣпети ‘‘там̣ татха̄ а̄гатам̣ асихаттхам̣ вадхакам̣ пасситва̄ тадан̃н̃есампи хоти ева бхайам̣, пагева тесанти катва̄ бхагава̄ пат̣хамамева тесам̣ асубхакатхам̣ катхеси, парато тесам̣ на̄хоси. евам̣ маха̄нисам̣са̄ несам̣ асубхакатха̄ а̄сӣ’’ти. йо панеттха паччхимо найо, со ‘‘тесу кира бхиккхӯсу кеначипи ка̄йавика̄ро ва̄ вачӣвика̄ро ва̄ на като, саббе сата̄ сампаджа̄на̄ даккхин̣ена пассена нипаджджим̣сӯ’’ти имина̄ ат̣т̣хакатха̄вачанена самети.
апаре пана̄хӯти куладдхипат̣иседханаттхам̣ вуттам̣. ‘‘айам̣ кира ладдхӣ’’ти вачанам̣ ‘‘ма̄радхеййам̣на̄тиккамиссатӣ’’ти вачанена вируджджхатӣти че? на вируджджхати. катхам̣? айам̣ бхиккхӯ агха̄тенто ма̄рависайам̣ атиккамиссати акусалакаран̣ато ча. гха̄тенто пана ма̄радхеййам̣ на̄тиккамиссати балаватта̄ каммасса̄ти сайам̣ ма̄рапаккхикатта̄ евам̣ чинтетва̄ пана ‘‘йе на мата̄, те сам̣са̄рато на мутта̄’’ти аттано ча ладдхи, тасма̄ там̣ таттха убхайесам̣ магге нийоджентӣ евама̄ха, тенева ‘‘ма̄рапаккхика̄ ма̄рена сама̄наладдхика̄’’ти аватва̄ ‘‘ма̄расса̄ нуваттика̄’’ти вутта̄. ‘‘имина̄ ким̣ вуттам̣ хоти? йасма̄ ма̄расса ануватти, тасма̄ евам̣ чинтетва̄пи аттано ладдхивасена евама̄ха̄’’ти кечи ликханти. мама сантике екато упат̣т̣ха̄нама̄гаччханти, аттано аттано а̄чарийупаджджха̄йа̄нам̣ сантике уддеса̄дим̣ ган̣ха̄ти.
а̄на̄па̄нассатисама̄дхикатха̄ван̣н̣ана̄
165. айампи кхо, бхиккхавети имина̄ ким̣ дассети? йесам̣ евамасса ‘‘бхагавата̄ а̄чиккхитакаммат̣т̣ха̄на̄нуйогапаччайа̄ тесам̣ бхиккхӯнам̣ джӣвитаккхайо а̄сӣ’’ти, тесам̣ там̣ миччха̄га̄хам̣ ниседхети. кевалам̣ тесам̣ бхиккхӯнам̣ пуббе катакаммапаччайа̄ва джӣвитаккхайо а̄си, идам̣ пана каммат̣т̣ха̄нам̣ тесам̣ кесан̃чи арахаттаппаттийа̄, кесан̃чи ана̄га̄мисакада̄га̄мисота̄паттипхалаппаттийа̄, кесан̃чи пат̣хамаджджха̄на̄дхигама̄йа, кесан̃чи виккхамбханатадан̇гаппаха̄нена аттасинехапаайа̄да̄на̄йа упаниссайо хутва̄, кесан̃чи сугатийам̣ уппаттийа̄ упаниссайо ахосӣти са̄ттхика̄ва ме асубхакатха̄, кинту ‘‘са̄дху, бханте бхагава̄, ан̃н̃ам̣ парийа̄йам̣ а̄чиккхатӯ’’ти а̄нандена йа̄читатта̄ ан̃н̃ам̣ парийа̄йам̣ а̄чиккха̄ми, йатха̄ во пуббе а̄чиккхитаасубхакаммат̣т̣ха̄на̄нуйога̄, евам̣ айампи кхо бхиккхавети йоджана̄ ведитабба̄. ‘‘асса̄савасена упат̣т̣ха̄нам̣ сатӣ’’ти вуттам̣. са̄ хи там̣ асса̄сам̣, пасса̄сам̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ катва̄ пуббабха̄ге, апарабха̄ге пана асса̄сапасса̄сапабхаванимиттам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ упат̣т̣ха̄тӣти ча татха̄ вутта̄.
асубхе паваттам̣ асубханти ва̄ паваттам̣ бха̄вана̄каммам̣ асубхакаммам̣, тадева ан̃н̃асса пунаппунам̣ уппаджджанакасса ка̄ран̣ат̣т̣хена т̣ха̄натта̄ асубхакаммат̣т̣ха̄нам̣, а̄рамман̣ам̣ ва̄ асубхакаммасса падат̣т̣ха̄нат̣т̣хена т̣ха̄нанти асубхакаммат̣т̣ха̄нанти идха асубхаджджха̄нам̣, тенева ‘‘ол̣а̄рика̄рамман̣атта̄’’ти вуттам̣. пат̣иведхавасена̄ти витакка̄диан̇гапат̣ила̄бхавасена. а̄рамман̣асантата̄йа̄ти ануккамена сантака̄лам̣ упа̄да̄йа вуттака̄йадаратхаппат̣ипассаддхивасена ниббуто. парикаммам̣ ва̄ти касин̣апарикаммам̣ кира нимиттуппа̄дапарийоса̄нам̣. тада̄ хи нирасса̄датта̄ асантам̣, аппан̣ихитан̃ча. йатха̄ упача̄ре нӣваран̣авигамена, ан̇гапа̄тубха̄вена ча сантата̄ хоти, на татха̄ идха, идам̣ пана ‘‘а̄дисаманна̄ха̄рато’’ти вуттам̣. дутийавикаппе асечанакоти атиттикаро, тена вуттам̣ ‘‘оджаванто’’ти. четасикасукхам̣ джха̄наккхан̣епи аттхи, евам̣ сантепи ‘‘убхопи джха̄на̄ вут̣т̣хитассева гахетабба̄’’ти вуттам̣. саматхена сакасанта̄не авиккхамбхите. итаратха̄ па̄пака̄нам̣ джха̄нена сахуппатти сийа̄. кхандха̄дӣнам̣ локуттарапа̄дакатта̄ ниббедхабха̄гийам̣, висесена йасса ниббедхабха̄гийам̣ хоти, там̣ сандха̄йа ва̄. ‘‘аничча̄нупассӣтиа̄дичатуккавасена анупуббена арийамаггавуд̣д̣хиппатто самуччхиндати, сеса̄наметам̣ наттхӣ’’ти ликхитам̣.
татха̄бха̄вапат̣иседхано ча̄ти сол̣асаваттхукасса титтхийа̄нам̣ наттхита̄йа вуттам̣. саббапат̣хама̄нам̣ пана чатуннам̣ пада̄нам̣ васена локийаджджха̄намева тесам̣ аттхи, тасмим̣ локуттарападат̣т̣ха̄нам̣ наттхи ева. ‘‘пхаламуттаманти пхале уттама’’нти вуттам̣. утуттайа̄нукӯланти гимхе аран̃н̃е, хеманте руккхамӯле, васантака̄ле сун̃н̃а̄га̄ре гато. семхадха̄тукасса аран̃н̃ам̣, питтадха̄тукасса руккхамӯлам̣, ва̄тадха̄тукасса сун̃н̃а̄га̄рам̣ анукӯлам̣. мохачаритасса аран̃н̃ам̣ анукӯлам̣ маха̄аран̃н̃е читтам̣ на сан̇кут̣ати, досачаритасса руккхамӯлам̣, ра̄гачаритасса сун̃н̃а̄га̄рам̣. т̣ха̄начан̇кама̄ни уддхаччапаккхика̄ни, сайанам̣ лӣнапаккхикам̣, паллан̇ка̄бхуджанена нисаджджа̄йа дал̣хабха̄вам̣, уджука̄йам̣ пан̣идха̄нена асса̄сапасса̄са̄нам̣ паваттанасукхам̣ ‘‘паримукхам̣ сати’’нти имина̄ а̄рамман̣апариггахӯпа̄йам̣ дассети. ка̄рӣти каран̣асӣло. етасса вибхан̇ге ‘‘ассасати пассасатӣ’’ти аватва̄ ‘‘сато ка̄рӣ’’ти вуттам̣. тасма̄ ‘‘ассасати пассасатӣ’’ти вутте ‘‘пат̣хамачатуккам̣ ева лаббхати, на сеса̄нӣ’’ти ча ‘‘дӣгхам̣асса̄савасена̄ти алопасама̄сам̣ катва̄’’ити ча ‘‘екаттхата̄йа авиккхепа’’нти ча ‘‘асамбхогавасена паджа̄нато’’ти ча ‘‘тена н̃а̄н̣ена̄’’ти ча ‘‘паджа̄натоти вуттан̃а̄н̣ена̄’’ти ча ‘‘сатока̄рӣти сатисампаджан̃н̃а̄хика̄рӣ’’ти ча ‘‘пат̣иниссагга̄нупассино асса̄са̄ва пат̣иниссагга̄нупассиасса̄са̄’’ти ча ликхитам̣. уппат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄гатампи йуджджатева, тена т̣ха̄нена пат̣исиддхам̣. та̄лум̣ а̄хачча нибба̄йанато кира потако сампатиджа̄това кхипитасаддам̣ кароти, чхандапа̄моджджавасена чха пурима̄ тайоти нава. екена̄ка̄рена̄ти асса̄савасена ва̄ пасса̄савасена ва̄ евам̣ а̄на̄па̄нассатим̣ бха̄вайато ка̄йе ка̄йа̄нупассана̄сатикаммат̣т̣ха̄набха̄вана̄ сампаджджати.
ка̄йоти асса̄сапасса̄са̄. упат̣т̣ха̄нам̣ сати. дӣгханти сӣгхам̣ гатам̣ асса̄сапасса̄сам̣. аддха̄насан̇кха̄тети ка̄ласан̇кха̄те вийа ка̄лакот̣т̣ха̄сети аттхо, дӣгхака̄ле ва̄ти аттхо. еко хи асса̄самевӯпалаккхети, еко пасса̄сам̣, еко убхайам̣, тасма̄ ‘‘вибха̄гам̣ акатва̄’’ти ва̄ вуттам̣, чхандоти евам̣ асса̄сато, пасса̄сато ча асса̄до уппаджджати, тасса васена каттукамйата̄чхандо уппаджджати. тато па̄моджджанти. асса̄сапасса̄са̄нам̣ дувин̃н̃еййависайатта̄ читтам̣ виваттати, ган̣анам̣ паха̄йа пхут̣т̣хат̣т̣ха̄намева манаси каронтасса кевалам̣ упеккха̄ва сан̣т̣ха̄ти. чатта̄ро ван̣н̣а̄ти ‘‘паттасса тайо ван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу вийа чатта̄ро сан̣т̣ха̄на̄ти аттхо.
татха̄бхӯтасса̄ти а̄на̄па̄нассатим̣ бха̄вайато. сам̣вароти сатисам̣варо. атха ва̄ пат̣хамена джха̄нена нӣваран̣а̄нам̣, дутийена витаккавича̄ра̄нам̣, татийена пӣтийа̄, чатуттхена сукхадуккха̄нам̣, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасама̄паттийа̄ рӯпасан̃н̃а̄йа, пат̣игхасан̃н̃а̄йа, на̄наттасан̃н̃а̄йа ва̄ паха̄нам̣. ‘‘сӣланти вераман̣и сӣлам̣, четана̄ сӣлам̣, сам̣варо сӣлам̣, авӣтиккамо сӣла’’нти (пат̣и. ма. 1.39 тхокам̣ висадисам̣) вуттавидхина̄петтха аттхо дат̣т̣хаббо. ‘‘аттхато татха̄ татха̄ паваттадхамма̄ упадха̄ран̣асама̄дха̄насан̇кха̄тена сӣланат̣т̣хена сӣланти вуччантӣ’’ти вуттам̣. татха̄ ‘‘айам̣ имасмим̣ аттхе адхиппета̄ сиккха̄’’ти еттха̄пи четана̄сӣламева, каттхачи виратисӣлампӣти аттхо дат̣т̣хаббо. ан̃н̃атха̄ пан̣н̣аттиваджджесупи сиккха̄падесу виратиппасан̇го ахоси, па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто вихаратӣти катва̄ тасса̄пи виратиппасан̇го. тасмим̣ а̄рамман̣ети а̄на̄па̄на̄рамман̣е. та̄йа сатийа̄ти таттха уппаннасатийа̄. ‘‘тена манасика̄рена̄ти а̄ваджджанена̄’’ти ликхитам̣. етена на̄на̄ваджджанаппаваттидӣпанато на̄на̄джаванава̄рехипи сиккхати на̄ма̄ти дӣпитам̣ хоти, йена пана манасика̄рена ва̄. н̃а̄н̣уппа̄дана̄дӣсӯти еттха а̄дисаддена йа̄ва парийоса̄нам̣ ведитаббам̣. ‘‘татра̄ти тасмим̣ а̄на̄па̄на̄рамман̣е. еванти ида̄ни ваттаббанайена̄’’ти ликхитам̣. татра̄ти тесам̣ асса̄сапасса̄са̄нам̣ ва̄. тан̃хи ‘‘пуббе апариггахитака̄ле’’ти имина̄ сут̣т̣ху самети. ‘‘пат̣хамава̄до дӣгхабха̄н̣ака̄нам̣. те хи ‘пат̣хамаджджха̄нам̣ лабхитва̄ на̄на̄сане нисӣдитва̄ дутийаттха̄йа ва̄йа̄мато упача̄ре витаккавича̄равасена ол̣а̄рикачиттаппаваттика̄ле паваттаасса̄сапасса̄савасена ол̣а̄рика̄’ти ваданти. ‘маджджхимабха̄н̣ака̄ джха̄нала̄бхисса сама̄паджджанака̄ле, ека̄санапат̣ила̄бхе ча упарӯпари читтаппаваттийа̄ сантабха̄вато пат̣хамато дутийассупача̄ре сукхуматам̣ вадантӣ’’’ти ликхитам̣.
випассана̄йам̣ пана̄ти чатудха̄туваваттха̄намукхена абхинивит̣т̣хасса айам̣ камо, ан̃н̃асса ча̄ти ведитаббам̣. еттакам̣ рӯпам̣, на ито ан̃н̃анти дассанам̣ сандха̄йа ‘‘сакаларӯпапариггахе’’ти вуттам̣. рӯпа̄рӯпапариггахети еттха аниччата̄дилаккхан̣а̄рамман̣икабхан̇га̄нупассанато пабхути балаватӣ випассана̄. пуббе вуттанайена̄ти саббесам̣йева пана матена апариггахитака̄летиа̄дина̄. содхана̄ на̄ма виссаджджанам̣. асса̄ти ‘‘пассамбхайам̣ ка̄йасан̇кха̄ра’’нти падасса.
пурато намана̄ а̄намана̄. тирийам̣ намана̄ винамана̄. сут̣т̣ху намана̄ саннамана̄. паччха̄ намана̄ пан̣амана̄. джа̄н̣уке гахетва̄ т̣ха̄нам̣ вийа ин̃джана̄ти а̄намана̄дӣнам̣ а̄вибха̄ваттхамуттанти ведитаббам̣. йатха̄рӯпехи а̄намана̄ди ва̄ кампана̄ди ва̄ хоти, татха̄рӯпе пассамбхайанти самбандхо. ити кира̄ти ити че. евам̣ сантети сантасукхумампи че пассамбхати. пабха̄вана̄ти уппа̄данам̣. асса̄сапасса̄са̄нам̣ вӯпасантатта̄ а̄на̄па̄нассатисама̄дхисса бха̄вана̄ на хоти. йасма̄ там̣ наттхи, тасма̄ на сама̄паджджати, сама̄паттийа̄ абха̄вена на вут̣т̣хаханти. ити кира̄ти еваметам̣ та̄ва вачананти тадетам̣. саддова садданимиттам̣, ‘‘сато ассасати сато пассасатӣ’’ти пада̄ни патит̣т̣хапетва̄ дваттим̣сапада̄ни чатта̄ри чатукка̄ни ведитабба̄ни.
аппат̣ипӣл̣ананти тесам̣ килеса̄нам̣ ануппа̄данам̣ кин̃ча̄пи четийан̇ган̣аватта̄дӣнипи аттхато па̄тимоккхасам̣варасӣле сан̇гахам̣ гаччханти ‘‘йасса сийа̄ а̄паттӣ’’ти (маха̄ва. 134) вачанато. татха̄пи ‘‘на та̄ва, са̄рипутта, саттха̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃апети уддисати па̄тимоккхам̣, йа̄ва на идхекачче а̄сават̣т̣ха̄нӣйа̄ дхамма̄ сан̇гхе па̄тубхавантӣ’’ти еттха анадхиппетатта̄ ‘‘а̄бхисама̄ча̄рика’’нти вуттам̣. ‘‘йам̣ панеттха а̄паттит̣т̣ха̄нийам̣ на хоти, там̣ амиссамева̄’’ти вуттам̣.
йатха̄вуттена̄ти йога̄нуйогакаммасса падат̣т̣ха̄натта̄. саллахукавутти ат̣т̣хапариккха̄рико. пан̃часандхикам̣ каммат̣т̣ха̄нанти еттха джха̄нампи нимиттампи тадаттхаджотика̄пи парийатти идха каммат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. гамана̄гаманасампанната̄ди сена̄санам̣. сам̣килит̣т̣хачӣварадхована̄дайо кхуддакапалибодха̄. ‘‘антара̄ патитам̣ ну кхо’’ти викампати.
аджджхаттам̣ виккхепагатена̄ти нийакаджджхатте виккхепагатена. са̄раддха̄ асама̄хитатта̄. упанибандханатхамбхамӯлам̣ на̄ма на̄сикаггам̣, мукханимиттам̣ ва̄. таттхева̄ти на̄сикагга̄динимитте. ‘‘дола̄пхалакасса екапассе ева убхо кот̣ийо маджджхан̃ча пассатӣ’’ти ваданти.
идха пана̄ти какачӯпаме. десатоти пхусанакат̣т̣ха̄нато. ‘‘нимиттам̣ пат̣т̣хапетаббанти нимитте сати пат̣т̣хапетабба̄’’ти вуттам̣. гарӯхи бха̄ветаббатта̄ гарукабха̄ванам̣. екачче а̄хӯти екачче джха̄йино а̄ху.
‘‘сан̃н̃а̄на̄ната̄йа̄’’ти вачанато екаччехи вуттампи пама̄н̣амева, сан̇гӣтито пат̣т̣ха̄йа ат̣т̣хакатха̄йа ана̄гататта̄ татха̄ вуттам̣. ‘‘майхам̣ та̄ракарӯпам̣ ну кхо упат̣т̣ха̄тӣ’’тиа̄дипарикаппе асатипи дха̄туна̄наттена ета̄сам̣ дха̄тӯнам̣ уппатти вийа кевалам̣ бха̄вайато татха̄ татха̄ упат̣т̣ха̄ти. ‘‘на нимитта’нти ваттум̣ на ват̣т̣ати сампаджа̄намуса̄ва̄датта̄’’ти вуттам̣. каммат̣т̣ха̄нанти идха вуттапат̣ибха̄ганимиттамева.
нимитте пат̣ибха̄ге. на̄на̄ка̄ранти ‘‘чатта̄ро ван̣н̣а̄ ваттантӣ’’ти вуттана̄на̄видхатам̣. вибха̄вайанти джа̄нам̣ пака̄сайам̣. асса̄сапасса̄сети тато самбхӯте нимитте, асса̄сапасса̄се ва̄ на̄на̄ка̄рам̣. нимитте хи читтам̣ т̣хапентова на̄на̄ка̄ратан̃ча вибха̄вети, асса̄сапасса̄се ва̄ сакам̣ читтам̣ нибандхатӣти вуччати. та̄ракарӯпа̄диван̣н̣ато. каккхал̣атта̄дилаккхан̣ато.
ат̣т̣хакатха̄су пат̣иккхиттанти а̄саннабхаван̇гатта̄ти ка̄ран̣ам̣ ватва̄ сӣхал̣ат̣т̣хакатха̄су пат̣иккхиттам̣. касма̄? йасма̄ чхат̣т̣хе, саттаме ва̄ аппана̄йа сати маггавӣтхийам̣ пхаласса ока̄со на хоти, тасма̄. идха хотӯти че? на, локийаппана̄пи хи аппана̄вӣтхимхи локуттарена сама̄нагатика̄ва̄ти пат̣иладдхаджджха̄нопи бхиккху дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттха̄йа джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ сатта̄хам̣ нисӣдитука̄мо чатуттхе, пан̃чаме ва̄ аппетва̄ нисӣдати, на чхат̣т̣хе, саттаме ва̄. таттха хи аппана̄. тато парам̣ аппана̄йа а̄дха̄рабха̄вам̣ на гаччхати. а̄саннабхаван̇гатта̄ чатуттхам̣, пан̃чамам̣ ва̄ гаччхати тхале т̣хитагхат̣о вийа джавана̄намантаре т̣хитатта̄ти кира а̄чарийо.
путхутта̄рамман̣а̄ни ана̄ваджджитва̄ джха̄нан̇га̄нева а̄ваджджанам̣ а̄ваджджанавасӣ на̄ма. тато парам̣ чатуннам̣, пан̃чаннам̣ ва̄ паччавеккхан̣ачитта̄нам̣ уппаджджанам̣, там̣ паччавеккхан̣авасӣ на̄ма. тенева ‘‘паччавеккхан̣авасӣ пана а̄ваджджанавасийа̄ ева вутта̄’’ти вуттам̣. сама̄паджджанавасӣ на̄ма йаттакам̣ ка̄лам̣ иччхати таттакам̣ сама̄паджджанам̣, там̣ пана иччхитака̄лапариччхедам̣ патит̣т̣ха̄петум̣ саматтхата̄ти. ‘‘адхит̣т̣ха̄навасийа̄ вут̣т̣ха̄навасино айам̣ на̄наттам̣ адхит̣т̣ха̄на̄нубха̄вена джаванам̣ джавати, вут̣т̣ха̄на̄нубха̄вена пана адхиппетато адхикам̣ джаватӣ’’типи ваданти. апича патхавӣкасин̣а̄диа̄рамман̣ам̣ а̄ваджджитва̄ джаванан̃ча джавитва̄ пуна а̄ваджджитва̄ тато пан̃чамам̣ джха̄нам̣ читтам̣ хоти, айам̣ кира уккат̣т̣хапариччхедо. бхагавато пана а̄ваджджанасаманантарамева джха̄нам̣ хотӣти саббам̣ ануган̣т̣хипаде вуттам̣.
‘‘ваттхунти хадайаваттхум̣. два̄ранти чаккха̄ди. а̄рамман̣анти рӯпа̄дӣ’’ти ликхитам̣. йатха̄париггахитарӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ пассати, ан̃н̃атха̄пи пассати. катхам̣? ‘‘йатха̄париггахитарӯпаваттхудва̄ра̄рамман̣ам̣ ва̄’’ти вуттам̣. йатха̄париггахитарӯпесу ваттхудва̄ра̄рамман̣а̄ни йасса вин̃н̃а̄н̣асса, там̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ йатха̄париггахитарӯпаваттхудва̄ра̄рамман̣ам̣ тампи пассати, екасса ва̄ а̄рамман̣асаддасса лопо дат̣т̣хабботи ча мама такко вича̄ретва̄ва гахетаббо.
тато парам̣ тӣсу чатуккесу две две пада̄ни екамекам̣ катва̄ ган̣етаббам̣. саматхена а̄рамман̣ато випассана̄васена асаммохато пӣтипат̣исам̣веданаметтха ведитаббам̣. ‘‘дуккхаметам̣ н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу пана ‘‘а̄рамман̣ато асаммохато’’ти йам̣ вуттам̣, идха тато вуттанайато уппат̣ипа̄т̣ийа̄ вуттам̣. таттха хи йена мохена там̣ дуккхам̣ пат̣иччханнам̣, на упат̣т̣ха̄ти, тасса вихататта̄ ва̄ евам̣ паватте н̃а̄н̣е йатха̄ручи паччавеккхитум̣ иччхитиччхитака̄ле саматтхабха̄вато ва̄ дуккха̄дӣсу тӣсу асаммохато н̃а̄н̣ам̣ вуттам̣. ниродхе а̄рамман̣ато там̣сампайутта̄ пӣтипат̣исам̣ведана̄ асаммохато на самбхавати мохаппаха̄на̄бха̄ва̄, пат̣исамбхида̄па̄л̣ивиродхато ча. таттха ‘‘дӣгхам̣ асса̄савасена̄’’тиа̄ди а̄рамман̣ато дассетум̣ вуттам̣. та̄йа сатийа̄ тена н̃а̄н̣ена са̄ пӣти пат̣исам̣видита̄ хоти тада̄рамман̣асса пат̣исам̣видитатта̄ти еттха адхиппа̄йо. ‘‘а̄ваджджато’’тиа̄ди асаммохато пӣтипат̣исам̣веданам̣ дассетум̣ вуттам̣. аничча̄дивасена джа̄нато, пассато, паччавеккхато ча. тададхимуттата̄васена адхит̣т̣хахато, адхимуччато, татха̄ вӣрийа̄дим̣ сама̄дахато кхан̣икасама̄дхина̄.
абхин̃н̃еййанти н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа. парин̃н̃еййанти тӣран̣апарин̃н̃а̄йа. саббан̃хи дуккхасаччам̣ абхин̃н̃еййам̣, парин̃н̃еййан̃ча. татра ча̄йам̣ пӣтӣти ликхитам̣. абхин̃н̃еййантиа̄ди маггаккхан̣ам̣ сандха̄йа̄ха̄ти вуттам̣. маггена асаммохасан̇кха̄тавипассана̄киччаниппхаттито маггопи абхин̃н̃еййа̄диа̄рамман̣ам̣ каронто вийа вутто. випассана̄бхӯмидассанаттханти саматхе ка̄йикасукха̄бха̄ва̄ вуттам̣. двӣсу читтасан̇кха̄рападесӯти читтасан̇кха̄рапат̣исам̣ведӣ…пе… сиккхати пассамбхайам̣ читтасан̇кха̄рапат̣исам̣ведӣ…пе… сиккхатӣти етесу. модана̄ди саббам̣ пӣтивевачанам̣. аничча̄нупассана̄ди килесе, таммӯлаке кхандха̄бхисан̇кха̄ре. евам̣ бха̄витоти на чатуккапан̃чакаджджха̄наниббаттанена бха̄вито. евам̣ сабба̄ка̄рапарипун̣н̣ам̣ катва̄ бха̄вито. випассана̄маггапаччавеккхан̣ака̄лесупи паваттаасса̄самукхенева саббам̣ дасситам̣ упа̄йакусалена бхагавата̄.
168. касма̄ идам̣ вуччати амхехӣти адхиппа̄йо.
падабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
172. уссуккавачананти па̄кат̣асаддасан̃н̃а̄ кира, сама̄накападанти вуттам̣ хоти. ‘‘сутва̄ бхун̃джантӣ’’ти еттха вийа сан̃чичча воропетука̄масса сан̃чиччападам̣ воропанападасса уссуккам̣, сан̃четана̄ ча джӣвита̄ воропанан̃ча екассева̄ти вуттам̣ хоти. на кевалам̣ четасикаматтенева хоти, пайогопи иччхитаббо ева̄ти дассетум̣ вутта̄нӣти кира упатиссаттхеро. ‘‘джа̄нитва̄ сан̃джа̄нитва̄ чечча абхивитаритва̄’’ти ваттаббе ‘‘джа̄нанто…пе… вӣтиккамо’’ти воропанампи дасситам̣, тасма̄ бйан̃джане а̄дарам̣ акатва̄ аттхо дассито. вӣтиккамасан̇кха̄таттхасиддхийа̄ хи пуримачетана̄ аттхаса̄дхика̄ хоти. саббасукхумааттабха̄ванти рӯпам̣ сандха̄йа вуттам̣, на арӯпам̣. аттасан̇кха̄та̄нан̃хи арӯпа̄нам̣ кхандхавибхан̇ге (вибха. 1 а̄дайо) вийа идха ол̣а̄рикасукхумата̄ анадхиппета̄. ма̄тукуччхисминти йебхуййавачанам̣, опапа̄тикамануссепи па̄ра̄джикамева, арӯпака̄йе упаккама̄бха̄ва̄ таггахан̣ам̣ касма̄ти че? арӯпаккхандхена саддхим̣ тассева рӯпака̄йасса джӣвитиндрийасамбхавато. тена саджӣвакова мануссавиггахопи на̄ма хотӣти сиддхам̣. еттха ма̄тукуччхисминти мануссама̄туйа̄ ва̄ тираччха̄нама̄туйа̄ ва̄. вуттан̃хи парива̄ре (пари. 480) –
‘‘иттхим̣ хане ча ма̄тарам̣, пурисан̃ча питарам̣ хане;
ма̄тарам̣ питарам̣ хантва̄, на тена̄нантарам̣ пхусе;
пан̃ха̄ меса̄ кусалехи чинтита̄’’ти.
пат̣хаманти пат̣исандхичиттамева. екабхавапарийа̄панна̄йа хи читтасантатийа̄ пат̣исандхичиттам̣ пат̣хамачиттам̣ на̄ма. чутичиттам̣ паччхимам̣ на̄ма. ан̃н̃атха̄ анаматагге сам̣са̄ре пат̣хамачиттам̣ на̄ма наттхи вина̄ анантарасаманантаранаттхивигатапаччайехи читтуппаттийа̄ абха̄вато. бха̄ве ва̄ навасаттапа̄тубха̄вадосаппасан̇го. айам̣ саббапат̣хамо мануссавиггахоти кин̃ча̄пи имам̣ джӣвита̄ воропетум̣ на сакка̄, там̣ а̄дим̣ катва̄ сантатийа̄ йа̄ва маран̣а̄ уппаджджанакамануссавиггахесу апарима̄н̣есу ‘‘саббапат̣хамо’’ти диссати. йада̄ пана йо мануссавиггахо пубба̄парийавасена сантатиппатто хоти, тада̄ там̣ джӣвита̄ воропетум̣ сакка̄. сантатим̣ викопенто хи джӣвита̄ воропети на̄ма. еттха ча на̄наттанайе адхиппете сати ‘‘саббапат̣хамо’’ти вачанам̣ йуджджати, на пана екаттанайе сантатийа̄ екатта̄. екаттанайо ча идха̄дхиппето ‘‘сантатим̣ викопетӣ’’ти вачанато, тасма̄ ‘‘саббапат̣хамо’’ти вачанам̣ на йуджджатӣти че? на, сантатипаччуппаннабахутта̄. йасма̄ пана сантати на̄ма анекесам̣ пубба̄парийуппатти вуччати, тасма̄ ‘‘айам̣ саббапат̣хамо’’ти вутто, еваметтха двепи найа̄ сан̇гахам̣ гаччханти, ан̃н̃атха̄ ‘‘сантатим̣ викопетӣ’’ти идам̣ вачанам̣ на сиджджхати. кин̃ча̄пи еттха ‘‘сантатим̣ викопетӣ’’ти вачанато сантатипаччуппаннамева адхиппетам̣, на аддха̄паччуппаннам̣ вийа диссати, татха̄пи йасма̄ сантатипаччуппанне викопите аддха̄паччуппаннам̣ викопитамева хоти, аддха̄паччуппанне пана викопите сантатипаччуппаннам̣ викопитам̣ хотӣти еттха ваттаббам̣ наттхи. тасма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘тадубхайампи воропетум̣ сакка̄, тасма̄ тадева сандха̄йа ‘сантатим̣ викопетӣ’ти идам̣ вуттанти ведитабба’’нти а̄ха. ‘‘сантатим̣ викопетӣ’’ти вачанато пакатийа̄ а̄йупарийантам̣ патва̄ маран̣акасатте вӣтиккаме сати ана̄патти вӣтиккамапаччайа̄ сантатийа̄ акопитатта̄. вӣтиккамапаччайа̄ че а̄йупарийантам̣ аппатва̄ антара̄ва маран̣акасатте вӣтиккамапаччайа̄ а̄патти, каммабаддхо ча̄ти но таккоти а̄чарийо. ‘‘маран̣аван̣н̣ам̣ ва̄ сам̣ван̣н̣еййа, маран̣а̄йа ва̄ сама̄дапеййа, айампи па̄ра̄джико хоти асам̣ва̄со’’ти вачанато ва̄ четана̄ккхан̣е ева па̄ра̄джика̄патти еканта̄кусалатта̄, дуккхаведанатта̄, ка̄йакамматта̄, вачӣкамматта̄, кирийатта̄ ча̄ти ведитаббам̣.
саттат̣т̣хаджаванава̄раматтанти сабха̄га̄рамман̣авасена вуттам̣, тенева ‘‘сабха̄гасантативасена̄’’тиа̄ди вуттам̣. аттано пат̣ипаккхена саманна̄гататта̄ саманантарасса паччайам̣ хонтам̣ йатха̄ пуре вийа ахутва̄ дуббаласса. танти джӣвитиндрийавикопанам̣.
ӣтинти саттавидхавиччхика̄дӣни йуддхе д̣ам̣ситва̄ ма̄ран̣аттхам̣ виссадждженти. паджджараканти сарӣрад̣а̄хам̣. сӯчиканти сӯлам̣. висӯчиканти суккхама̄тиса̄рам̣васайам̣. паккхандийанти ратта̄тиса̄рам̣. дваттибйа̄масатаппама̄н̣е маха̄ка̄йе нимминитва̄ т̣хитана̄гуддхаран̣ам̣, куджджхитва̄ олоките паресам̣ ка̄йе висамаран̣ам̣ ва̄ д̣а̄хуппа̄данам̣ ва̄ пайого на̄ма.
кечӣти маха̄сан̇гхика̄. айам̣ иттхӣ. кулумбасса̄ти габбхасса. катхам̣ са̄ итарасса̄ти че? тасса дут̣т̣хена манаса̄нупаккхите со ча габбхо са̄ ча иддхӣти убхайампи сахева нассати, гхат̣аггӣнам̣ бхеданибба̄йанам̣ вийа екаккхан̣е хоти. ‘‘тесам̣ суттантикесу очарийама̄нам̣ на саметӣ’’ти ликхитам̣, ‘‘тесам̣ матам̣ гахетва̄ ‘тха̄варӣнампи айам̣ йуджджатӣ’ти вутте тикавасена пат̣иседхитаббанти апаре’’ти вуттам̣. са̄хаттхиканиссаггийапайогесу саннит̣т̣ха̄пакачетана̄йа саттама̄йа сахуппаннака̄йавин̃н̃аттийа̄ са̄хаттхиката̄ ведитабба̄. а̄н̣аттике пана саттахипи четана̄хи саха вачӣвин̃н̃аттисамбхавато саттасатта садда̄ екато хутва̄ екекаккхарабха̄вам̣ гантва̄ йаттакехи аккхарехи аттано адхиппа̄йам̣ вин̃н̃а̄пети, тадаваса̄наккхарасамут̣т̣ха̄пика̄йа саттамачетана̄йа сахаджа̄тавачӣвин̃н̃аттийа̄ а̄н̣аттиката̄ ведитабба̄. татха̄ виджджа̄майапайоге. ка̄йена̄н̣аттийам̣ пана са̄хаттхике вуттанайова. тха̄варапайоге йа̄вата̄ парасса маран̣ам̣ хоти, та̄вата̄ каммабаддхо, а̄патти ча. тато парам̣ атисан̃чаран̣е каммабаддха̄тибахуттам̣ ведитаббам̣ сати парам̣ маран̣е. па̄ра̄джика̄патти панеттха ека̄. аттхаса̄дхакачетана̄ йасма̄ еттха ча дутийапа̄ра̄джике ча лаббхати, на ан̃н̃аттха, тасма̄ двиннампи са̄дха̄ран̣а̄ има̄ га̄тха̄йо –
‘‘бхӯтадхамманийа̄ма̄ йе, те дхамма̄ нийата̄ мата̄;
бха̄видхамманийа̄ма̄ йе, тева анийата̄ идха.
‘‘бхӯтадхамманийа̄ма̄нам̣, т̣хита̄ва са̄ паччайат̣т̣хити;
бха̄видхамманийа̄ма̄нам̣, са̄пеккха̄ паччайат̣т̣хити.
‘‘тенан̃н̃а̄ хетуйа̄ аттхи, са̄пи дхамманийа̄мата̄;
тасса̄ пхалам̣ анийатам̣, пхала̄пеккха̄ нийа̄мата̄.
‘‘еван̃хи саббадхамма̄нам̣, т̣хита̄ дхамманийа̄мата̄;
ладдхадхамманийа̄ма̄ йа̄, са̄ттхаса̄дхакачетана̄.
‘‘четана̄сиддхито пуббе, паччха̄ тасса̄ттхасиддхито;
ависесена сабба̄пи, чхаббидха̄ аттхаса̄дхика̄.
‘‘а̄н̣аттийам̣ йато сакка̄, вибха̄ветум̣ вибха̄гато;
тасма̄ а̄н̣аттийам̣йева, вутта̄ са̄ аттхаса̄дхика̄.
‘‘миччхатте ва̄пи самматте, нийата̄нийата̄ мата̄;
абхидхамме на саббаттхи, таттха са̄ нийата̄ сийа̄.
‘‘йа̄ тхеййачетана̄ сабба̄, сахаттха̄н̣аттика̄пи ва̄;
абхидхамманайена̄йам̣, екантанийата̄ сийа̄.
‘‘па̄н̣а̄типа̄там̣ нисса̄йа, сахаттха̄н̣аттика̄дика̄;
абхидхаммавасенеса̄, паччекам̣ там̣ дукам̣ бхадже.
‘‘джӣвитиндрийупаччхедо, четана̄ чети там̣ двайам̣;
на са̄хаттхикакаммена, пагева̄н̣аттика̄самам̣.
‘‘джӣвитиндрийупаччхедо, четана̄ чети там̣ двайам̣;
на са̄хаттхикакаммена, пагева̄н̣аттика̄самам̣.
‘‘джӣвитиндрийупаччхедаккхан̣е вадхакачетана̄;
чира̄т̣хита̄ти ко дхаммо, нийа̄мети а̄паттикам̣.
‘‘джӣвитиндрийупаччхедаккхан̣е че вадхако сийа̄;
мато сутто пабуддхо ва̄, кусало вадхако сийа̄.
‘‘кусалаттикабхедо ча, ведана̄ттикабхедопи;
сийа̄ татха̄ гато сиддхо, сахаттха̄ вадхакачетана̄’’ти.
йа̄ни пана бӣджаутукаммадхаммачиттанийа̄ма̄ни пан̃ча ат̣т̣хакатха̄йа а̄нетва̄ нидассита̄ни, тесу айаматтхаса̄дхакачетана̄ йогам̣ гаччхатӣти ман̃н̃е ‘‘айам̣ аттхаса̄дхакачетана̄нийамо наттхӣ’’ти четана̄нам̣ миччхаттасамматтанийата̄нампи наттхибха̄ваппасан̇гато. бхаджа̄пийама̄на̄ йена, тена саббепи йатха̄самбхавам̣ каммачиттанийа̄ме бхаджанти гаччхантӣти ведитаббам̣. джӣвите а̄дӣнаво маран̣аван̣н̣адассане на вибхаттова, идха пана сан̇каппападе аттхато ‘‘маран̣асан̃н̃ӣ маран̣ачетано маран̣а̄дхиппа̄йо’’ти евам̣ авибхӯтатта̄ вибхатто, апа̄кат̣атта̄, анол̣а̄рикатта̄ ва̄ авибха̄га̄ ка̄рита̄ ва̄. найидам̣ витаккасса на̄манти на витаккассева на̄мам̣, кинту сан̃н̃а̄четана̄нампи на̄манти гахетаббам̣. кан̇кха̄витаран̣ийампи евамева вуттам̣.
174. ка̄йатоти вуттатта̄ ‘‘саттин̃асӯ’’ти ваттаббе вачанасилит̣т̣хаттхам̣ ‘‘усусаттиа̄дина̄’’ти вуттам̣. ануддесике каммасса̄рамман̣ам̣ со ва̄ хоти, ан̃н̃о ва̄. убхайехӣти кин̃ча̄пи пат̣хамаппаха̄ро на сайамева саккоти, дутийам̣ лабхитва̄ пана сакконто джӣвитавина̄санахету ахоси, тадаттхамева хи вадхакена со динно, дутийо пана ан̃н̃ена читтена динно, тена сут̣т̣ху вуттам̣ ‘‘пат̣хамаппаха̄ренева̄’’ти, ‘‘четана̄ на̄ма да̄рун̣а̄ти гарум̣ ваттхум̣ а̄раббха паваттапуббабха̄гачетана̄ пакатисабха̄вавадхакачетана̄, но да̄рун̣а̄ хотӣ’’ти а̄чарийена ликхитам̣. ‘‘пуббабха̄гачетана̄ парива̄ра̄, вадхакачетана̄ва да̄рун̣а̄ хотӣ’’ти вуттам̣. йатха̄дхиппа̄йанти убхопи пат̣ивиджджхати, са̄хаттхикопи сан̇кетатта̄ на муччати кира.
кирийа̄висесо ат̣т̣хакатха̄су ана̄гато. ‘‘евам̣ виджджха, евам̣ пахара, евам̣ гха̄хехӣ’ти па̄л̣ийа̄ саметӣти а̄чарийена гахито’’ти ваданти. пурато пахаритва̄тиа̄ди ваттхувисан̇кетамева кира. етам̣ га̄ме т̣хитанти пуггалова нийамито. йо пана лин̇гавасена ‘‘дӣгхам̣…пе… ма̄рехӣ’’ти а̄н̣а̄пети анийаметва̄. йади нийаметва̄ вадати, ‘‘етам̣ дӣгха’’нти вадеййа̄ти апаре. а̄чарийа̄ пана ‘‘дӣгханти вутте нийамитам̣ хоти, евам̣ анийаметва̄ вадати, на пана а̄н̣а̄пако дӣгха̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ ма̄рехӣти адхиппа̄йо’’ти ваданти кира. ‘‘аттхо пана читтена екам̣ сандха̄йапи анийаметва̄ а̄н̣а̄петӣ’’ти ликхитам̣. ‘‘итаро ан̃н̃ам̣ та̄дисам̣ ма̄рети, а̄н̣а̄пако муччатӣ’’ти вуттам̣ йатха̄дхиппа̄йам̣ на гататта̄. ‘‘евам̣ дӣгха̄дивасена̄пи читтена анийамитассева̄ти йуттам̣ вийа диссатӣ’’ти ан̃н̃атарасмим̣ ган̣т̣хипаде ликхитам̣, сут̣т̣ху вӣмам̣ситва̄ саббам̣ гахетаббам̣, ока̄сасса нийамитатта̄ти еттха ока̄санийамам̣ катва̄ ниддисанто тасмим̣ ока̄се нисиннам̣ ма̄ретука̄мова хоти, сайам̣ пана тада̄ таттха наттхи. тасма̄ ока̄сена саха аттано джӣвитиндрийам̣ а̄рамман̣ам̣ на хоти, тена аттана̄ ма̄ра̄пито паро ева ма̄ра̄пито. катхам̣? сайам̣ рассо ча тануко ча хутва̄ пуббабха̄ге атта̄нам̣ сандха̄йа а̄н̣аттиккхан̣е ‘‘дӣгхам̣ рассам̣ тхӯлам̣ балавантам̣ ма̄рехӣ’’ти а̄н̣а̄пентасса читтам̣ аттани тасса̄ка̄расса наттхита̄йа ан̃н̃асса та̄дисасса джӣвитиндрийам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттати, тена мӯлат̣т̣хасса каммабаддхо. евам̣сампадамиданти дат̣т̣хаббам̣.
дӯтапарампара̄ниддесе а̄н̣а̄пети, а̄патти дуккат̣асса. итарасса а̄рочети, а̄патти дуккат̣асса̄ти а̄чарийантева̄сӣнам̣ йатха̄самбхавам̣ а̄рочане, пат̣игган̣хане дуккат̣ам̣ сандха̄йа вуттам̣. на вадхако пат̣игган̣ха̄ти, тасса дуккат̣анти сиддхам̣ хоти. там̣ пана ока̄са̄бха̄вато на вуттам̣. мӯлат̣т̣хена а̄паджджитабба̄паттийа̄ хи тасса ока̄со апариччхинно, тенасса тасмим̣ ока̄се тхуллаччайам̣ вуттам̣. вадхако че пат̣игган̣ха̄ти, мӯлат̣т̣хо а̄чарийо пуббе а̄паннадуккат̣ена саха тхуллаччайампи а̄паджджати. касма̄? маха̄джано хи тена па̄пе нийоджитоти. идам̣ пана дуккат̣атхуллаччайам̣ вадхако че таматтхам̣ на са̄вети а̄паджджати. йади са̄вети, па̄ра̄джикамева̄паджджати. касма̄? аттхаса̄дхакачетана̄йа абха̄ва̄. ануган̣т̣хипаде пана ‘‘пат̣игган̣хати, там̣ дуккат̣ам̣ хоти. йади евам̣ касма̄ па̄т̣хе на вуттанти че? вадхако пана ‘са̄дху каромӣ’ти пат̣игган̣хитва̄ там̣ на кароти. еван̃хи нийаме ‘мӯлат̣т̣хасса ким̣ на̄ма хоти, кимасса дуккат̣а̄паттӣ’ти сан̃джа̄такан̇кха̄нам̣ тадаттхадӣпанаттхам̣ ‘мӯлат̣т̣хасса а̄патти тхуллаччайасса̄’’’ти вуттам̣. ‘‘вадхако пат̣игган̣ха̄ти а̄патти дуккат̣асса, мӯлат̣т̣хасса ча а̄патти тхуллаччайасса̄’’ти вуттам̣ на силиссати, мӯлат̣т̣хена а̄паджджитабба̄паттидассана̄дхика̄ратта̄ вадхако пат̣игган̣ха̄ти, а̄патти дуккат̣асса̄ти вуттам̣.
висаккийадӯтападаниддесе ‘‘ваттука̄мата̄йа ча киччхенеттха ватва̄ пайоджанам̣ наттхӣти бхагавата̄ на вутта’’нти вуттам̣. йам̣ пана ‘‘мӯлат̣т̣хассева дуккат̣а’’нти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣. татра̄йам̣ вича̄ран̣а̄ – а̄чарийена а̄н̣аттена буддхараккхитена тадаттхе сан̇гхараккхитассева а̄рочите кин̃ча̄пи йо ‘‘са̄дхӯ’’ти пат̣игган̣ха̄ти, атха кхо а̄чарийассеветам̣ дуккат̣ам̣ висан̇кетатта̄, на буддхараккхитасса, касма̄? аттхаса̄дхакачетана̄йа а̄паннатта̄. тенева ‘‘а̄н̣а̄пакасса ча вадхакасса ча а̄патти па̄ра̄джикасса̄’’ти па̄л̣ийам̣ вуттам̣, там̣ пана мӯлат̣т̣хена а̄паджджитаббадуккат̣ам̣ ‘‘мӯлат̣т̣хасса ана̄паттӣ’’ти имина̄ апариччхиннока̄сатта̄ на вуттам̣.
ависан̇кете ‘‘мӯлат̣т̣хасса а̄патти тхуллаччайасса̄’’ти вуттатта̄ висан̇кете а̄патти дуккат̣асса̄ти сиддханти ведитаббам̣. ‘‘вадхако пат̣игган̣ха̄ти, а̄патти дуккат̣асса̄’’ти идам̣ пана дуккат̣ам̣ вадхакассева. со хи пат̣хамам̣ а̄н̣а̄пакам̣ буддхараккхитам̣ па̄ра̄джика̄паттим̣ па̄петва̄ сайам̣ джӣвита̄ воропетва̄ а̄паджджиссатӣти кин̃ча̄пи па̄л̣ийам̣ ‘‘со там̣ джӣвита̄ воропети, а̄н̣а̄пакасса ча вадхакасса ча а̄патти па̄ра̄джикасса̄’’ти на вуттам̣, татха̄пи там̣ аттхато вуттамева, ‘‘йато па̄ра̄джикам̣ пан̃н̃атта’’нти пуббе вуттанайатта̄ ча там̣ на вуттам̣. ‘‘со там̣ джӣвита̄ воропети, а̄патти саббесам̣ па̄ра̄джикасса̄’’ти хи пуббе вуттам̣. еттха пуббе а̄чарийантева̄сика̄нам̣ вуттадуккат̣атхуллаччайа̄паттийо пат̣хамамева ана̄панна̄ па̄ра̄джика̄паттийа̄ а̄паннатта̄. татха̄пи вадхакасса па̄ра̄джика̄паттийа̄ тесам̣ па̄ра̄джикабха̄во па̄кат̣о джа̄тоти катва̄ ‘‘а̄патти саббесам̣ па̄ра̄джикасса̄’’ти екато вуттам̣, на татха̄ ‘‘а̄н̣а̄пакасса, вадхакасса ча а̄патти па̄ра̄джикасса̄’’ти еттха. касма̄? вадхакасса дуккат̣а̄паттийа̄ а̄паннатта̄. со хи пат̣хамам̣ дуккат̣а̄паттим̣ а̄паджджитва̄ паччха̄ па̄ра̄джикам̣ а̄паджджати. йади пана антева̄сика̄ кевалам̣ а̄чарийасса гаруката̄йа са̄санам̣ а̄роченти сайам̣ амаран̣а̄дхиппа̄йа̄ сама̄на̄ па̄ра̄джикена ана̄патти. акаппийаса̄санахаран̣апаччайа̄ дуккат̣а̄патти хоти ева, имассаттхасса са̄дханаттхам̣ дхаммападаваттхӯхи мигалуддакасса бхарийа̄йа сота̄панна̄йа дхануусусӯла̄дида̄нам̣ нидассанам̣ ваданти еке. там̣ титтираджа̄такена (джа̄. 1.4.73 а̄дайо) самети, тасма̄ суттан̃ча ат̣т̣хакатхан̃ча анулометӣти но таккоти а̄чарийо. идха пана дӯтапарампара̄йа ча ‘‘иттханна̄масса па̄вада, иттханна̄мо иттханна̄мам̣ па̄вадатӯ’’ти еттха ависесетва̄ вуттатта̄ ва̄ча̄йа ва̄ а̄рочету, хаттхамудда̄йа ва̄, пан̣н̣ена ва̄, дӯтена ва̄ а̄рочету, висан̇кето наттхи. саче висесетва̄ мӯлат̣т̣хо, антара̄дӯто ва̄ вадати, тадатиккаме висан̇кетоти ведитаббам̣.
ида̄ни имасмим̣йева адхика̄радвайе ануган̣т̣хипаде вуттанайо вуччати – ‘‘вадхако пат̣игган̣ха̄ти, а̄патти дуккат̣асса̄’’ти вадхакассева а̄патти, на а̄н̣а̄пакасса буддхараккхитасса. йади пана со ваджджхамаран̣а̄маран̣есу авассаман̃н̃атарам̣ кароти, буддхараккхитасса̄н̣аттиккхан̣е ева па̄ра̄джикадуккат̣есу ан̃н̃атарам̣ сийа̄. ‘‘ити читтамано’’ти адхика̄рато ‘‘читтасан̇каппо’’ти еттха̄пи ити-саддо вийа ‘‘вадхако пат̣игган̣ха̄ти, мӯлат̣т̣хасса а̄патти тхуллаччайасса̄’’ти адхика̄рато ‘‘мӯлат̣т̣хасса а̄патти дуккат̣асса̄’’ти вуттамева хоти. касма̄ сарӯпена на вуттанти че? тато чуттари найада̄наттхам̣. ‘‘мӯлат̣т̣хасса а̄патти дуккат̣асса̄’’ти хи вутте мӯлат̣т̣хассева васена нийамитатта̄ ‘‘пат̣игган̣хантасса дуккат̣ам̣ хотӣ’’ти на н̃а̄йати. ‘‘вадхако пат̣игган̣ха̄ти, а̄патти дуккат̣асса̄’’ти хи анийаметва̄ вутте сакка̄ убхайесам̣ васена дуккат̣е йоджетум̣. тасма̄ ева хи ат̣т̣хакатха̄чарийехи адхика̄рам̣ гахетва̄ ‘‘сан̇гхараккхитена сампат̣иччхите мӯлат̣т̣хассева дуккат̣анти ведитабба’’нти вуттам̣. пат̣игган̣хантасса нева анун̃н̃а̄там̣, на пат̣иккхиттам̣, кеваланту буддхараккхитасса анийамитатта̄ пат̣иккхиттам̣, тасса пана па̄ра̄джикадуккат̣есу ан̃н̃атарам̣ бхавеййа̄ти айаматтхо дӣпито, тасма̄ тампи сувуттам̣. йасма̄ убхайесам̣ васена йоджетум̣ сакка̄, тасма̄ а̄чарийехи ‘‘пат̣игган̣хантассеветам̣ дуккат̣а’’нти вуттам̣. таттха мӯлат̣т̣хо нева анун̃н̃а̄то ‘‘мӯлат̣т̣хасса̄’’ти вачана̄бха̄вато, на ча пат̣иккхитто ‘‘пат̣игган̣хантасса а̄патти дуккат̣асса̄’’ти па̄л̣ийа̄ абха̄вато, пат̣игган̣ханапаччайа̄ вадхакасса дуккат̣ам̣ сийа̄ти найам̣ да̄тум̣ ‘‘мӯлат̣т̣хасса̄’’ти па̄л̣ийам̣ авуттатта̄ ‘‘там̣ пат̣игган̣хантассеветам̣ дуккат̣а’’нти йам̣ вуттам̣, тампи сувуттам̣. татра хи буддхараккхитасса пат̣иккхиттам̣, вуттанайена пана тасса а̄патти анийата̄ти. касма̄ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ анутта̄нам̣ пат̣игган̣ханапаччайа̄ вадхакасса дуккат̣ам̣ аватва̄ мӯлат̣т̣хассева васена дуккат̣ам̣ вуттанти че? анит̣т̣ханива̄ран̣аттхам̣. ‘‘сан̇гхараккхитена сампат̣иччхите пат̣игган̣ханапаччайа̄ тасса дуккат̣а’’нти хи вутте анантаранайена сарӯпена вуттатта̄ идха̄пи мӯлат̣т̣хасса тхуллаччайам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттамева хотӣти а̄паджджати. ити там̣ евам̣ а̄паннам̣ тхуллаччайам̣ утта̄нанти там̣ аватва̄ пат̣игган̣хантасса дуккат̣ам̣ вуттам̣. анутта̄натта̄ ат̣т̣хакатха̄йанти имам̣ анит̣т̣хаггахан̣ам̣ нива̄ретум̣ ‘‘мӯлат̣т̣хассеветам̣ дуккат̣а’’нти вуттам̣. а̄чарийена хи вуттанайена пат̣игган̣хантасса дуккат̣ампи утта̄намева. утта̄нан̃ча касма̄ амха̄кам̣ кхантӣти вуттанти че? пат̣ипаттидӣпанаттхам̣. ‘‘пит̣акаттайа̄дӣсу аппат̣ихатабуддхийопи а̄чарийа̄ сарӯпена па̄л̣ийам̣ ат̣т̣хакатха̄йан̃ча авуттатта̄ еварӯпесу на̄ма т̣ха̄несу евам̣ пат̣ипаджджанти, киман̇гам̣ пана ма̄дисоти сухадайа̄ кулапутта̄ ана̄гате вуттанайаманатиккамитва̄ сан̇карадосам̣ виваджджетва̄ ван̣н̣ана̄велан̃ча анатиккамма пат̣ипаджджантӣ’’ти ча апарехи вуттам̣. айам̣ пана ат̣т̣хакатха̄йа ва̄ авуттатта̄ еварӯпесу на̄ма па̄т̣хо а̄чарийена паччха̄ никкхиттатта̄ кесучи поттхакесу на диссатӣти катва̄ саббам̣ ликхисса̄ма. евам̣ санте пат̣иггахан̣е а̄паттийева на сийа̄, сан̃чариттапат̣иггахан̣амаран̣а̄бхинанданесупи ча а̄патти хоти, ма̄ран̣апат̣иггахан̣е катхам̣ на сийа̄, тасма̄ пат̣игган̣хантассеветам̣ дуккат̣ам̣, теневеттха ‘‘мӯлат̣т̣хасса̄’’ти на вуттам̣. пуриманайепи четам̣ пат̣игган̣хантасса ведитаббамева, ока̄са̄бха̄вена пана на вуттам̣. тасма̄ йо йо пат̣игган̣ха̄ти, тасса тасса таппаччайа̄ а̄паттийева̄ти айаметтха амха̄кам̣ кханти. йатха̄ четтха, евам̣ адинна̄да̄непӣти.
175. арахо рахосан̃н̃ӣниддеса̄дӣсу кин̃ча̄пи па̄л̣ийам̣, ат̣т̣хакатха̄йан̃ча дуккат̣амева вуттам̣, татха̄пи таттха парампара̄йа сутва̄ маратӯти адхиппа̄йена уллапантасса уддесе сати уддит̣т̣хасса маран̣ена а̄патти па̄ра̄джикасса, асати йасса кассачи маран̣ена а̄патти па̄ра̄джикасса. ‘‘иттханна̄мо сутва̄ ме ваджджхасса а̄рочетӯ’’ти уддиситва̄ уллапантасса висан̇кетата̄ дӯтапарампара̄йа вуттатта̄ ведитабба̄. саче ‘‘йо кочи сутва̄ вадатӯ’’ти уллапати, ваджджхо сайамева сутва̄ марати, висан̇кетатта̄ на па̄ра̄джикам̣. йо кочи сутва̄ вадати, со че марати, па̄ра̄джикам̣. ‘‘йо кочи мама вачанам̣ сутва̄ там̣ ма̄ретӯ’’ти уллапати, йо кочи сутва̄ ма̄рети, па̄ра̄джикам̣, сайамева сутва̄ ма̄рети, висан̇кетатта̄ на па̄ра̄джиканти евам̣ йатха̄самбхаво ведитаббо.
176. мӯлам̣ датва̄ муччатӣти еттха бхиндитва̄, бхан̃джитва̄, чавитва̄, чун̣н̣етва̄, аггимхи паккхипитва̄ ва̄ пагева муччатӣти аттхато вуттамева хоти. йесам̣ хаттхато мӯлам̣ гахитанти йесам̣ н̃а̄такапарива̄рита̄нам̣ хаттхато мӯлам̣ тена бхиккхуна̄ гахитам̣, поттхакаса̄микахаттхато пуббе диннамӯлам̣ пуна гахетва̄ тесан̃н̃ева н̃а̄така̄дӣнам̣ датва̄ муччати, евам̣ поттхакаса̄микассева сантакам̣ джа̄там̣ хоти. ануган̣т̣хипаде пана ‘‘сачепи со виппат̣иса̄рӣ хутва̄ сӣгхам̣ тесам̣ мӯлам̣ датва̄ муччатӣ’’ти вуттам̣, там̣ йена дханена поттхако кӣто, тан̃ча дханам̣ сандха̄йа вуттам̣. касма̄? поттхакаса̄микахаттхато дхане гахите поттхаке адиннепи муччанато. саче ан̃н̃ам̣ дханам̣ сандха̄йа вуттам̣, на йуттам̣ поттхакасса аттанийабха̄вато амочитатта̄. саче поттхакам̣ са̄мика̄нам̣ датва̄ мӯлам̣ на ган̣ха̄ти, на муччати аттанийабха̄вато амочитатта̄. саче поттхакам̣ мӯлат̣т̣хена диййама̄нам̣ ‘‘тавева хотӯ’’ти аппети, муччати аттанийабха̄вато мочитатта̄. еттха̄йам̣ вича̄ран̣а̄ – йатха̄ четийам̣ ва̄ пат̣имам̣ поккхаран̣им̣ сетум̣ ва̄ кин̣итва̄ гахитампи ка̄ракассеветам̣ пун̃н̃ам̣, на кин̣итва̄ гахитасса, татха̄ па̄пампи йена поттхако ликхито, тассева йуджджати, на итарасса̄ти че? на, ‘‘саттхаха̄ракам̣ ва̄сса парийесеййа̄’’ти вачанато. парена хи катасаттхам̣ лабхитва̄ упаниккхипантасса па̄ра̄джиканти сиддхам̣. евам̣ парена ликхитампи поттхакам̣ лабхитва̄ йатха̄ ваджджхо там̣ пасситва̄ марати, татха̄ упаниккхипеййа па̄ра̄джиканти сиддхам̣ хотӣти. четийа̄дӣти етаманидассанам̣ каран̣апаччайам̣ хи там̣ каммам̣ идам̣маран̣апаччайанти евам̣ а̄чарийена вича̄ритам̣. мама пана четийа̄динидассаненева сопи аттхо са̄дхетаббо вийа пат̣ибха̄ти.
таттака̄ па̄н̣а̄типа̄та̄ти ‘‘ека̄пи четана̄ киччавасена ‘таттака̄’ти вутта̄ сатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄на̄нам̣ чатукката̄ вийа̄’’ти ликхитам̣. пама̄н̣е т̣хапетва̄ти аттана̄ адхиппетаппама̄н̣е. ‘‘катам̣ майа̄ еварӯпе а̄ва̄т̣е кхан̣ите тасмим̣ патитва̄ маратӯ’’ти адхиппа̄йена вадхако а̄ва̄т̣аппама̄н̣ам̣ нийаметва̄ саче кхан̣и, там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘имасмим̣ а̄ва̄т̣е’’ти. ида̄ни кхан̣итаббам̣ сандха̄йа еттакаппама̄н̣асса анийамитатта̄ ‘‘екасмимпи куда̄лаппаха̄ре’’тиа̄ди вуттам̣, суттантикаттхерехи кин̃ча̄пи упат̣хатам̣, татха̄пи саннит̣т̣ха̄пакачетана̄ убхайаттха аттхева̄ти а̄чарийа̄. бахӯнам̣ маран̣е а̄рамман̣анийаме катханти че? ваджджхесу екасса джӣвитиндрийе а̄ламбите саббесама̄ламбитамева хоти. екасса маран̣епи на тасса сакалам̣ джӣвитам̣ сакка̄ а̄ламбитум̣ на уппаджджама̄нам̣, уппаннам̣, нируджджхама̄нам̣, аттхита̄йапа̄н̣а̄типа̄тачетана̄ва паччуппанна̄рамман̣а̄, пуреджа̄та̄рамман̣а̄ ча хоти, тасма̄ тампи йуджджати. паччхимакот̣ийа̄ екачиттаккхан̣е пуреджа̄там̣ хутва̄ т̣хитам̣ там̣ джӣвитама̄ламбан̣ам̣ катва̄ саттамаджаванапарийа̄панначетана̄йа опаккаме кате аттхато тасса саттасса саббам̣ джӣвитиндрийама̄ламбитам̣, воропитан̃ча хоти, ито панан̃н̃атха̄ на сакка̄; евамева пуббабха̄ге ‘‘бахӯписатте ма̄ремӣ’’ти чинтетва̄ саннит̣т̣ха̄нака̄ле висапаккхипана̄дӣсу екам̣ пайогам̣ са̄дхайама̄на̄ вуттаппака̄рачетана̄ тесу екасса вуттаппака̄рам̣ джӣвитиндрийам̣ а̄ламбан̣ам̣ катва̄ уппаджджати, евам̣ уппанна̄йа панека̄йа саббепи те ма̄рита̄ хонти та̄йа ева саббесам̣ маран̣асиддхито, ан̃н̃атха̄ на сакка̄ воропетум̣, а̄ламбитум̣ ва̄. таттха ека̄йа четана̄йа бахӯнам̣ маран̣е акусалара̄си катханти че? висум̣ висум̣ маран̣е паваттачетана̄нам̣ киччакаран̣ато. катхам̣? та̄ пана сабба̄ упападжджаведанӣйа̄ва хонти, тасма̄ та̄су йа̄йа ка̄йачи динна̄йа пат̣исандхийа̄ итара̄ сабба̄пи ‘‘тато балаватаракусалапат̣иба̄хита̄ ахосикамма’’нтиа̄дикот̣т̣ха̄сам̣ бхаджанти, пунапи випа̄кам̣ джанитум̣ на сакконти. апара̄парийаведанӣйа̄пи вийа там̣ пат̣иба̄хитва̄ кусалачетана̄ пат̣исандхим̣ дети, татха̄ айампи четана̄ анантарабхаве ева пат̣исандхида̄на̄дивасена та̄сам̣ киччалесакаран̣ато ека̄пи сама̄на̄ ‘‘ра̄сӣ’’ти вутта̄. та̄йа пана динна̄йа пат̣исандхийа̄ атитиккхо випа̄ко хоти. айаметтха висесотиа̄ди ануган̣т̣хипаде папан̃читам̣.
амаритука̄ма̄ ва̄ти адхиппа̄йатта̄ опапа̄тикамаран̣епи а̄патти. ‘‘‘ниббаттитва̄’ти вуттатта̄ патанам̣ на диссатӣти че? опапа̄тикаттам̣, патанан̃ча екамева̄’’ти ликхитам̣. атха ва̄ ‘‘саббатха̄пи ануддиссева̄’’ти вачанато еттха маратӯти адхиппа̄йасамбхавато ‘‘уттаритум̣ асакконто марати па̄ра̄джикамева̄’’ти сувуттам̣. саче ‘‘патитва̄ маратӯ’’ти нийаметва̄ кхан̣ито хоти, опапа̄тикамануссо ча ниббаттитва̄ т̣хитанийаменева ‘‘уттаритум̣ на сакка̄’’ти чинтетва̄ маратӣти па̄ра̄джикаччха̄йа̄ на диссати, тена вуттам̣ ‘‘уттаритум̣ асакконто’’ти. со хи уттаритум̣ асакконто пунаппунам̣ патитва̄ марати, тена па̄топи тасса сиддхо хотӣти адхиппа̄йо. таттха сийа̄ – йо пана ‘‘уттаритум̣ асакконто маратӣ’’ти вутто, со опа̄такхан̣анаккхан̣е арӯпалоке джӣвати. вадхакачетана̄ ча ‘‘анийато дхаммо миччхаттанийатасса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо, рӯпаджӣвитиндрийам̣ ма̄тугха̄тикаммасса питугха̄тикаммасса арахантагха̄тикаммасса рухируппа̄дакаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.15.38 миччхаттанийататтика) вачанато рӯпаджӣвитиндрийа̄рамман̣ам̣ хоти, на ча там̣ арӯпа̄вачарасаттассаттхи, на ча са̄ четана̄ ‘‘анийато дхаммо миччхаттанийатасса дхаммасса пуреджа̄тапаччайена паччайо, а̄рамман̣апуреджа̄там̣ ваттхупуреджа̄там̣ а̄рамман̣апуреджа̄там̣. рӯпаджӣвитиндрийам̣ ма̄тугха̄тикаммасса пуреджа̄тапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.15.48 миччхаттанийататтика) вачанато ана̄гата̄рамман̣а̄ хоти. ан̃н̃о идха патитва̄ маран̣акасатто наттхи, евам̣ санте вадхакачетана̄йа ким̣ а̄рамман̣анти че? йасса кассачи идха джӣванакасаттасса паччуппаннам̣ джӣвитиндрийам̣ а̄рамман̣ам̣. кин̃ча̄пи со на марати, атха кхо па̄н̣а̄типа̄то хоти ева. йатха̄ ким̣ ‘‘йатха̄ккамена т̣хите сатта джане екена кан̣д̣ена виджджхитва̄ ма̄ремӣ’’ти пуббабха̄ге чинтетва̄ саннит̣т̣ха̄нака̄ле тесу екасса джӣвитама̄рамман̣ам̣ катва̄ кан̣д̣ам̣ виссаджджети, кан̣д̣о там̣ вираджджхитва̄ итаре чха джане ма̄рети, евам̣ сантепи айам̣ па̄н̣а̄типа̄тӣ ева хоти, евамидха̄пи ‘‘йо кочӣ’’ти викаппентасса вадхакачетана̄ йасса кассачи джӣвита̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттати, тасмим̣ аматепи итарасса васена па̄н̣а̄типа̄тӣ. саче араха̄ хутва̄ паринибба̄йати, арахантагха̄такова хоти. еса найо саббаттха еварӯпесу. айамева хеттха а̄чарийапарампара̄гата̄ йутти виниччхайакатха̄ти вуттам̣.
патанарӯпам̣ пама̄н̣анти еттха йатха̄ ма̄туйа̄ патитва̄ париватталин̇га̄йа мата̄йа со ма̄тугха̄тако хоти, на кевалам̣ пурисагха̄тако, тасма̄ патанассева васена а̄патти. касма̄? патанарӯпамаран̣арӯпа̄нам̣ екасанта̄натта̄, тадева хисса джӣвитиндрийам̣, тасса хи париваттанам̣ наттхи, иттхипурисиндрийа̄нева паваттийам̣ нируджджхануппаджджанака̄ни, иттхипурисоти ча таттха воха̄раматтамева, тасма̄ ма̄тугха̄такова, на пурисагха̄такоти, йатха̄ тасса патанарӯпавасена̄патти, татха̄ идха̄пи патанарӯпавасена тхуллаччайам̣ екасанта̄натта̄ти айам̣ пат̣хаматхерава̄де йутти. дутийе кин̃ча̄пи пето патито, йаккхо ча, атха кхо ахетукапат̣исандхикатта̄ акусалавипа̄касса ‘‘ва̄мена сӯкаро хотӣ’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.296; маха̄ни. ат̣т̣ха. 166) еттха вуттайаккха̄нам̣ пат̣исандхи вийа саббарӯпа̄нам̣ са̄дха̄ран̣атта̄, амануссаджа̄тикатта̄ ча тираччха̄нарӯпена мате маран̣арӯпавасена па̄читтийам̣, ваттхувасена лахука̄паттийа̄ париваттана̄ хоти ева таттхаджа̄такаруккха̄дичхеданапа̄читтийапариваттанам̣ вийа. айамева йуттатаро, тасма̄ паччха̄ вутто. па̄ра̄джикасса пана мануссаджа̄тико йатха̄ татха̄ ва̄ патитва̄ йатха̄ татха̄ ва̄ марату, па̄ра̄джикамева гарукатта̄. гарука̄паттийа̄ хи випариваттана̄ наттхӣти вуттам̣.
тхуллаччайам̣ тираччха̄не, мате бхедасса ка̄ран̣ам̣;
сарӯпамаран̣ам̣ тиссо, пхуссо ман̃н̃ети ан̃н̃атха̄.
ган̣т̣хипаде пана ‘‘дутийава̄де путхуджджанасса патитва̄ арахаттам̣ патва̄ марантасса васена вутто’’ти ликхитам̣. ‘‘тираччха̄не’’ти еттха кечи ваданти ‘‘дева̄ адхиппета̄’’ти. ‘‘сакасакарӯпенева маран̣ам̣ бхавати на̄н̃н̃атха̄’’ти ча ваданти. йаккхапетарӯпена матепи есева найоти тхуллаччайанти аттхо. ‘‘тираччха̄нагатамануссавиггахамаран̣е вийа̄’’ти ликхитам̣. паха̄рам̣ ладдха̄ти сатта̄нам̣ ма̄ран̣аттха̄йа кататта̄ вуттам̣.
177. са̄дху сут̣т̣ху маратӯти вачӣбхедам̣ кароти. висабха̄гароготи сарӣрат̣т̣хо ган̣д̣апӣл̣ака̄ди.
178. ка̄л̣а̄нуса̄рӣти екисса̄ лата̄йа мӯлам̣ кира. маха̄каччхапена катапуппхам̣ ва̄. хам̣сапуппханти хам̣са̄нам̣ паккхапаттам̣. хет̣т̣ха̄ вуттанайена са̄хаттхика̄н̣аттиканайан̃хеттха йоджетва̄ ка̄йава̄ча̄читтато самут̣т̣ха̄навидхи дассетаббо.
падабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
винӣтаваттхуван̣н̣ана̄
180. маран̣аттхика̄ва хутва̄ти имасса ка̄йасса бхедена саггапа̄пана̄дхиппа̄йатта̄ аттхато маран̣аттхика̄ва хутва̄ евам̣адхиппа̄йино маран̣аттхика̄ на̄ма хонтӣти аттано маран̣аттхикабха̄вам̣ аджа̄нанта̄ а̄панна̄ па̄ра̄джикам̣. на хи те ‘‘аттано читтаппаваттим̣ на джа̄нантӣ’’ти вуччанти. воха̄равасена̄ти пуббабха̄гавоха̄равасена. саннит̣т̣ха̄не панетам̣ наттхи. па̄се баддхасӯкарамочане вийа на хоти. йатха̄нусандхина̄ти антара̄ амаритва̄ти аттхо. аппат̣ивеккхитва̄ти авича̄ретва̄. хет̣т̣химабха̄ге хи кисмин̃чи виджджама̄не вали пан̃н̃а̄йати. дасситети уддхаритва̄ т̣хапите. пат̣ибандханти тайа̄ пат̣ибандхам̣, парибхогантара̄йам̣ сан̇гхасса ма̄ ака̄сӣти аттхо.
181-2. йасма̄ кирийам̣ да̄тум̣ на сакка̄, тасма̄ ‘‘пат̣хамам̣ ладдха’’нти вуттам̣. пуббепи аттана̄ ладдхапин̣д̣апа̄тато пан̣ӣтапан̣ӣтам̣ денто таттхапи аттака̄рийам̣ ада̄си. асан̃чичча̄ти еттха ан̃н̃ам̣ а̄кад̣д̣хантасса ан̃н̃асса патане саббена саббам̣ абхисандхи наттхи. на маран̣а̄дхиппа̄йасса̄ти пат̣игхо ча пайого ча аттхи, вадхакачетана̄ наттхи. аджа̄нантасса̄ти еттха ‘‘ваттхуаджа̄нанавасена аджа̄нантасса досо наттхи, идам̣ кира тесам̣ на̄наттам̣. ‘асан̃чиччо аха’нти па̄л̣ийам̣ на диссати. ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ татха̄рӯпа̄йа па̄л̣ийа̄ бхавитабба’’нти ваданти. но че, тхуллаччайанти еттха ‘‘дуккхаведана̄ че нуппаджджати, дуккат̣амева̄’’ти ваданти, вӣмам̣ситаббам̣. ‘‘муггара̄ на̄ма кха̄данадан̣д̣ака̄. вема̄ на̄ма тесам̣ кха̄данадан̣д̣ака̄нам̣ хет̣т̣ха̄ ча упари ча тирийам̣ бандхитаббадан̣д̣а̄’’ти ликхитам̣. хет̣т̣ха̄ва дувидха̄пи пат̣ханти. хаттхаппатто вийа диссати ‘‘тасса виккхепо ма̄ хотӯ’’ти упаччхиндати. висеса̄дхигамам̣ бйа̄каритва̄ таппабхавам̣ сакка̄рам̣ ладжджӣйанто а̄ха̄рам̣ упаччхиндати сабха̄га̄нам̣ бйа̄кататта̄. те хи каппийакхеттам̣ а̄роченти.
186. акатавин̃н̃аттийа̄ти на вин̃н̃аттийа̄. са̄ хи анун̃н̃а̄татта̄ ката̄пи аката̄ вийа̄ти акатавин̃н̃атти. ‘‘‘вадеййа̄тха, бханте йенаттхо’ти евам̣ акатат̣т̣ха̄не вин̃н̃атти акатавин̃н̃аттӣ’’ти ликхитам̣. титтхийабхӯта̄нам̣ ма̄та̄питӯнам̣ сахаттха̄ да̄тум̣ на ват̣т̣атӣти. питуччха̄ на̄ма питубхагинӣ. сачепи на йа̄чанти ‘‘йа̄читум̣ дуккха’’нти, сайам̣ ва̄ евам̣ ваттумасакконта̄. ‘‘йада̄ тесам̣ аттхо бхависсатӣ’’ти а̄бхогам̣ катва̄ ва̄. ‘‘‘веджджакаммам̣ ва̄ на хотӣ’ти вачанато йа̄ва саттамо кулапариват̣т̣о, та̄ва бхесаджджам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣атӣ’’ти ваданти. саббападесӯти маха̄ма̄туйа̄чӯл̣ама̄туйа̄тиа̄дӣнам̣.
вуттанайена парийеситва̄ти ‘‘са̄ман̣ерехи ва̄’’тиа̄дина̄. ‘‘на акатавин̃н̃аттийа̄’’ти ваданти. ‘‘пачча̄сӣсати саче, дуккат̣а’’нти ваданти. каппийавасена̄ти пуппхам̣ а̄нетха̄тиа̄дина̄. ‘‘пӯджам̣ ака̄сӣ’ти вуттатта̄ сайам̣ гахетум̣ на ват̣т̣атӣ’’ти ваданти.
‘‘бхан̣атха̄’’ти вутте пана ка̄таббам̣. дхамман̃хи ваттум̣ ват̣т̣ати. но че джа̄нанти, на па̄да̄ апанетабба̄. аваман̇галанти хи ган̣ханти.
чорана̄гасса хи а̄мат̣т̣хам̣ динне куджджхиссати, ана̄мат̣т̣хам̣ на ват̣т̣атӣти ан̇гулантаре тхокам̣ бхаттам̣ гахетва̄ патте бхаттам̣ саббам̣ ада̄си, со тена тусси. варапоттхакачиттаттхаран̣анти сиббитва̄ ка̄таббаттхаран̣авикати. питура̄джа̄ дамил̣асса пара̄джито рохан̣е сол̣асавасса̄ни васитва̄ митта̄маччапаривуто ‘‘раджджам̣ ган̣ха̄мӣ’’ти а̄гантва̄ антара̄магге аппаматтакасса ка̄ран̣а̄ екам̣ амаччам̣ гха̄та̄песи. сеса̄ бхайена пала̄йанта̄ аран̃н̃е антара̄магге чорехи вилутта̄ хамбугаллакавиха̄рам̣ гантва̄ таттха ча̄туника̄йикатиссаттхеро тесам̣ сан̇гахам̣ катва̄ пуна а̄нетва̄ ран̃н̃о дассеси, техи саддхим̣ раджджам̣ гахетва̄ ра̄джа̄ хамбугаллакатиссаттхерасса абхайагиривиха̄рам̣ ака̄си. сеса̄пи екекавиха̄рам̣ ка̄ра̄песум̣ кира.
187. чорасамӣпам̣ песенто ‘‘ва̄л̣айаккхавиха̄рам̣ песетӣ’’ти имина̄ садисо. касма̄? маран̣а̄дхиппа̄йатта̄. тал̣а̄ка̄дӣсу маччха̄диггахан̣аттхам̣ кеват̣т̣ам̣ ан̃н̃а̄падесена ‘‘тал̣а̄катӣрам̣ гаччха̄’’ти пахин̣антасса па̄н̣а̄типа̄тена бхавитаббам̣, ‘‘ва̄л̣айаккхавиха̄рам̣ па̄хесӣ’’ти имасса садисо. касма̄? ‘‘маран̣а̄дхиппа̄йатта̄’’ти вачанасса̄нуломато, ат̣т̣хакатха̄йампи ‘‘евам̣ ва̄л̣айаккхампӣ’’ти вуттатта̄.
189. там̣ татрат̣т̣хитам̣ чхиндантанти там̣-саддо екаччесу наттхи. итаресу па̄ра̄джикатхуллаччайам̣ а̄панна̄ти аттхо. ‘‘имам̣ чхиндитва̄ сӣгхам̣ гантва̄ сан̇гхасса паттачӣварам̣ дасса̄мӣ’’ти кусалачиттенапи чхиндитум̣ на ват̣т̣ати ананун̃н̃а̄татта̄. ан̃н̃асса пана бхиккхуно ват̣т̣ати анун̃н̃а̄татта̄.
190. катхам̣? кут̣ираккхан̣аттхан̃хи бхагавата̄ пат̣аггида̄на̄ди анун̃н̃а̄там̣, кут̣и на̄меса̄ бхиккхӯнам̣ аттха̄йа. тасма̄ ‘‘бхиккхураккхан̣аттхам̣ ан̃н̃асса бхиккхусса ват̣т̣атӣ’ти ваттаббаметтха наттхӣ’’ти вуттам̣. йади евам̣ аччхинначӣварасса наггабха̄ваппат̣иччха̄данаттхам̣ бхӯтага̄мапа̄табйата̄ бхагавата̄ анун̃н̃а̄та̄, джӣвитараккхан̣аттхан̃ча саппадат̣т̣хака̄ле анун̃н̃а̄там̣, тасма̄ ‘‘апи джӣвитам̣ париччаджитаббам̣, на ча руккхо ва̄ чхиндитаббо’’тиа̄ди на ваттаббам̣ сийа̄, тасма̄ там̣ нидассанам̣ аппама̄н̣ам̣, ат̣т̣хакатха̄чарийо еветтха пама̄н̣ам̣. еттха пана̄йам̣ а̄чарийасса такко – арийапуггалесупи сатта̄ наггийам̣ пасситва̄ аппаса̄дам̣ катва̄ нирайӯпага̄ бхависсанти, татха̄ саппа̄ ча д̣ам̣ситва̄, тесам̣ па̄павимочанаттхам̣ бхӯтага̄мапа̄табйата̄ анун̃н̃а̄та̄. да̄напатӣнам̣ читтараккхан̣аттхам̣ пат̣аггида̄на̄ди. ан̃н̃атха̄ локасса пун̃н̃антара̄йо, сан̇гхасса ча ла̄бхантара̄йо хоти. вадхакасса пана читтахитакаран̣ам̣ наттхи, там̣ пана авӣтиккамам̣, джӣвитапариччаджанам̣ пасситва̄ ва̄ ‘‘ахо дуккарам̣ ката’’нти паса̄дамева лабхеййунти аттано на ват̣т̣ати, ан̃н̃асса ват̣т̣ати. ан̃н̃атха̄ титтхийа̄нам̣ асаддхаммасиддхийа̄ти. ган̣т̣хипаде пана ‘‘джӣвитаттха̄йа руккхам̣ чхиндантасса аттасинехавасена чхинданато акусалатта̄ на ват̣т̣ати, ан̃н̃асса ват̣т̣атӣ’’ти ликхитам̣. анекесу руккхена оттхатесу, опа̄те ва̄ патитесу ан̃н̃ена ан̃н̃ассаттха̄йа руккхачхедана̄ди ка̄тум̣ ват̣т̣ати, касма̄? парапаритта̄н̣а̄дхиппа̄йатоти. париттанти раккхан̣ам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘саманта̄ бхӯмитаччхана’’нтиа̄ди вуттам̣.
191. тӣхи ма̄рите пана висан̇кетанти еттха тӣсу екена ма̄ритепи ‘‘кхеттамева отин̣н̣атта̄ па̄ра̄джика’’нти вуттатта̄ тайопи екато хутва̄ ма̄ренти че, а̄паджджати, тенева вуттам̣ ‘‘париччхедаббхантаре ва̄ ависан̇кета’’нти. ‘‘париччхеда̄тиккаме пана саббаттха висан̇кетам̣ хотӣ’’ти вуттатта̄ двиннам̣ балам̣ гахетва̄ татийо че ма̄рети а̄паджджати вийа диссати, вӣмам̣ситаббам̣. ‘‘две ма̄рентӯ’’ти вутте екена ва̄ двӣхи ва̄ ма̄рите па̄ра̄джиканти ‘‘двиннам̣ паха̄ра̄нам̣ маран̣е сати две ма̄рита̄ на̄ма хонти, асати екова хоти, тасма̄ виджа̄нитабба’’нти ваданти.
татийапа̄ра̄джикаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.