1. пат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄

1. дутийасутта̄дӣнипи пат̣иччасамуппа̄давасенева десита̄нӣти а̄ха ‘‘пат̣хамам̣ пат̣иччасамуппа̄дасутта’’нти. татра̄ти падам̣ йе десака̄ла̄ идха вихаран̣акирийа̄йа висесанабха̄вена вутта̄, тесам̣ паридӣпананти дассенто ‘‘йам̣ самайам̣…пе… дӣпетӣ’’ти а̄ха. там̣-саддо хи вуттасса аттхасса пат̣иниддесо, тасма̄ идха десасса ка̄ласса ва̄ пат̣иниддесо бхавитум̣ арахати, на ан̃н̃асса. айам̣ та̄ва татрасаддасса пат̣иниддесабха̄ве аттхавибха̄вана̄. йасма̄ пана ӣдисесу т̣ха̄несу татрасаддо дхаммадесана̄висит̣т̣хам̣ десам̣ ка̄лан̃ча вибха̄вети, тасма̄ вуттам̣ ‘‘бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле’’ти. тена татра̄ти йаттха бхагава̄ дхаммадесанаттхам̣ бхиккхӯ а̄лапи абха̄си, та̄дисе десе, ка̄ле ва̄ти аттхо. на хӣтиа̄дина̄ тамеваттхам̣ саматтхети.

нану ча йаттха т̣хито бхагава̄ ‘‘ака̄ло кхо та̄ва̄’’тиа̄дина̄ ба̄хийасса дхаммадесанам̣ пат̣иккхипи, таттхева антаравӣтхийам̣ т̣хитова тасса дхаммам̣ десесӣти? саччаметам̣. адесетаббака̄ле адесана̄йа хи идам̣ уда̄харан̣ам̣. тена̄ха ‘‘ака̄ло кхо та̄ва̄’’ти. йам̣ пана таттха вуттам̣ ‘‘антарагхарам̣ павит̣т̣хамха̄’’ти, тампи тасса ака̄лабха̄вассева парийа̄йена дассанаттхам̣ вуттам̣. тасса хи тада̄ аддха̄напариссамена рӯпака̄йе акамман̃н̃ата̄ ахоси, балавапӣтивегена на̄мака̄йе. тадубхайасса вӯпасамам̣ а̄гаменто папан̃чапариха̄раттхам̣ бхагава̄ ‘‘ака̄ло кхо’’ти парийа̄йена пат̣иккхипи. адесетаббадесе адесана̄йа пана уда̄харан̣ам̣ ‘‘атха кхо бхагава̄ магга̄ оккамма ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле нисӣди, виха̄рато никкхамитва̄ виха̄рапаччха̄йа̄йам̣ пан̃н̃атте а̄сане нисӣдӣ’’ти евама̄дикам̣ идха а̄дисаддена сан̇гахитам̣. ‘‘са кхо со бхиккхаве ба̄ло идха па̄па̄ни камма̄ни каритва̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 3.248) падапӯран̣аматте кхо-саддо, ‘‘дуккхам̣ кхо ага̄раво вихарати аппатиссо’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.21) авадха̄ран̣е, ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, а̄вусо, саттху павивиттасса вихарато са̄вака̄ вивекам̣ на̄нусиккхантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.31) а̄дика̄латтхе, ва̄кйа̄рамбхети аттхо. таттха падапӯран̣ена вачана̄лан̇ка̄раматтам̣ катам̣ хоти, а̄дика̄латтхена ва̄кйасса упан̃н̃а̄саматтам̣, авадха̄ран̣аттхена пана нийамадассанам̣. ‘‘тасма̄ а̄мантеси ева̄’’ти а̄мантане нийамо дассито хотӣти.

‘‘бхагава̄ти локагарудӣпана’’нти касма̄ вуттам̣, нану пуббе ‘‘бхагава̄’’ти падам̣ вуттанти? йадипи пуббе вуттам̣, там̣ пана йатха̄вуттат̣т̣ха̄не вихаран̣акирийа̄йа каттувисесадассанапарам̣, на а̄мантанакирийа̄йа, идха пана а̄мантанакирийа̄йа, тасма̄ тадаттхам̣ пуна бхагава̄ти па̄л̣ийам̣ вуттанти. тассаттхам̣ дассетум̣ ‘‘бхагава̄ти локагарудӣпана’’нти а̄ха. катха̄саванайуттапуггалавачананти ваккхама̄на̄йа пат̣иччасамуппа̄дадесана̄йа саванайогйапуггалавачанам̣. чатӯсупи париса̄су бхиккхӯ ева едиса̄нам̣ десана̄нам̣ висесена бха̄джанабхӯта̄ти са̄тисайена са̄санасампат̣игга̄хакабха̄вадассанаттхам̣ идха бхиккхугахан̣анти дассетва̄ ида̄ни саддаттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’ти а̄ха. таттха бхиккхакоти бхиккхӯти бхиккханасӣлатта̄ бхиккханадхамматта̄ бхиккхӯти аттхо. бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти буддха̄дӣхипи аджджхупагатам̣ бхиккха̄чарийам̣ ун̃чха̄чарийам̣ аджджхупагататта̄ анут̣т̣хитатта̄ бхиккху. йо хи кочи аппам̣ ва̄ махантам̣ ва̄ бхогаккхандхам̣ паха̄йа ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджито, со касигораккха̄дӣхи джӣвикакаппанам̣ хитва̄ лин̇гасампат̣иччханенева бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагататта̄ бхиккху. парапат̣ибаддхаджӣвикатта̄ ва̄ виха̄рамаджджхе ка̄джабхаттам̣ бхун̃джама̄нопи бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккху пин̣д̣ийа̄лопабходжанам̣ нисса̄йа паббаджджа̄йа усса̄хаджа̄татта̄ ва̄ бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккхӯти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

а̄дина̄ найена̄ти ‘‘бхиннапат̣адхароти бхиккху, бхиндати па̄паке акусале дхаммети бхиккху, бхиннатта̄ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ вибхан̇ге (вибха. 509) а̄гатанайена. н̃а̄панети авабодхане, пат̣иведанети аттхо. бхиккханасӣлата̄, на касива̄н̣иджджа̄дӣхи джӣванасӣлата̄. бхиккханадхаммата̄ ‘‘уддисса арийа̄ тит̣т̣хантӣ’’ти (джа̄. 1.7.59) евам̣ вуттабхиккханасабха̄вата̄, на йа̄чана̄кохан̃н̃асабха̄вата̄. бхиккхане са̄дхука̄рита̄ ‘‘уттит̣т̣хе наппамаджджеййа̄’’ти (дха. па. 168) вачанам̣ ануссаритва̄ таттха аппамаджджата̄. атха ва̄ сӣлам̣ на̄ма пакатисабха̄во. идха пана татха̄дхит̣т̣ха̄нам̣. дхаммоти ватам̣. апаре пана ‘‘сӣлам̣ на̄ма ватавасена сама̄да̄нам̣. дхаммо на̄ма павен̣и-а̄гатам̣ ча̄риттам̣. са̄дхука̄рита̄ саккаччака̄рита̄ а̄даракирийа̄’’ти ван̣н̣енти.

хӣна̄дхикаджанасевитавуттинти йе бхиккхубха̄ве т̣хита̄пи джа̄тимада̄дивасена уддхата̄ уннал̣а̄, йе ча гихибха̄ве паресу аттхикабха̄вампи анупагатата̄йа бхиккха̄чарийам̣ парамака̄пан̃н̃ам̣ ман̃н̃анти, тесам̣ убхайесампи йатха̄ккамам̣ ‘‘бхиккхаво’’ти вачанена хӣнаджанехи далиддехи парамака̄пан̃н̃атам̣ паттехи паракулесу бхиккха̄чарийа̄йа джӣвикам̣ каппентехи севитам̣ вуттим̣ пака̄сенто уддхатабха̄ваниггахам̣ кароти, адхикаджанехи ул̣а̄рабхогакхаттийакула̄дито паббаджитехи буддха̄дӣхи а̄джӣвасодханаттхам̣ севитам̣ вуттим̣ пака̄сенто дӣнабха̄ваниггахам̣ каротӣти йоджетаббам̣. йасма̄ ‘‘бхиккхаво’’ти вачанам̣ а̄мантанабха̄вато абхимукхӣкаран̣ам̣, пакаран̣ато са̄маттхийато ча суссӯса̄джананам̣, саккаччасаванаманасика̄ранийоджанан̃ча хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘бхиккхавоти имина̄’’тиа̄дима̄ха.

таттха са̄дхукам̣ манасика̄репӣти са̄дхукам̣ саване са̄дхукам̣ манасика̄ре ча. катхам̣ паваттита̄ савана̄дайо са̄дхукам̣ паваттита̄ хонтӣти? ‘‘аддха̄ има̄йа пат̣ипаттийа̄ сакаласа̄санасампатти хаттхагата̄ бхависсатӣ’’ти а̄дарага̄равайогена катха̄дӣсу апарибхава̄дина̄ ча. вуттан̃хи ‘‘пан̃чахи, бхиккхаве, дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣. катамехи пан̃чахи? на катхам̣ парибхоти, на катхикам̣ парибхоти, на атта̄нам̣ парибхоти, авиккхиттачитто дхаммам̣ сун̣а̄ти екаггачитто, йонисо ча манаси кароти. имехи кхо, бхиккхаве, пан̃чахи дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматта’’нти (а. ни. 5.151). тена̄ха ‘‘са̄дхукам̣ манасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампаттӣ’’ти. са̄санасампатти на̄ма сӣла̄диниппхатти. пат̣хамам̣ уппаннатта̄ адхигамавасена. саттхучарийа̄нувидха̄йакатта̄ сӣла̄дигун̣а̄нут̣т̣ха̄нена. тин̣н̣ам̣ йа̄на̄нам̣ васена анудхаммапат̣ипаттисамбхавато сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄.

сантикатта̄ти самӣпабха̄вато. сантика̄вачаратта̄ти саббака̄лам̣ сам̣вуттибха̄вато. йатха̄нусит̣т̣ханти ануса̄санийа̄нурӯпам̣, ануса̄саним̣ анавасесато пат̣иггахетва̄ти аттхо. екачче бхиккхӯти йе пат̣иччасамуппа̄дадхамме десана̄пасута̄, те. пуббе ‘‘саббапарисаса̄дха̄ран̣а̄ хи бхагавато дхаммадесана̄’’тиа̄дина̄ бхиккхӯнам̣ ева а̄мантанака̄ран̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни бхиккхӯ а̄мантетва̄ дхаммадесана̄йа пайоджанам̣ дассетум̣ киматтхам̣ пана бхагава̄ти чоданам̣ самут̣т̣ха̄пети. таттха ан̃н̃ам̣ чинтента̄ти ан̃н̃авихита̄. виккхиттачитта̄ти асама̄хитачитта̄. дхаммам̣ паччавеккханта̄ти хиййо тато парадивасесу ва̄ сутадхаммам̣ пати манаса̄ авеккханта̄. бхиккхӯ а̄мантетва̄ дхамме десийама̄не а̄дито пат̣т̣ха̄йа десанам̣ саллаккхетум̣ саккотӣти имамеваттхам̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘те ана̄мантетва̄’’тиа̄ди вуттам̣.

бхиккхавоти ча сандхивасена и-ка̄ралопо дат̣т̣хаббо ‘‘бхиккхаво итӣ’’ти, айан̃хи итисаддо хетупарисама̄пана̄дипадаттхавипарийа̄йапака̄ра̄вадха̄ран̣анидассана̄дианекаттхапабхедо. татха̄ хеса ‘‘руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ ‘рӯпа’нти вуччатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.79) хетумхи диссати, ‘‘тасма̄тиха ме, бхиккхаве, дхаммада̄йа̄да̄ бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.29) парисама̄пане, ‘‘ити ва̄ еварӯпа̄ висӯкадассана̄ пат̣ивирато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.13) а̄диаттхе ‘‘ма̄ган̣д̣ийоти тасса бра̄хман̣асса сан̇кха̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃атти воха̄ро на̄мам̣ на̄макаммам̣ на̄мадхеййам̣ нирутти бйан̃джанам̣ абхила̄по’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 73, 75) падаттхавипарийа̄йе, ‘‘ити кхо, бхиккхаве, саппат̣ибхайо ба̄ло, аппат̣ибхайо пан̣д̣ито. саупаддаво ба̄ло, анупаддаво пан̣д̣ито’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.124) пака̄ре, ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣анти ити пут̣т̣хена сата̄, а̄нанда, аттхӣтисса вачанӣйам̣. ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣анти ити че вадеййа, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти иччасса вачанӣйа’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.96) авадха̄ран̣е, ‘‘саббаматтхӣти кхо, качча̄на, айамеко анто, саббам̣ наттхӣти айам̣ дутийо анто’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.15; 3.90) нидассане. идха̄пи нидассане ева дат̣т̣хаббо. бхиккхавоти а̄мантана̄ка̄ро тамеса ити-саддо нидассети ‘‘бхиккхавоти а̄мантесӣ’’ти. имина̄ найена бхаддантетиа̄дӣсупи йатха̄рахам̣ итисаддасса аттхо ведитаббо.

пуббе ‘‘бхагава̄ а̄мантесӣ’’ти вуттатта̄ бхагавато паччассосунти идха бхагаватоти са̄мивачанам̣ а̄мантанамева самбандхӣантарам̣ апеккхатӣти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘бхагавато а̄мантанам̣ пат̣иассосу’’нти вуттам̣. бхагаватоти идам̣ пана пат̣иссавасамбандхена сампада̄навачанам̣. етта̄вата̄ йам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесапат̣иман̣д̣итам̣ нида̄нам̣ бха̄ситанти самбандхо. еттха̄ха – киматтхам̣ пана дхаммавинайасан̇гахе карийама̄не нида̄навачанам̣, нану бхагавата̄ бха̄ситавачанассева сан̇гахо ка̄табботи? вуччате – десана̄йа т̣хитиасаммосасаддхеййабха̄васампа̄данаттхам̣. ка̄ладесадесаканимиттапариса̄падесехи упанибандхитва̄ т̣хапита̄ хи десана̄ чират̣т̣хитика̄ хоти асаммосадхамма̄ саддхеййа̄ ча, десака̄лакаттусотунимиттехи упанибандхо вийа воха̄равиниччхайо. тенева ча̄йасмата̄ маха̄кассапена ‘‘пат̣иччасамуппа̄дасуттам̣, а̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нтиа̄дина̄ деса̄дипуччха̄су ката̄су та̄сам̣ виссаджджанам̣ каронтена дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена ‘‘евам̣ ме сута’’нти а̄йасмата̄ а̄нандена имасса суттасса нида̄нам̣ бха̄ситам̣.

апича саттху сампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. татха̄гатасса хи бхагавато пуббарачана̄нума̄на̄гаматакка̄бха̄вато самма̄самбуддхабха̄васиддхи. на хи самма̄самбуддхасса пуббарачана̄дӣхи аттхо аттхи, саббаттха аппат̣ихатан̃а̄н̣ача̄рата̄йа екаппама̄н̣атта̄ ча н̃еййадхаммесу. татха̄ а̄чарийамут̣т̣хидхаммамаччхарийасаттхуса̄вака̄нуродха̄бха̄вато кхӣн̣а̄саваттасиддхи. на хи саббасо кхӣн̣а̄савасса те самбхавантӣти сувисуддха̄ часса пара̄нуггахаппаватти, евам̣ десакасам̣килесабхӯта̄нам̣ дит̣т̣хисӣласампада̄дӯсака̄нам̣ авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ аччанта̄бха̄васам̣сӯчакехи н̃а̄н̣асампада̄паха̄насампада̄бхибйан̃джанакехи ча сам̣буддхависуддхабха̄вехи пуримавеса̄раджджадвайасиддхи, тато ева ча антара̄йиканиййа̄никадхаммесу саммоха̄бха̄васиддхито паччхимавеса̄раджджадвайасиддхӣти бхагавато чатувеса̄раджджасаманна̄гамо аттахитапарахитапат̣ипатти ча нида̄навачанена пака̄сита̄ хоти, таттха таттха сампаттапариса̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ т̣ха̄нуппаттикапат̣ибха̄нена дхаммадесана̄дӣпанато, идха пана мӯладвайавасена антадвайарахитасса тисандхика̄лабандхасса чатуббидханайасан̇кхепагамбхӣрабха̄вайуттасса пат̣иччасамуппа̄дасса бодхийа̄ нидассанато ча̄ти йоджетаббам̣. тена вуттам̣ ‘‘саттху сампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти.

татха̄ са̄санасампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. н̃а̄н̣акарун̣а̄париггахитасаббакирийасса хи бхагавато наттхи нираттхика̄ паватти, аттахитаттха̄ ва̄, тасма̄ паресам̣ ева аттха̄йа паваттасаббакирийасса самма̄самбуддхасса сакалампи ка̄йавачӣманокаммам̣ йатха̄паваттам̣ вуччама̄нам̣ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхехи йатха̄рахам̣ сатта̄нам̣ ануса̄санат̣т̣хена са̄санам̣, на каббарачана̄. тайидам̣ саттхучаритам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесехи саддхим̣ таттха таттха нида̄навачанехи йатха̄рахам̣ пака̄сӣйати, идха пана два̄дасападикапаччайа̄ка̄равибха̄ванена тена. тена вуттам̣ ‘‘са̄санасампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти.

апича саттху пама̄н̣абха̄ваппака̄санена са̄санасса пама̄н̣абха̄вадассанаттхам̣ нида̄навачанам̣, тан̃часса пама̄н̣абха̄вадассанам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нуса̄рена ‘‘бхагава̄’’ти ча имина̄ падена вибха̄витанти ведитаббам̣. ‘‘бхагава̄’’ти ча имина̄ татха̄гатасса ра̄гадосамоха̄ди-саббасам̣килесамаладуччарита̄дидосаппаха̄надӣпанена вачанена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣асупарисуддхан̃а̄н̣акарун̣а̄дигун̣ависесайогапаридӣпанена тато ева саббасаттуттамабха̄вадӣпанена айаматтхо саббатха̄ пака̄сито хотӣти. идаметтха нида̄навачане пайоджананидассанам̣.

никкхиттасса̄ти деситасса. десана̄пи хи десетаббасса сӣла̄диаттхасса винеййасанта̄несу никкхипанато ‘‘никкхепо’’ти вуччатӣти ‘‘суттаниккхепам̣ та̄ва вича̄ретва̄ вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хотӣ’’ти са̄ман̃н̃ато бхагавато десана̄йа самут̣т̣ха̄насса вибха̄гам̣ дассетва̄ ‘‘еттха̄йам̣ десана̄ евам̣самут̣т̣ха̄на̄’’ти десана̄йа самут̣т̣ха̄не дассите суттасса саммадева нида̄напариджа̄нанена ван̣н̣ана̄йа сувин̃н̃еййатта̄ вуттам̣. тато хет̣т̣ха̄ ‘‘касма̄ бхагавата̄ пат̣иччасамуппа̄давасенева десана̄ а̄раддха̄’’ти кеначи чодана̄йа ката̄йа ‘‘параджджха̄сайойам̣ суттаниккхепо’’ти париха̄ро сукатхито хоти. таттха йатха̄ анекасатаанекасахассабхеда̄нипи суттанта̄ни сам̣килесабха̄гийа̄дипадха̄нанайена сол̣асавидхатам̣ на̄тиваттанти, евам̣ аттаджджха̄сайа̄дисуттаниккхепавасена чатуббидхабха̄ванти а̄ха ‘‘чатта̄ро хи суттаниккхепа̄’’ти. еттха ча йатха̄ аттаджджха̄сайасса ат̣т̣хуппаттийа̄ ча параджджха̄сайапуччха̄хи саддхим̣ сам̣саггабхедо самбхавати ‘‘аттаджджха̄сайо ча параджджха̄сайо ча, аттаджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча, аттаджджха̄сайо ча параджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча, ат̣т̣хуппаттико ча параджджха̄сайо ча, ат̣т̣хуппаттико ча пуччха̄васико ча, ат̣т̣хуппаттико ча параджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча̄’’ти аджджха̄сайапуччха̄нусандхисамбхавато, евам̣ йадипи ат̣т̣хуппаттийа̄ аджджха̄сайенапи сам̣саггабхедо самбхавати, аттаджджха̄сайа̄дӣхи пана пурато т̣хитехи ат̣т̣хуппаттийа̄ сам̣сагго наттхӣти. найидха ниравасесо виттха̄ранайо самбхаватӣти ‘‘чатта̄ро хи суттаниккхепа̄’’ти вуттам̣. тадантогадхатта̄ ва̄ самбхаванта̄нам̣ сесаниккхепа̄нам̣ мӯланиккхепавасена чатта̄рова дассита̄, татха̄дассанан̃четтха айам̣ сам̣саггабхедо гахетабботи.

татра̄йам̣ вачанаттхо – никкхипӣйатӣти никкхепо, суттам̣ ева никкхепо суттаниккхепо. атха ва̄ никкхипанам̣ никкхепо, суттасса никкхепо суттаниккхепо, суттадесана̄ти аттхо. аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо, со асса аттхи ка̄ран̣абхӯтоти аттаджджха̄сайо. аттано аджджха̄сайо етасса̄ти ва̄ аттаджджха̄сайо. параджджха̄сайепи есева найо. пуччха̄йа васена паваттадхаммо етасса аттхӣти, пуччха̄васико. суттадесана̄йа ваттхубхӯтасса аттхасса уппатти аттхуппатти, аттхуппаттийева ат̣т̣хуппатти, са̄ етасса аттхӣти ат̣т̣хуппаттико. атха ва̄ никкхипӣйати суттам̣ етена̄ти суттаниккхепо, аттаджджха̄сайа̄ди ева. етасмим̣ пана аттхавикаппе аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо. паресам̣ аджджха̄сайо параджджха̄сайо. пуччхӣйатӣти пуччха̄, пуччхитва̄ н̃а̄таббо аттхо. тасса пуччха̄васена паваттам̣ дхаммапат̣игга̄хака̄нам̣ вачанам̣ пуччха̄васикам̣, тадева никкхепасадда̄пеккха̄йа пуллин̇гавасена ‘‘пуччха̄васико’’ти вуттам̣. татха̄ ат̣т̣хуппатти ева ат̣т̣хуппаттикоти евампеттха аттхо ведитаббо.

апичеттха паресам̣ индрийапарипа̄ка̄дика̄ран̣анирапеккхатта̄ аттаджджха̄сайасса висум̣ суттаниккхепабха̄во йутто кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева дхамматантит̣хапанаттхам̣ паваттитадесанатта̄. параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ пана паресам̣ аджджха̄сайапуччха̄нам̣ десана̄паваттихетубхӯта̄нам̣ уппаттийам̣ паваттита̄нам̣ катхам̣ ат̣т̣хуппаттийам̣ анавародхо, пуччха̄васикаат̣т̣хуппаттика̄нам̣ ва̄ параджджха̄сайа̄нуродхена паваттита̄нам̣ катхам̣ параджджха̄сайе анавародхоти? на чодетаббаметам̣. паресан̃хи абхинӣха̄рапарипуччха̄дивинимуттассева суттадесана̄ка̄ран̣уппа̄дасса ат̣т̣хуппаттибха̄вена гахитатта̄ параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ висум̣ гахан̣ам̣. татха̄ хи брахмаджа̄ладхаммада̄йа̄дасутта̄дӣнам̣ ван̣н̣а̄ван̣н̣аа̄мисуппа̄да̄дидесана̄нимиттам̣ ‘‘ат̣т̣хуппаттӣ’’ти вуччати. паресам̣ пуччхам̣ вина̄ аджджха̄сайам̣ ева нимиттам̣ катва̄ десито параджджха̄сайо, пуччха̄васена ева десито пуччха̄васикоти па̄кат̣ова̄йаматтхоти. аттано аджджха̄сайенева катхети дхамматантит̣хапанаттханти дат̣т̣хаббам̣. дасабаласуттантаха̄ракоти дасабалавагге анупуббена никкхитта̄нам̣ сутта̄нам̣ а̄вали, татха̄ чандопамаха̄рака̄дайо.

вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄ саддхиндрийа̄дайо. аджджха̄сайанти адхимуттим̣. кхантинти дит̣т̣хиниджджха̄наккхантим̣. мананти читтам̣. абхинӣха̄ранти пан̣идха̄нам̣. буджджханабха̄ванти буджджханасабха̄вам̣, пат̣ивиджджхана̄ка̄рам̣ ва̄.

уггхат̣итан̃н̃ӯти уггхат̣анам̣ на̄ма н̃а̄н̣уггхат̣анам̣, н̃а̄н̣ена уггхат̣итаматте ева дхаммам̣ джа̄на̄тӣти аттхо. випан̃читам̣ виттха̄ритамева аттхам̣ джа̄на̄тӣти випан̃читан̃н̃ӯ. уддеса̄дӣхи нетабботи неййо. бйан̃джанападам̣ парамам̣ асса̄ти падапарамо. саха уда̄хат̣авела̄йа̄ти уда̄ха̄радхаммасса уддесе уда̄хат̣аматте ева. дхамма̄бхисамайоти чатусаччадхаммасса н̃а̄н̣ена саддхим̣ абхисама̄його. айам̣ вуччатӣти айам̣ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ найена сам̣кхиттена ма̄тика̄йа т̣хапийама̄на̄йа десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ арахаттам̣ ган̣хитум̣ саматтхо пуггало ‘‘уггхат̣итан̃н̃ӯ’’ти вуччати. айам̣ вуччатӣти айам̣ сам̣кхиттена ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ виттха̄рена аттхе вибхаджийама̄не арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ саматтхо пуггало ‘‘випан̃читан̃н̃ӯ’’ти вуччати. уддесатоти уддесахету, уддисантасса уддиса̄пентасса ва̄ти аттхо, ‘‘уддисато’’типи па̄т̣хо, айамеваттхо. парипуччхатоти парипуччхантасса. анупуббена дхамма̄бхисамайо хотӣти ануккамена арахаттаппатти хоти. на та̄йа джа̄тийа̄ дхамма̄бхисамайо хотӣти тена аттабха̄вена маггам̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ антамасо джха̄нам̣ ва̄ випассанам̣ ва̄ ниббаттетум̣ на саккоти. айам̣ вуччатӣти айам̣ пуггало бйан̃джанападамева парамам̣ катва̄ т̣хитатта̄ ‘‘падапарамо’’ти вуччати.

екачара̄ти вивека̄бхиратийа̄ екавиха̄рино. двичара̄ти две екаджджха̄сайа̄ хутва̄ н̃а̄н̣ачарийа̄дивасена вичаранта̄. еса найо сесесу. саттасун̃н̃ата̄пака̄санена сун̃н̃атам̣. тато ева сан̣хам̣ сукхумам̣. ‘‘паресам̣ аджджха̄сайавасена бхагава̄ идам̣ суттам̣ а̄рабхӣ’’ти ватва̄ те пана ‘‘паре’’ти вуттапуггала̄ апарикаммика̄ супарисодхитапуббабха̄гапат̣ипада̄ ча̄ти дувидха̄, тадубхайесу саттху пат̣ипаттим̣ упама̄мукхена пака̄сенто йатха̄ хӣтиа̄дима̄ха. рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети ликханавасена на уппа̄дети. аката̄бхинивесанти випассана̄бха̄вана̄йа аката̄нуйогам̣. сӣла…пе… сампада̄йа̄ти асама̄диннасӣлам̣ сӣласампада̄йа, супарисуддхасӣлам̣ сама̄дхисампада̄йа, ануджукатадит̣т̣хиджукаммам̣ дит̣т̣хисампада̄йа йоджентоти йоджана̄.

йанти йам̣ пуббабха̄гапат̣ипадам̣ сандха̄йа. сӣланти чатупа̄рисуддхисӣлам̣. дит̣т̣хи ча̄ти каммассаката̄дит̣т̣хи чева каммапатхасамма̄дит̣т̣хи ча. тивидхена̄ти аджджхаттам̣ бахиддха̄ аджджхаттабахиддха̄ти евам̣ висайабха̄вато типпака̄рена. йатха̄вуттадит̣т̣хивисуддхийа̄ висесапаччайам̣ сӣлам̣йева бха̄вана̄йа адхит̣т̣ха̄нанти вуттам̣ ‘‘сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа̄’’ти.

судхантасуван̣н̣ам̣ апагатасаббака̄л̣акам̣. чатурасса̄дидхото супаримаджджитаман̣иккхандхо. паччайадхамма̄нам̣ авиджджа̄дӣнам̣ тасса тасса паччайуппаннасса хетупаччайа̄дибха̄во паччайа̄ка̄ро. со пана аттхато авиджджа̄ ева̄ти а̄ха ‘‘пат̣иччасамуппа̄данти паччайа̄ка̄ра’’нти. тена̄ха ‘‘паччайа̄ка̄ро хӣ’’тиа̄ди.

ка̄мам̣ во-саддо падапарат̣т̣хито пат̣ийогӣаттхависесава̄чако, на̄мапарабхӯто пана там̣ там̣ каттукаммакаран̣а̄диса̄дханависит̣т̣хамева пабодхети, хи-нипа̄тапарабхӯто пана вачана̄лан̇ка̄раматтамева̄ти а̄ха ‘‘воти…пе… диссатӣ’’ти. там̣десананти тасса пат̣иччасамуппа̄дасса десанам̣. са̄ хи идха та-саддена пачча̄масӣйати. ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти сотавин̃н̃еййата̄вачанато на кевалам̣ пат̣иччасамуппа̄до.

екаттхаметам̣ падам̣ ка-саддена падавад̣д̣ханаматтасса кататта̄, тасма̄ са̄дхусаддасса като аттхуддха̄ро са̄дхукасаддассапи като ева хотӣти адхиппа̄йо. са̄дху бхантети йа̄ча̄махам̣ бхантети айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘а̄йа̄чане’’ти. пуна са̄дху бхантети евам̣ бхантети айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘сампат̣иччхане’’ти. са̄дху са̄дхӯти ахо ахоти айаметтха аттхоти вуттам̣ ‘‘сампахам̣сане’’ти. са̄дху дхаммаручӣти пун̃н̃ака̄мо сундароти аттхо. пан̃н̃а̄н̣ава̄ти пан̃н̃ава̄. аддуббхоти адӯсако. дал̣хӣкаммети тхирӣкаран̣е саккаччакирийа̄йам̣. а̄н̣аттийанти а̄н̣а̄пане. ‘‘сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти хи вутте са̄дхукасаддена саванаманасика̄ра̄нам̣ саккаччакирийа̄ вийа тада̄н̣а̄панампи вуттам̣ хоти. а̄йа̄чанаттхата̄ вийа часса а̄н̣а̄панаттхата̄ ведитабба̄.

ида̄неттха евам̣ йоджана̄ ведитабба̄ти самбандхо. сотиндрийавиккхепанива̄ран̣ам̣ саване нийоджанавасена кирийантарапат̣иседханабха̄вато, сотам̣ одахатха̄ти хи аттхо. маниндрийавиккхепанива̄ран̣ам̣ ан̃н̃ачинта̄пат̣иседханато. пуриманти ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти падам̣. еттха̄ти ‘‘сун̣а̄тха, манаси каротха̄’’ти пададвайе, етасмим̣ ва̄ адхика̄ре. бйан̃джанавипалла̄сагга̄ханива̄ран̣ам̣ сотадва̄ре виккхепапат̣иба̄хакатта̄. на хи йа̄тха̄вато сун̣антасса саддато випалла̄сагга̄хо хоти. аттхавипалла̄сагга̄ханива̄ран̣ам̣ маниндрийавиккхепапат̣иба̄хакатта̄. на хи саккаччам̣ дхаммам̣ упадха̄рентасса аттхавипалла̄сагга̄хо хоти. дхаммассаване нийоджети ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти видаханато. дха̄ран̣ӯпапариккха̄сӯти еттха упапариккхаггахан̣енева туланатӣран̣а̄дике дит̣т̣хийа̄ ча суппат̣иведхам̣ сан̇ган̣ха̄ти. сабйан̃джаноти еттха йатха̄дхиппетаматтхам̣ бйан̃джайатӣти бйан̃джанам̣, сабха̄ванирутти. саха бйан̃джанехӣти сабйан̃джано, бйан̃джанасампанноти аттхо. аран̣ӣйато упагантаббато аттхо, чатупа̄рисуддхисӣла̄дико. саха аттхена̄ти са̄ттхо, аттхасампанноти аттхо. дхаммагамбхӣротиа̄дӣсу дхаммо на̄ма танти. десана̄ на̄ма тасса̄ манаса̄ ваваттхапита̄йа тантийа̄ десана̄ катханам̣. аттхо на̄ма тантийа̄ аттхо. пат̣иведхо на̄ма тантийа̄ тантиаттхасса ча йатха̄бхӯта̄вабодхо. йасма̄ чете дхаммадесана̄аттхапат̣иведха̄ саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо мандабуддхӣхи дуккхога̄л̣ха̄ алаббханеййапатит̣т̣ха̄ ча, тасма̄ гамбхӣра̄. тена вуттам̣ ‘‘йасма̄ айам̣ дхаммо…пе… са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти.

еттха ча пат̣иведхасса дуккарабха̄вато дхамматтха̄нам̣ десана̄н̃а̄н̣асса дуккарабха̄вато десана̄йа дуккхога̄хата̄, пат̣иведхасса пана уппа̄детум̣ асаккун̣еййатта̄ таббисайан̃а̄н̣уппаттийа̄ ча дуккарабха̄вато дуккхога̄хата̄ ведитабба̄. десанам̣ на̄ма уддисанам̣ сан̇кхепадассанасадисам̣. татха̄ хи вибхан̇гасутте ‘‘десесса̄мӣ’’ти ватва̄ пуна ‘‘бха̄сисса̄мӣ’’ти вуттам̣. тасса ниддисанам̣ бха̄сананти идха̄дхиппетанти а̄ха ‘‘виттха̄ратопи нам̣ бха̄сисса̄мӣти вуттам̣ хотӣ’’ти. парибйаттам̣ катханам̣ ва̄ бха̄санам̣.

са̄л̣ика̄йива ниггхосоти са̄л̣ика̄йа а̄ла̄по вийа мадхуро кан̣н̣асукхо пеманӣйо. пат̣ибха̄нам̣ саддо. удӣрайӣти учча̄рӣйати, вуччатӣти аттхо. евам̣ вутте усса̄хаджа̄та̄ти евам̣ ‘‘сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха, бха̄сисса̄мӣ’’ти вутте ‘‘на кира саттха̄ сан̇кхепенева десессати, виттха̄ренапи бха̄сиссатӣ’’ти сан̃джа̄тусса̄ха̄ хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ хутва̄.

катамоти тасса падасса са̄ман̃н̃ато пуччха̄бха̄во н̃а̄йати, на висесатоти тасса пуччха̄висесабха̄вам̣ катхенто ‘‘катхетукамйата̄пуччха̄’’ти ватва̄ тенева пасан̇гена маха̄ниддесе а̄гата̄ сабба̄пи пуччха̄ аттхуддха̄ранайена дассети ‘‘пан̃чавидха̄ хи пуччха̄’’тиа̄дина̄. таттха адит̣т̣хам̣ джотети ета̄йа̄ти адит̣т̣хаджотана̄. дит̣т̣хам̣ сам̣сандӣйати ета̄йа̄ти дит̣т̣хасам̣сандана̄. сам̣санданан̃четтха са̄каччха̄васена виниччхайакаран̣ам̣. виматим̣ чхиндати ета̄йа̄ти виматиччхедана̄. ануматийа̄ пуччханам̣ ануматипуччха̄. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха бхиккхаве’’тиа̄дипуччха̄йа хи ‘‘ка̄ тумха̄кам̣ ануматӣ’’ти анумати пуччхита̄ хоти. катхетукамйата̄ катхетукамйата̄йа.

лаккхан̣анти н̃а̄тум̣ пуччхито йо кочи сабха̄во. ан̃н̃а̄танти йена кеначи н̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄табха̄вама̄ха. адит̣т̣ханти дассанабхӯтена н̃а̄н̣ена чаккхуна̄ вийа на дит̣т̣хатам̣. атулитанти ‘‘еттакам̣ ида’’нти туланабхӯтена н̃а̄н̣ена на тулитатам̣. атӣританти тӣран̣абхӯтена н̃а̄н̣ена акатан̃а̄н̣акирийа̄сама̄панатам̣. авибхӯтанти н̃а̄н̣асса апа̄кат̣абха̄вам̣. авибха̄витанти н̃а̄н̣ена апа̄кат̣ӣкатабха̄вам̣.

пан̃часу пуччха̄су йа̄ буддха̄нам̣ саббато на санти, та̄ дассетва̄ идха̄дхиппетапуччхам̣ нигаметум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. там̣ сувин̃н̃еййамева. йади пат̣иччасамуппа̄до паччайа̄ка̄ро, атха касма̄ бхагавата̄ пат̣иччасамуппа̄дадесана̄йа сан̇кха̄ра̄дайо паччайуппанна̄ катхита̄ти а̄ха ‘‘еттха ча̄’’тиа̄ди. паччайуппаннампи катхети паччайуппаннадассанена паччайадхамма̄нам̣ паччайабха̄васса катхитабха̄вато. а̄ха̄раваггасса̄тиа̄ди ‘‘паччайа̄ка̄ро пат̣иччасамуппа̄до’’ти дассанаттхам̣ вуттам̣. ‘‘самбхавантӣ’’ти па̄л̣ийам̣ парато вуттам̣ кирийа̄падам̣ а̄нетва̄ йоджети, ан̃н̃атха̄ сан̇кха̄ра̄ ким̣ ката̄ти ва̄ каронтӣти ва̄ на н̃а̄йеййа. паваттийа̄ ануломато ‘‘авиджджа̄паччайа̄’’тиа̄дика̄ ануломапат̣иччасамуппа̄дакатха̄.

‘‘авиджджа̄йа твева̄’’тиа̄дика̄ пана тасса виломато пат̣иломакатха̄. аччантамева сан̇кха̄ре вираджджати етена̄ти вира̄го, магго. асесаниродха̄ти асесетва̄ ниродха̄ самуччхиндана̄. евам̣ ниродха̄нанти евам̣ ануппа̄даниродхена нируддха̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродха̄. ити авиджджа̄дӣнам̣ ниродхавачанена арахаттам̣ вадати. сакаласса̄ти анавасесасса. саттавирахитасса̄ти парапарикаппитаджӣварахитасса. виниваттетва̄ти ануппа̄даниродхадассанавасена випариваттетва̄.

аттамана̄ти пӣтисоманассена гахитачитта̄. татха̄бхӯта̄ ча хат̣т̣хачитта̄ на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘тут̣т̣хачитта̄’’ти. ‘‘тасса вачанам̣ абхинандитабба’’нти еттха абхинанданасаддо анумоданаттхо. ‘‘абхинандитва̄’’ти еттха сампат̣иччханаттхо. идха пана убхайаттхопи ват̣т̣атӣти а̄ха ‘‘анумодим̣су чева сампат̣иччхим̣су ча̄’’ти.

пат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.