1. буддхавагго
1. пат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄
1. дутийасутта̄дӣнипи пат̣иччасамуппа̄давасенева десита̄нӣти а̄ха ‘‘пат̣хамам̣ пат̣иччасамуппа̄дасутта’’нти. татра̄ти падам̣ йе десака̄ла̄ идха вихаран̣акирийа̄йа висесанабха̄вена вутта̄, тесам̣ паридӣпананти дассенто ‘‘йам̣ самайам̣…пе… дӣпетӣ’’ти а̄ха. там̣-саддо хи вуттасса аттхасса пат̣иниддесо, тасма̄ идха десасса ка̄ласса ва̄ пат̣иниддесо бхавитум̣ арахати, на ан̃н̃асса. айам̣ та̄ва татрасаддасса пат̣иниддесабха̄ве аттхавибха̄вана̄. йасма̄ пана ӣдисесу т̣ха̄несу татрасаддо дхаммадесана̄висит̣т̣хам̣ десам̣ ка̄лан̃ча вибха̄вети, тасма̄ вуттам̣ ‘‘бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле’’ти. тена татра̄ти йаттха бхагава̄ дхаммадесанаттхам̣ бхиккхӯ а̄лапи абха̄си, та̄дисе десе, ка̄ле ва̄ти аттхо. на хӣтиа̄дина̄ тамеваттхам̣ саматтхети.
нану ча йаттха т̣хито бхагава̄ ‘‘ака̄ло кхо та̄ва̄’’тиа̄дина̄ ба̄хийасса дхаммадесанам̣ пат̣иккхипи, таттхева антаравӣтхийам̣ т̣хитова тасса дхаммам̣ десесӣти? саччаметам̣. адесетаббака̄ле адесана̄йа хи идам̣ уда̄харан̣ам̣. тена̄ха ‘‘ака̄ло кхо та̄ва̄’’ти. йам̣ пана таттха вуттам̣ ‘‘антарагхарам̣ павит̣т̣хамха̄’’ти, тампи тасса ака̄лабха̄вассева парийа̄йена дассанаттхам̣ вуттам̣. тасса хи тада̄ аддха̄напариссамена рӯпака̄йе акамман̃н̃ата̄ ахоси, балавапӣтивегена на̄мака̄йе. тадубхайасса вӯпасамам̣ а̄гаменто папан̃чапариха̄раттхам̣ бхагава̄ ‘‘ака̄ло кхо’’ти парийа̄йена пат̣иккхипи. адесетаббадесе адесана̄йа пана уда̄харан̣ам̣ ‘‘атха кхо бхагава̄ магга̄ оккамма ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле нисӣди, виха̄рато никкхамитва̄ виха̄рапаччха̄йа̄йам̣ пан̃н̃атте а̄сане нисӣдӣ’’ти евама̄дикам̣ идха а̄дисаддена сан̇гахитам̣. ‘‘са кхо со бхиккхаве ба̄ло идха па̄па̄ни камма̄ни каритва̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 3.248) падапӯран̣аматте кхо-саддо, ‘‘дуккхам̣ кхо ага̄раво вихарати аппатиссо’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.21) авадха̄ран̣е, ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, а̄вусо, саттху павивиттасса вихарато са̄вака̄ вивекам̣ на̄нусиккхантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.31) а̄дика̄латтхе, ва̄кйа̄рамбхети аттхо. таттха падапӯран̣ена вачана̄лан̇ка̄раматтам̣ катам̣ хоти, а̄дика̄латтхена ва̄кйасса упан̃н̃а̄саматтам̣, авадха̄ран̣аттхена пана нийамадассанам̣. ‘‘тасма̄ а̄мантеси ева̄’’ти а̄мантане нийамо дассито хотӣти.
‘‘бхагава̄ти локагарудӣпана’’нти касма̄ вуттам̣, нану пуббе ‘‘бхагава̄’’ти падам̣ вуттанти? йадипи пуббе вуттам̣, там̣ пана йатха̄вуттат̣т̣ха̄не вихаран̣акирийа̄йа каттувисесадассанапарам̣, на а̄мантанакирийа̄йа, идха пана а̄мантанакирийа̄йа, тасма̄ тадаттхам̣ пуна бхагава̄ти па̄л̣ийам̣ вуттанти. тассаттхам̣ дассетум̣ ‘‘бхагава̄ти локагарудӣпана’’нти а̄ха. катха̄саванайуттапуггалавачананти ваккхама̄на̄йа пат̣иччасамуппа̄дадесана̄йа саванайогйапуггалавачанам̣. чатӯсупи париса̄су бхиккхӯ ева едиса̄нам̣ десана̄нам̣ висесена бха̄джанабхӯта̄ти са̄тисайена са̄санасампат̣игга̄хакабха̄вадассанаттхам̣ идха бхиккхугахан̣анти дассетва̄ ида̄ни саддаттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’ти а̄ха. таттха бхиккхакоти бхиккхӯти бхиккханасӣлатта̄ бхиккханадхамматта̄ бхиккхӯти аттхо. бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти буддха̄дӣхипи аджджхупагатам̣ бхиккха̄чарийам̣ ун̃чха̄чарийам̣ аджджхупагататта̄ анут̣т̣хитатта̄ бхиккху. йо хи кочи аппам̣ ва̄ махантам̣ ва̄ бхогаккхандхам̣ паха̄йа ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджито, со касигораккха̄дӣхи джӣвикакаппанам̣ хитва̄ лин̇гасампат̣иччханенева бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагататта̄ бхиккху. парапат̣ибаддхаджӣвикатта̄ ва̄ виха̄рамаджджхе ка̄джабхаттам̣ бхун̃джама̄нопи бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккху пин̣д̣ийа̄лопабходжанам̣ нисса̄йа паббаджджа̄йа усса̄хаджа̄татта̄ ва̄ бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккхӯти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
а̄дина̄ найена̄ти ‘‘бхиннапат̣адхароти бхиккху, бхиндати па̄паке акусале дхаммети бхиккху, бхиннатта̄ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ вибхан̇ге (вибха. 509) а̄гатанайена. н̃а̄панети авабодхане, пат̣иведанети аттхо. бхиккханасӣлата̄, на касива̄н̣иджджа̄дӣхи джӣванасӣлата̄. бхиккханадхаммата̄ ‘‘уддисса арийа̄ тит̣т̣хантӣ’’ти (джа̄. 1.7.59) евам̣ вуттабхиккханасабха̄вата̄, на йа̄чана̄кохан̃н̃асабха̄вата̄. бхиккхане са̄дхука̄рита̄ ‘‘уттит̣т̣хе наппамаджджеййа̄’’ти (дха. па. 168) вачанам̣ ануссаритва̄ таттха аппамаджджата̄. атха ва̄ сӣлам̣ на̄ма пакатисабха̄во. идха пана татха̄дхит̣т̣ха̄нам̣. дхаммоти ватам̣. апаре пана ‘‘сӣлам̣ на̄ма ватавасена сама̄да̄нам̣. дхаммо на̄ма павен̣и-а̄гатам̣ ча̄риттам̣. са̄дхука̄рита̄ саккаччака̄рита̄ а̄даракирийа̄’’ти ван̣н̣енти.
хӣна̄дхикаджанасевитавуттинти йе бхиккхубха̄ве т̣хита̄пи джа̄тимада̄дивасена уддхата̄ уннал̣а̄, йе ча гихибха̄ве паресу аттхикабха̄вампи анупагатата̄йа бхиккха̄чарийам̣ парамака̄пан̃н̃ам̣ ман̃н̃анти, тесам̣ убхайесампи йатха̄ккамам̣ ‘‘бхиккхаво’’ти вачанена хӣнаджанехи далиддехи парамака̄пан̃н̃атам̣ паттехи паракулесу бхиккха̄чарийа̄йа джӣвикам̣ каппентехи севитам̣ вуттим̣ пака̄сенто уддхатабха̄ваниггахам̣ кароти, адхикаджанехи ул̣а̄рабхогакхаттийакула̄дито паббаджитехи буддха̄дӣхи а̄джӣвасодханаттхам̣ севитам̣ вуттим̣ пака̄сенто дӣнабха̄ваниггахам̣ каротӣти йоджетаббам̣. йасма̄ ‘‘бхиккхаво’’ти вачанам̣ а̄мантанабха̄вато абхимукхӣкаран̣ам̣, пакаран̣ато са̄маттхийато ча суссӯса̄джананам̣, саккаччасаванаманасика̄ранийоджанан̃ча хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘бхиккхавоти имина̄’’тиа̄дима̄ха.
таттха са̄дхукам̣ манасика̄репӣти са̄дхукам̣ саване са̄дхукам̣ манасика̄ре ча. катхам̣ паваттита̄ савана̄дайо са̄дхукам̣ паваттита̄ хонтӣти? ‘‘аддха̄ има̄йа пат̣ипаттийа̄ сакаласа̄санасампатти хаттхагата̄ бхависсатӣ’’ти а̄дарага̄равайогена катха̄дӣсу апарибхава̄дина̄ ча. вуттан̃хи ‘‘пан̃чахи, бхиккхаве, дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣. катамехи пан̃чахи? на катхам̣ парибхоти, на катхикам̣ парибхоти, на атта̄нам̣ парибхоти, авиккхиттачитто дхаммам̣ сун̣а̄ти екаггачитто, йонисо ча манаси кароти. имехи кхо, бхиккхаве, пан̃чахи дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматта’’нти (а. ни. 5.151). тена̄ха ‘‘са̄дхукам̣ манасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампаттӣ’’ти. са̄санасампатти на̄ма сӣла̄диниппхатти. пат̣хамам̣ уппаннатта̄ адхигамавасена. саттхучарийа̄нувидха̄йакатта̄ сӣла̄дигун̣а̄нут̣т̣ха̄нена. тин̣н̣ам̣ йа̄на̄нам̣ васена анудхаммапат̣ипаттисамбхавато сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄.
сантикатта̄ти самӣпабха̄вато. сантика̄вачаратта̄ти саббака̄лам̣ сам̣вуттибха̄вато. йатха̄нусит̣т̣ханти ануса̄санийа̄нурӯпам̣, ануса̄саним̣ анавасесато пат̣иггахетва̄ти аттхо. екачче бхиккхӯти йе пат̣иччасамуппа̄дадхамме десана̄пасута̄, те. пуббе ‘‘саббапарисаса̄дха̄ран̣а̄ хи бхагавато дхаммадесана̄’’тиа̄дина̄ бхиккхӯнам̣ ева а̄мантанака̄ран̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни бхиккхӯ а̄мантетва̄ дхаммадесана̄йа пайоджанам̣ дассетум̣ киматтхам̣ пана бхагава̄ти чоданам̣ самут̣т̣ха̄пети. таттха ан̃н̃ам̣ чинтента̄ти ан̃н̃авихита̄. виккхиттачитта̄ти асама̄хитачитта̄. дхаммам̣ паччавеккханта̄ти хиййо тато парадивасесу ва̄ сутадхаммам̣ пати манаса̄ авеккханта̄. бхиккхӯ а̄мантетва̄ дхамме десийама̄не а̄дито пат̣т̣ха̄йа десанам̣ саллаккхетум̣ саккотӣти имамеваттхам̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘те ана̄мантетва̄’’тиа̄ди вуттам̣.
бхиккхавоти ча сандхивасена и-ка̄ралопо дат̣т̣хаббо ‘‘бхиккхаво итӣ’’ти, айан̃хи итисаддо хетупарисама̄пана̄дипадаттхавипарийа̄йапака̄ра̄вадха̄ран̣анидассана̄дианекаттхапабхедо. татха̄ хеса ‘‘руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ ‘рӯпа’нти вуччатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.79) хетумхи диссати, ‘‘тасма̄тиха ме, бхиккхаве, дхаммада̄йа̄да̄ бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.29) парисама̄пане, ‘‘ити ва̄ еварӯпа̄ висӯкадассана̄ пат̣ивирато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.13) а̄диаттхе ‘‘ма̄ган̣д̣ийоти тасса бра̄хман̣асса сан̇кха̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃атти воха̄ро на̄мам̣ на̄макаммам̣ на̄мадхеййам̣ нирутти бйан̃джанам̣ абхила̄по’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 73, 75) падаттхавипарийа̄йе, ‘‘ити кхо, бхиккхаве, саппат̣ибхайо ба̄ло, аппат̣ибхайо пан̣д̣ито. саупаддаво ба̄ло, анупаддаво пан̣д̣ито’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.124) пака̄ре, ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣анти ити пут̣т̣хена сата̄, а̄нанда, аттхӣтисса вачанӣйам̣. ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣анти ити че вадеййа, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти иччасса вачанӣйа’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.96) авадха̄ран̣е, ‘‘саббаматтхӣти кхо, качча̄на, айамеко анто, саббам̣ наттхӣти айам̣ дутийо анто’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.15; 3.90) нидассане. идха̄пи нидассане ева дат̣т̣хаббо. бхиккхавоти а̄мантана̄ка̄ро тамеса ити-саддо нидассети ‘‘бхиккхавоти а̄мантесӣ’’ти. имина̄ найена бхаддантетиа̄дӣсупи йатха̄рахам̣ итисаддасса аттхо ведитаббо.
пуббе ‘‘бхагава̄ а̄мантесӣ’’ти вуттатта̄ бхагавато паччассосунти идха бхагаватоти са̄мивачанам̣ а̄мантанамева самбандхӣантарам̣ апеккхатӣти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘бхагавато а̄мантанам̣ пат̣иассосу’’нти вуттам̣. бхагаватоти идам̣ пана пат̣иссавасамбандхена сампада̄навачанам̣. етта̄вата̄ йам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесапат̣иман̣д̣итам̣ нида̄нам̣ бха̄ситанти самбандхо. еттха̄ха – киматтхам̣ пана дхаммавинайасан̇гахе карийама̄не нида̄навачанам̣, нану бхагавата̄ бха̄ситавачанассева сан̇гахо ка̄табботи? вуччате – десана̄йа т̣хитиасаммосасаддхеййабха̄васампа̄данаттхам̣. ка̄ладесадесаканимиттапариса̄падесехи упанибандхитва̄ т̣хапита̄ хи десана̄ чират̣т̣хитика̄ хоти асаммосадхамма̄ саддхеййа̄ ча, десака̄лакаттусотунимиттехи упанибандхо вийа воха̄равиниччхайо. тенева ча̄йасмата̄ маха̄кассапена ‘‘пат̣иччасамуппа̄дасуттам̣, а̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нтиа̄дина̄ деса̄дипуччха̄су ката̄су та̄сам̣ виссаджджанам̣ каронтена дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена ‘‘евам̣ ме сута’’нти а̄йасмата̄ а̄нандена имасса суттасса нида̄нам̣ бха̄ситам̣.
апича саттху сампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. татха̄гатасса хи бхагавато пуббарачана̄нума̄на̄гаматакка̄бха̄вато самма̄самбуддхабха̄васиддхи. на хи самма̄самбуддхасса пуббарачана̄дӣхи аттхо аттхи, саббаттха аппат̣ихатан̃а̄н̣ача̄рата̄йа екаппама̄н̣атта̄ ча н̃еййадхаммесу. татха̄ а̄чарийамут̣т̣хидхаммамаччхарийасаттхуса̄вака̄нуродха̄бха̄вато кхӣн̣а̄саваттасиддхи. на хи саббасо кхӣн̣а̄савасса те самбхавантӣти сувисуддха̄ часса пара̄нуггахаппаватти, евам̣ десакасам̣килесабхӯта̄нам̣ дит̣т̣хисӣласампада̄дӯсака̄нам̣ авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ аччанта̄бха̄васам̣сӯчакехи н̃а̄н̣асампада̄паха̄насампада̄бхибйан̃джанакехи ча сам̣буддхависуддхабха̄вехи пуримавеса̄раджджадвайасиддхи, тато ева ча антара̄йиканиййа̄никадхаммесу саммоха̄бха̄васиддхито паччхимавеса̄раджджадвайасиддхӣти бхагавато чатувеса̄раджджасаманна̄гамо аттахитапарахитапат̣ипатти ча нида̄навачанена пака̄сита̄ хоти, таттха таттха сампаттапариса̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ т̣ха̄нуппаттикапат̣ибха̄нена дхаммадесана̄дӣпанато, идха пана мӯладвайавасена антадвайарахитасса тисандхика̄лабандхасса чатуббидханайасан̇кхепагамбхӣрабха̄вайуттасса пат̣иччасамуппа̄дасса бодхийа̄ нидассанато ча̄ти йоджетаббам̣. тена вуттам̣ ‘‘саттху сампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти.
татха̄ са̄санасампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. н̃а̄н̣акарун̣а̄париггахитасаббакирийасса хи бхагавато наттхи нираттхика̄ паватти, аттахитаттха̄ ва̄, тасма̄ паресам̣ ева аттха̄йа паваттасаббакирийасса самма̄самбуддхасса сакалампи ка̄йавачӣманокаммам̣ йатха̄паваттам̣ вуччама̄нам̣ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхехи йатха̄рахам̣ сатта̄нам̣ ануса̄санат̣т̣хена са̄санам̣, на каббарачана̄. тайидам̣ саттхучаритам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесехи саддхим̣ таттха таттха нида̄навачанехи йатха̄рахам̣ пака̄сӣйати, идха пана два̄дасападикапаччайа̄ка̄равибха̄ванена тена. тена вуттам̣ ‘‘са̄санасампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти.
апича саттху пама̄н̣абха̄ваппака̄санена са̄санасса пама̄н̣абха̄вадассанаттхам̣ нида̄навачанам̣, тан̃часса пама̄н̣абха̄вадассанам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нуса̄рена ‘‘бхагава̄’’ти ча имина̄ падена вибха̄витанти ведитаббам̣. ‘‘бхагава̄’’ти ча имина̄ татха̄гатасса ра̄гадосамоха̄ди-саббасам̣килесамаладуччарита̄дидосаппаха̄надӣпанена вачанена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣асупарисуддхан̃а̄н̣акарун̣а̄дигун̣ависесайогапаридӣпанена тато ева саббасаттуттамабха̄вадӣпанена айаматтхо саббатха̄ пака̄сито хотӣти. идаметтха нида̄навачане пайоджананидассанам̣.
никкхиттасса̄ти деситасса. десана̄пи хи десетаббасса сӣла̄диаттхасса винеййасанта̄несу никкхипанато ‘‘никкхепо’’ти вуччатӣти ‘‘суттаниккхепам̣ та̄ва вича̄ретва̄ вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хотӣ’’ти са̄ман̃н̃ато бхагавато десана̄йа самут̣т̣ха̄насса вибха̄гам̣ дассетва̄ ‘‘еттха̄йам̣ десана̄ евам̣самут̣т̣ха̄на̄’’ти десана̄йа самут̣т̣ха̄не дассите суттасса саммадева нида̄напариджа̄нанена ван̣н̣ана̄йа сувин̃н̃еййатта̄ вуттам̣. тато хет̣т̣ха̄ ‘‘касма̄ бхагавата̄ пат̣иччасамуппа̄давасенева десана̄ а̄раддха̄’’ти кеначи чодана̄йа ката̄йа ‘‘параджджха̄сайойам̣ суттаниккхепо’’ти париха̄ро сукатхито хоти. таттха йатха̄ анекасатаанекасахассабхеда̄нипи суттанта̄ни сам̣килесабха̄гийа̄дипадха̄нанайена сол̣асавидхатам̣ на̄тиваттанти, евам̣ аттаджджха̄сайа̄дисуттаниккхепавасена чатуббидхабха̄ванти а̄ха ‘‘чатта̄ро хи суттаниккхепа̄’’ти. еттха ча йатха̄ аттаджджха̄сайасса ат̣т̣хуппаттийа̄ ча параджджха̄сайапуччха̄хи саддхим̣ сам̣саггабхедо самбхавати ‘‘аттаджджха̄сайо ча параджджха̄сайо ча, аттаджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча, аттаджджха̄сайо ча параджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча, ат̣т̣хуппаттико ча параджджха̄сайо ча, ат̣т̣хуппаттико ча пуччха̄васико ча, ат̣т̣хуппаттико ча параджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча̄’’ти аджджха̄сайапуччха̄нусандхисамбхавато, евам̣ йадипи ат̣т̣хуппаттийа̄ аджджха̄сайенапи сам̣саггабхедо самбхавати, аттаджджха̄сайа̄дӣхи пана пурато т̣хитехи ат̣т̣хуппаттийа̄ сам̣сагго наттхӣти. найидха ниравасесо виттха̄ранайо самбхаватӣти ‘‘чатта̄ро хи суттаниккхепа̄’’ти вуттам̣. тадантогадхатта̄ ва̄ самбхаванта̄нам̣ сесаниккхепа̄нам̣ мӯланиккхепавасена чатта̄рова дассита̄, татха̄дассанан̃четтха айам̣ сам̣саггабхедо гахетабботи.
татра̄йам̣ вачанаттхо – никкхипӣйатӣти никкхепо, суттам̣ ева никкхепо суттаниккхепо. атха ва̄ никкхипанам̣ никкхепо, суттасса никкхепо суттаниккхепо, суттадесана̄ти аттхо. аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо, со асса аттхи ка̄ран̣абхӯтоти аттаджджха̄сайо. аттано аджджха̄сайо етасса̄ти ва̄ аттаджджха̄сайо. параджджха̄сайепи есева найо. пуччха̄йа васена паваттадхаммо етасса аттхӣти, пуччха̄васико. суттадесана̄йа ваттхубхӯтасса аттхасса уппатти аттхуппатти, аттхуппаттийева ат̣т̣хуппатти, са̄ етасса аттхӣти ат̣т̣хуппаттико. атха ва̄ никкхипӣйати суттам̣ етена̄ти суттаниккхепо, аттаджджха̄сайа̄ди ева. етасмим̣ пана аттхавикаппе аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо. паресам̣ аджджха̄сайо параджджха̄сайо. пуччхӣйатӣти пуччха̄, пуччхитва̄ н̃а̄таббо аттхо. тасса пуччха̄васена паваттам̣ дхаммапат̣игга̄хака̄нам̣ вачанам̣ пуччха̄васикам̣, тадева никкхепасадда̄пеккха̄йа пуллин̇гавасена ‘‘пуччха̄васико’’ти вуттам̣. татха̄ ат̣т̣хуппатти ева ат̣т̣хуппаттикоти евампеттха аттхо ведитаббо.
апичеттха паресам̣ индрийапарипа̄ка̄дика̄ран̣анирапеккхатта̄ аттаджджха̄сайасса висум̣ суттаниккхепабха̄во йутто кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева дхамматантит̣хапанаттхам̣ паваттитадесанатта̄. параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ пана паресам̣ аджджха̄сайапуччха̄нам̣ десана̄паваттихетубхӯта̄нам̣ уппаттийам̣ паваттита̄нам̣ катхам̣ ат̣т̣хуппаттийам̣ анавародхо, пуччха̄васикаат̣т̣хуппаттика̄нам̣ ва̄ параджджха̄сайа̄нуродхена паваттита̄нам̣ катхам̣ параджджха̄сайе анавародхоти? на чодетаббаметам̣. паресан̃хи абхинӣха̄рапарипуччха̄дивинимуттассева суттадесана̄ка̄ран̣уппа̄дасса ат̣т̣хуппаттибха̄вена гахитатта̄ параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ висум̣ гахан̣ам̣. татха̄ хи брахмаджа̄ладхаммада̄йа̄дасутта̄дӣнам̣ ван̣н̣а̄ван̣н̣аа̄мисуппа̄да̄дидесана̄нимиттам̣ ‘‘ат̣т̣хуппаттӣ’’ти вуччати. паресам̣ пуччхам̣ вина̄ аджджха̄сайам̣ ева нимиттам̣ катва̄ десито параджджха̄сайо, пуччха̄васена ева десито пуччха̄васикоти па̄кат̣ова̄йаматтхоти. аттано аджджха̄сайенева катхети дхамматантит̣хапанаттханти дат̣т̣хаббам̣. дасабаласуттантаха̄ракоти дасабалавагге анупуббена никкхитта̄нам̣ сутта̄нам̣ а̄вали, татха̄ чандопамаха̄рака̄дайо.
вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄ саддхиндрийа̄дайо. аджджха̄сайанти адхимуттим̣. кхантинти дит̣т̣хиниджджха̄наккхантим̣. мананти читтам̣. абхинӣха̄ранти пан̣идха̄нам̣. буджджханабха̄ванти буджджханасабха̄вам̣, пат̣ивиджджхана̄ка̄рам̣ ва̄.
уггхат̣итан̃н̃ӯти уггхат̣анам̣ на̄ма н̃а̄н̣уггхат̣анам̣, н̃а̄н̣ена уггхат̣итаматте ева дхаммам̣ джа̄на̄тӣти аттхо. випан̃читам̣ виттха̄ритамева аттхам̣ джа̄на̄тӣти випан̃читан̃н̃ӯ. уддеса̄дӣхи нетабботи неййо. бйан̃джанападам̣ парамам̣ асса̄ти падапарамо. саха уда̄хат̣авела̄йа̄ти уда̄ха̄радхаммасса уддесе уда̄хат̣аматте ева. дхамма̄бхисамайоти чатусаччадхаммасса н̃а̄н̣ена саддхим̣ абхисама̄його. айам̣ вуччатӣти айам̣ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ найена сам̣кхиттена ма̄тика̄йа т̣хапийама̄на̄йа десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ арахаттам̣ ган̣хитум̣ саматтхо пуггало ‘‘уггхат̣итан̃н̃ӯ’’ти вуччати. айам̣ вуччатӣти айам̣ сам̣кхиттена ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ виттха̄рена аттхе вибхаджийама̄не арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ саматтхо пуггало ‘‘випан̃читан̃н̃ӯ’’ти вуччати. уддесатоти уддесахету, уддисантасса уддиса̄пентасса ва̄ти аттхо, ‘‘уддисато’’типи па̄т̣хо, айамеваттхо. парипуччхатоти парипуччхантасса. анупуббена дхамма̄бхисамайо хотӣти ануккамена арахаттаппатти хоти. на та̄йа джа̄тийа̄ дхамма̄бхисамайо хотӣти тена аттабха̄вена маггам̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ антамасо джха̄нам̣ ва̄ випассанам̣ ва̄ ниббаттетум̣ на саккоти. айам̣ вуччатӣти айам̣ пуггало бйан̃джанападамева парамам̣ катва̄ т̣хитатта̄ ‘‘падапарамо’’ти вуччати.
екачара̄ти вивека̄бхиратийа̄ екавиха̄рино. двичара̄ти две екаджджха̄сайа̄ хутва̄ н̃а̄н̣ачарийа̄дивасена вичаранта̄. еса найо сесесу. саттасун̃н̃ата̄пака̄санена сун̃н̃атам̣. тато ева сан̣хам̣ сукхумам̣. ‘‘паресам̣ аджджха̄сайавасена бхагава̄ идам̣ суттам̣ а̄рабхӣ’’ти ватва̄ те пана ‘‘паре’’ти вуттапуггала̄ апарикаммика̄ супарисодхитапуббабха̄гапат̣ипада̄ ча̄ти дувидха̄, тадубхайесу саттху пат̣ипаттим̣ упама̄мукхена пака̄сенто йатха̄ хӣтиа̄дима̄ха. рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети ликханавасена на уппа̄дети. аката̄бхинивесанти випассана̄бха̄вана̄йа аката̄нуйогам̣. сӣла…пе… сампада̄йа̄ти асама̄диннасӣлам̣ сӣласампада̄йа, супарисуддхасӣлам̣ сама̄дхисампада̄йа, ануджукатадит̣т̣хиджукаммам̣ дит̣т̣хисампада̄йа йоджентоти йоджана̄.
йанти йам̣ пуббабха̄гапат̣ипадам̣ сандха̄йа. сӣланти чатупа̄рисуддхисӣлам̣. дит̣т̣хи ча̄ти каммассаката̄дит̣т̣хи чева каммапатхасамма̄дит̣т̣хи ча. тивидхена̄ти аджджхаттам̣ бахиддха̄ аджджхаттабахиддха̄ти евам̣ висайабха̄вато типпака̄рена. йатха̄вуттадит̣т̣хивисуддхийа̄ висесапаччайам̣ сӣлам̣йева бха̄вана̄йа адхит̣т̣ха̄нанти вуттам̣ ‘‘сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа̄’’ти.
судхантасуван̣н̣ам̣ апагатасаббака̄л̣акам̣. чатурасса̄дидхото супаримаджджитаман̣иккхандхо. паччайадхамма̄нам̣ авиджджа̄дӣнам̣ тасса тасса паччайуппаннасса хетупаччайа̄дибха̄во паччайа̄ка̄ро. со пана аттхато авиджджа̄ ева̄ти а̄ха ‘‘пат̣иччасамуппа̄данти паччайа̄ка̄ра’’нти. тена̄ха ‘‘паччайа̄ка̄ро хӣ’’тиа̄ди.
ка̄мам̣ во-саддо падапарат̣т̣хито пат̣ийогӣаттхависесава̄чако, на̄мапарабхӯто пана там̣ там̣ каттукаммакаран̣а̄диса̄дханависит̣т̣хамева пабодхети, хи-нипа̄тапарабхӯто пана вачана̄лан̇ка̄раматтамева̄ти а̄ха ‘‘воти…пе… диссатӣ’’ти. там̣десананти тасса пат̣иччасамуппа̄дасса десанам̣. са̄ хи идха та-саддена пачча̄масӣйати. ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти сотавин̃н̃еййата̄вачанато на кевалам̣ пат̣иччасамуппа̄до.
екаттхаметам̣ падам̣ ка-саддена падавад̣д̣ханаматтасса кататта̄, тасма̄ са̄дхусаддасса като аттхуддха̄ро са̄дхукасаддассапи като ева хотӣти адхиппа̄йо. са̄дху бхантети йа̄ча̄махам̣ бхантети айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘а̄йа̄чане’’ти. пуна са̄дху бхантети евам̣ бхантети айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘сампат̣иччхане’’ти. са̄дху са̄дхӯти ахо ахоти айаметтха аттхоти вуттам̣ ‘‘сампахам̣сане’’ти. са̄дху дхаммаручӣти пун̃н̃ака̄мо сундароти аттхо. пан̃н̃а̄н̣ава̄ти пан̃н̃ава̄. аддуббхоти адӯсако. дал̣хӣкаммети тхирӣкаран̣е саккаччакирийа̄йам̣. а̄н̣аттийанти а̄н̣а̄пане. ‘‘сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти хи вутте са̄дхукасаддена саванаманасика̄ра̄нам̣ саккаччакирийа̄ вийа тада̄н̣а̄панампи вуттам̣ хоти. а̄йа̄чанаттхата̄ вийа часса а̄н̣а̄панаттхата̄ ведитабба̄.
ида̄неттха евам̣ йоджана̄ ведитабба̄ти самбандхо. сотиндрийавиккхепанива̄ран̣ам̣ саване нийоджанавасена кирийантарапат̣иседханабха̄вато, сотам̣ одахатха̄ти хи аттхо. маниндрийавиккхепанива̄ран̣ам̣ ан̃н̃ачинта̄пат̣иседханато. пуриманти ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти падам̣. еттха̄ти ‘‘сун̣а̄тха, манаси каротха̄’’ти пададвайе, етасмим̣ ва̄ адхика̄ре. бйан̃джанавипалла̄сагга̄ханива̄ран̣ам̣ сотадва̄ре виккхепапат̣иба̄хакатта̄. на хи йа̄тха̄вато сун̣антасса саддато випалла̄сагга̄хо хоти. аттхавипалла̄сагга̄ханива̄ран̣ам̣ маниндрийавиккхепапат̣иба̄хакатта̄. на хи саккаччам̣ дхаммам̣ упадха̄рентасса аттхавипалла̄сагга̄хо хоти. дхаммассаване нийоджети ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти видаханато. дха̄ран̣ӯпапариккха̄сӯти еттха упапариккхаггахан̣енева туланатӣран̣а̄дике дит̣т̣хийа̄ ча суппат̣иведхам̣ сан̇ган̣ха̄ти. сабйан̃джаноти еттха йатха̄дхиппетаматтхам̣ бйан̃джайатӣти бйан̃джанам̣, сабха̄ванирутти. саха бйан̃джанехӣти сабйан̃джано, бйан̃джанасампанноти аттхо. аран̣ӣйато упагантаббато аттхо, чатупа̄рисуддхисӣла̄дико. саха аттхена̄ти са̄ттхо, аттхасампанноти аттхо. дхаммагамбхӣротиа̄дӣсу дхаммо на̄ма танти. десана̄ на̄ма тасса̄ манаса̄ ваваттхапита̄йа тантийа̄ десана̄ катханам̣. аттхо на̄ма тантийа̄ аттхо. пат̣иведхо на̄ма тантийа̄ тантиаттхасса ча йатха̄бхӯта̄вабодхо. йасма̄ чете дхаммадесана̄аттхапат̣иведха̄ саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо мандабуддхӣхи дуккхога̄л̣ха̄ алаббханеййапатит̣т̣ха̄ ча, тасма̄ гамбхӣра̄. тена вуттам̣ ‘‘йасма̄ айам̣ дхаммо…пе… са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти.
еттха ча пат̣иведхасса дуккарабха̄вато дхамматтха̄нам̣ десана̄н̃а̄н̣асса дуккарабха̄вато десана̄йа дуккхога̄хата̄, пат̣иведхасса пана уппа̄детум̣ асаккун̣еййатта̄ таббисайан̃а̄н̣уппаттийа̄ ча дуккарабха̄вато дуккхога̄хата̄ ведитабба̄. десанам̣ на̄ма уддисанам̣ сан̇кхепадассанасадисам̣. татха̄ хи вибхан̇гасутте ‘‘десесса̄мӣ’’ти ватва̄ пуна ‘‘бха̄сисса̄мӣ’’ти вуттам̣. тасса ниддисанам̣ бха̄сананти идха̄дхиппетанти а̄ха ‘‘виттха̄ратопи нам̣ бха̄сисса̄мӣти вуттам̣ хотӣ’’ти. парибйаттам̣ катханам̣ ва̄ бха̄санам̣.
са̄л̣ика̄йива ниггхосоти са̄л̣ика̄йа а̄ла̄по вийа мадхуро кан̣н̣асукхо пеманӣйо. пат̣ибха̄нам̣ саддо. удӣрайӣти учча̄рӣйати, вуччатӣти аттхо. евам̣ вутте усса̄хаджа̄та̄ти евам̣ ‘‘сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха, бха̄сисса̄мӣ’’ти вутте ‘‘на кира саттха̄ сан̇кхепенева десессати, виттха̄ренапи бха̄сиссатӣ’’ти сан̃джа̄тусса̄ха̄ хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ хутва̄.
катамоти тасса падасса са̄ман̃н̃ато пуччха̄бха̄во н̃а̄йати, на висесатоти тасса пуччха̄висесабха̄вам̣ катхенто ‘‘катхетукамйата̄пуччха̄’’ти ватва̄ тенева пасан̇гена маха̄ниддесе а̄гата̄ сабба̄пи пуччха̄ аттхуддха̄ранайена дассети ‘‘пан̃чавидха̄ хи пуччха̄’’тиа̄дина̄. таттха адит̣т̣хам̣ джотети ета̄йа̄ти адит̣т̣хаджотана̄. дит̣т̣хам̣ сам̣сандӣйати ета̄йа̄ти дит̣т̣хасам̣сандана̄. сам̣санданан̃четтха са̄каччха̄васена виниччхайакаран̣ам̣. виматим̣ чхиндати ета̄йа̄ти виматиччхедана̄. ануматийа̄ пуччханам̣ ануматипуччха̄. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха бхиккхаве’’тиа̄дипуччха̄йа хи ‘‘ка̄ тумха̄кам̣ ануматӣ’’ти анумати пуччхита̄ хоти. катхетукамйата̄ катхетукамйата̄йа.
лаккхан̣анти н̃а̄тум̣ пуччхито йо кочи сабха̄во. ан̃н̃а̄танти йена кеначи н̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄табха̄вама̄ха. адит̣т̣ханти дассанабхӯтена н̃а̄н̣ена чаккхуна̄ вийа на дит̣т̣хатам̣. атулитанти ‘‘еттакам̣ ида’’нти туланабхӯтена н̃а̄н̣ена на тулитатам̣. атӣританти тӣран̣абхӯтена н̃а̄н̣ена акатан̃а̄н̣акирийа̄сама̄панатам̣. авибхӯтанти н̃а̄н̣асса апа̄кат̣абха̄вам̣. авибха̄витанти н̃а̄н̣ена апа̄кат̣ӣкатабха̄вам̣.
пан̃часу пуччха̄су йа̄ буддха̄нам̣ саббато на санти, та̄ дассетва̄ идха̄дхиппетапуччхам̣ нигаметум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. там̣ сувин̃н̃еййамева. йади пат̣иччасамуппа̄до паччайа̄ка̄ро, атха касма̄ бхагавата̄ пат̣иччасамуппа̄дадесана̄йа сан̇кха̄ра̄дайо паччайуппанна̄ катхита̄ти а̄ха ‘‘еттха ча̄’’тиа̄ди. паччайуппаннампи катхети паччайуппаннадассанена паччайадхамма̄нам̣ паччайабха̄васса катхитабха̄вато. а̄ха̄раваггасса̄тиа̄ди ‘‘паччайа̄ка̄ро пат̣иччасамуппа̄до’’ти дассанаттхам̣ вуттам̣. ‘‘самбхавантӣ’’ти па̄л̣ийам̣ парато вуттам̣ кирийа̄падам̣ а̄нетва̄ йоджети, ан̃н̃атха̄ сан̇кха̄ра̄ ким̣ ката̄ти ва̄ каронтӣти ва̄ на н̃а̄йеййа. паваттийа̄ ануломато ‘‘авиджджа̄паччайа̄’’тиа̄дика̄ ануломапат̣иччасамуппа̄дакатха̄.
‘‘авиджджа̄йа твева̄’’тиа̄дика̄ пана тасса виломато пат̣иломакатха̄. аччантамева сан̇кха̄ре вираджджати етена̄ти вира̄го, магго. асесаниродха̄ти асесетва̄ ниродха̄ самуччхиндана̄. евам̣ ниродха̄нанти евам̣ ануппа̄даниродхена нируддха̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродха̄. ити авиджджа̄дӣнам̣ ниродхавачанена арахаттам̣ вадати. сакаласса̄ти анавасесасса. саттавирахитасса̄ти парапарикаппитаджӣварахитасса. виниваттетва̄ти ануппа̄даниродхадассанавасена випариваттетва̄.
аттамана̄ти пӣтисоманассена гахитачитта̄. татха̄бхӯта̄ ча хат̣т̣хачитта̄ на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘тут̣т̣хачитта̄’’ти. ‘‘тасса вачанам̣ абхинандитабба’’нти еттха абхинанданасаддо анумоданаттхо. ‘‘абхинандитва̄’’ти еттха сампат̣иччханаттхо. идха пана убхайаттхопи ват̣т̣атӣти а̄ха ‘‘анумодим̣су чева сампат̣иччхим̣су ча̄’’ти.
пат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄
2. дутийепӣти дутийасуттепи. пи-саддена тадан̃н̃есу суттесупӣти аттхо. ‘‘висуддхимагге вутта̄ ева̄’’ти ватва̄пи тадекадесам̣ идха винийогаккхамам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. танти мӯлам̣. виттха̄радесананти ‘‘вибхаджисса̄мӣ’’ти падасса аттхасса дассанавасена паваттам̣ вибхан̇гадесанам̣. уддесадесана̄ пат̣хамасутте ануломадесана̄садиса̄ва. пуна ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ дассентоти ‘‘ити кхо, бхиккхаве’’тиа̄дина̄ паваттим̣ ниваттин̃ча дассенто. пат̣хамам̣ уддесавасена вибхаджанавасена виват̣т̣ам̣ дасситам̣, тато ева бйатиреканайена виват̣т̣ампи дасситамева хотӣти пунаггахан̣ам̣.
тесам̣ тесам̣ сатта̄нанти идам̣ кин̃чи пака̄рато ана̄маситва̄ саббепи сатте са̄ман̃н̃ато бйа̄петва̄ гахан̣анти а̄ха ‘‘сан̇кхепато…пе… ниддесо’’ти. гатиджа̄тивасена̄ти пан̃чагативасена, таттха̄пи екека̄йа гатийа̄ кхаттийа̄дибхуммадева̄дихаттхиа̄диджа̄тивасена ча. ‘‘читтам̣ мано’’тиа̄дӣсу вийа киччависесам̣, ‘‘ма̄наса’’нтиа̄дӣсу вийа сама̄не аттхе саддависесам̣, ‘‘пан̣д̣ара’’нтиа̄дӣсу вийа гун̣ависесам̣, ‘‘четасикам̣ хадайа’’нтиа̄дӣсу вийа ниссайависесам̣, ‘‘читтасса т̣хитӣ’’тиа̄дӣсу вийа ан̃н̃асса аваттха̄бха̄вависесам̣, ‘‘алуббхана̄’’тиа̄дӣсу вийа ан̃н̃асса кирийа̄бха̄вависесам̣, ‘‘алуббхитатта’’нтиа̄дӣсу вийа ан̃н̃асса абха̄вата̄висесанти евама̄дикам̣ анапеккхитва̄ дхаммаматтам̣ ва̄ дӣпана̄ сабха̄ваниддесо. джин̣н̣асса джӣран̣авасена паваттана̄ка̄ро джӣран̣ата̄ти а̄ха ‘‘а̄ка̄раниддесо’’ти.
ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄ти калалака̄лато пабхути пуримарӯпа̄нам̣ джара̄паттаккхан̣е уппаджджама̄на̄ни паччхимарӯпа̄ни парипаккарӯпа̄нурӯпа̄ни парин̣атапарин̣ата̄ни уппаджджантӣти ануккамена супарин̣атарӯпа̄нам̣ парипа̄кака̄ле уппаджджама̄на̄ни кхан̣д̣ичча̄дисабха̄ва̄ни уппаджджантӣти ‘‘кхан̣д̣ичча’’нтиа̄дайо ка̄ла̄тиккаме джара̄йа киччаниддеса̄. пакатиниддеса̄ти пхалавипаччанапакатийа̄ ниддеса̄, джара̄йа ва̄ па̄пун̣итаббапхаламева пакати, тасса̄ ниддеса̄, на ча кхан̣д̣ичча̄дӣнева джара̄ти удака̄дигатамаггесу тин̣аруккхасам̣бхаггата̄дайо вийа парипа̄кагатамаггасан̇кха̄тесу парипун̣н̣арӯпесу лаббхама̄на̄ кхан̣д̣ичча̄дайо джара̄йа гатамагга̄иччева ведитабба̄, на джара̄ти.
йасма̄ джарам̣ паттасса а̄йу ха̄йати, индрийа̄ни джаджджара̄ни хонтӣти а̄йуха̄на̄дайо пакатиниддеса̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘паччхима̄ две пакатиниддеса̄’’ти. тена̄ха ‘‘имехи пана̄’’тиа̄ди.
авин̃н̃а̄йама̄нантаратта̄ авӣчиджара̄ ман̣иа̄дӣсу мандадасака̄дӣсу екекадасакесу ча кхан̣е кхан̣е джин̣н̣авика̄ра̄дӣнам̣ дувин̃н̃еййатта̄. тато ан̃н̃есӯти ман̣иа̄дито ан̃н̃есу ахиччхаттака̄дӣсу, па̄н̣ӣнам̣ екабхавапарийа̄панне сакалаа̄йусмим̣ гахитатарун̣айува̄джара̄ка̄лесу, екадвиттидиваса̄тиккамесу пуппха̄дӣсу ва̄ти аттхо. таттха хи джара̄висесасса сувин̃н̃еййатта̄ савӣчиджара̄ на̄ма.
чаванакавасена̄ти чаванака̄нам̣ кхандха̄нам̣ васена. екачатупан̃чаккхандха̄йа чутийа̄ чаванамева чаваната̄ти а̄ха ‘‘бха̄вавачанена лаккхан̣анидассана’’нти, па̄л̣ийам̣ ‘‘чутӣ’’ти вуттасса маран̣асса сабха̄вадассананти аттхо. бхан̇гуппатти бхиджджама̄ната̄. тена ‘‘бхедо’’ти имина̄ кхандха̄нам̣ бхиджджама̄ната̄ бхедасаман̇гита̄ вутта̄ти дассети. т̣ха̄на̄бха̄вапаридӣпананти кеначипи а̄ка̄рена ават̣т̣ха̄на̄бха̄вадӣпанам̣. гхат̣ассева̄ти хи висадисӯда̄харан̣ам̣. йатха̄ гхат̣е бхинне капа̄ла̄диавайавасесо лаббхати, на евам̣ чутиккхандхесу бхан̇гесу, на кочи висесо тит̣т̣хатӣти дассетум̣ ‘‘антарадха̄на’’нти вуттам̣. маччусан̇кха̄там̣ маран̣анти маччусан̃н̃итам̣ маран̣ам̣. ‘‘ка̄ламаран̣а’’нти ваданти. санта̄насса аччантасамуччхедабхӯтам̣ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ маран̣ам̣ самуччхедамаран̣ам̣. а̄ди-саддена кхан̣икамаран̣ам̣ сан̇ган̣ха̄ти. тасса кирийа̄ти антакасса кирийа̄, йа̄ локе вуччати ‘‘маччӯ’’ти, маран̣анти аттхо. чаванака̄ло ева ва̄ анатиккаманӣйатта̄ висесена ка̄лоти вуттоти тасса кирийа̄ аттхато чутиккхандха̄нам̣ бхедапаваттийева. ‘‘маччу маран̣а’’нти ва̄ еттха сама̄сам̣ акатва̄ йо ‘‘маччӯ’’ти вуччати бхедо, тамева маран̣ам̣ ‘‘па̄н̣ача̄го’’ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
чатувока̄равасена̄ти чатувока̄рабхававасена. таттха хи рӯпака̄йасан̃н̃ито кал̣еваро наттхи, йам̣ никкхипеййа. кин̃ча̄пи екавока̄рабхавепи кал̣евараниккхепо наттхи, рӯпака̄йасса пана таттха аттхита̄маттам̣ гахетва̄ ‘‘екавока̄равасена кал̣еварасса никкхепо’’ти вутто. чатувока̄равасена ча̄ти ча-саддена ‘‘сесадвайавасена кхандха̄нам̣ бхедо’’ти имаматтхам̣ дассети саббаттхева кхандхабхедасаббха̄вато. сесадвайавасена̄ти сесабхавадвайавасенева кал̣еварасса никкхепо. йадипи екавока̄рабхаве рӯпака̄йо виджджати, кал̣евараниккхепо пана наттхӣти ‘‘кал̣еварасса саббха̄вато’’иччева вуттам̣. йасма̄ манусса̄дӣсу кал̣евараниккхепо аттхи, тасма̄ манусса̄дӣсу кал̣еварасса никкхепоти йоджана̄. кал̣еварам̣ никкхипӣйати етена̄ти маран̣ам̣ кал̣еварасса никкхепо. екато катва̄ти екаджджхам̣ катва̄, екаджджхам̣ гахан̣аматтена.
джа̄йанат̣т̣хена̄тиа̄ди а̄йатанавасена йонивасена ча двӣхи падехи саббасатте парийа̄дийитва̄ парийа̄дийитва̄ джа̄тим̣ дассетум̣ вуттам̣. кечи пана ‘‘каттубха̄вавасена пададвайам̣ вутта’’нти ваданти. ‘‘тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ джа̄ти сан̃джа̄тӣ’’ти пана каттари са̄миниддесасса кататта̄ убхайаттха̄пи бха̄ваниддесо. сампун̣н̣а̄ джа̄ти сан̃джа̄ти. па̄кат̣а̄ ниббатти абхиниббатти. тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣…пе… абхиниббаттӣти саттавасена паваттатта̄ воха̄радесана̄.
татра татра̄ти екачатувока̄рабхавесу двиннам̣ сесарӯпадха̄туйам̣ пат̣исандхиккхан̣е уппаджджама̄на̄нам̣ пан̃чаннам̣, ка̄мадха̄туйам̣ викала̄викалиндрийа̄нам̣ васена саттаннам̣ наваннам̣ дасаннам̣ пуна дасаннам̣ ека̄дасаннан̃ча а̄йатана̄нам̣ васена сан̇гахо ведитаббо. сантатийанти йена каммуна̄ кхандха̄нам̣ па̄тубха̄во, тена абхисан̇кхатасантатийам̣. тан̃ча кхо пат̣исандхиккхан̣авасена ведитаббам̣.
каммам̣йева каммабхаво ‘‘бхавати етасма̄ упапаттибхаво’’ти катва̄. каммена ниййа̄дитааттабха̄вупапаттивасена бхаватӣти бхаво, татха̄ татха̄ ниббаттавипа̄ко кат̣атта̄рӯпан̃ча. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘бхаватӣти катва̄ бхаво’’ти упапаттибхавасса ваккхама̄натта̄ ‘‘каммам̣ пхалавоха̄рена бхавоти вутта’’нти катхитам̣.
упа̄дийанти сатта̄ дал̣хагга̄хам̣ ган̣ханти етена килесака̄мена. на кевалам̣ идха каран̣аса̄дханамева, атха кхо каттуса̄дханампи лаббхатӣти вуттам̣ ‘‘сайам̣ ва̄’’ти. танти ваттхука̄мам̣. ка̄мо ча со ка̄манат̣т̣хена, упа̄да̄нан̃ча бхусама̄да̄нат̣т̣хена̄ти ка̄мупа̄да̄нам̣. етанти ка̄мупа̄да̄нападам̣. пуна етанти ка̄мупа̄да̄насан̇кха̄там̣.
сассато атта̄ти идам̣ пуримадит̣т̣хим̣ упа̄дийама̄нам̣ уттарадит̣т̣хим̣ дассетум̣ вуттам̣. йатха̄ еса̄ дит̣т̣хи дал̣хӣкаран̣авасена пуримам̣ уттара̄ упа̄дийати, евам̣ ‘‘наттхи динна’’нтиа̄дика̄пӣти. аттаггахан̣ам̣ пана ‘‘аттава̄дупа̄да̄на’’нти идам̣ на дит̣т̣хупа̄да̄надассананти дат̣т̣хаббам̣. локо ча̄ти аттаггахан̣авинимуттаггахан̣ам̣ дит̣т̣хупа̄да̄набхӯтам̣ идха пуримадит̣т̣хиуттарадит̣т̣хивачанехи вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
йена миччха̄бхинивесена госӣлаговата̄дим̣ сама̄дийати чева анутит̣т̣хати ча, со госӣлаговата̄дӣнӣти адхиппета̄ни. тена̄ха ‘‘госӣла…пе… сайамева упа̄да̄на̄нӣ’’ти. абхинивесатоти абхинивесанато.
аттава̄дупа̄да̄нанти ‘‘атта̄’’ти ва̄дасса пан̃н̃а̄панасса гахан̣асса ка̄ран̣абхӯта̄ дит̣т̣хӣти аттхо. аттава̄даматтамева̄ти аттасса абха̄ва̄ ‘‘атта̄’’ти идам̣ вачанаматтамева. упа̄дийанти дал̣хам̣ ган̣ханти.
чаккхудва̄ра̄дӣсу паватта̄йа̄ти идам̣ тан̣ха̄йа рӯпатан̣ха̄дибха̄васса ка̄ран̣авачанам̣ чхадва̄ра̄рамман̣икадхамма̄нам̣ пат̣инийата̄рамман̣атта̄. джаванавӣтхийа̄ паватта̄йа̄ти идам̣ тасса̄ паваттит̣т̣ха̄надассанам̣. сабха̄венева ут̣т̣ха̄тум̣ асакконтасса вел̣у вийа ниссайо ахутва̄ олумбхакабха̄вена бха̄во упа̄да̄насса паччайабха̄вато а̄рамман̣ампи там̣садисам̣ вуттам̣. рӯпети висайе бхуммам̣. са̄ тивидха̄ хотӣти самбандхо. ка̄матан̣ха̄ ка̄масса̄дабха̄вена паваттийа̄. евам̣ асса̄дентӣти сассатадит̣т̣хийа̄ сахаджа̄таниссайасампайуттааттхиавигата̄дипаччайабхӯта̄йа сам̣сат̣т̣хатта̄ ниччадхувасассата̄бхинивесамукхена асса̄дентӣ. бхавасахагата̄ тан̣ха̄ бхаватан̣ха̄. бхавати тит̣т̣хати саббака̄ланти хи бхавадит̣т̣хи бхаво уттарападалопена, бхавасса̄давасена паваттийа̄ ча. имина̄ найена вибхаватан̣ха̄ти еттха аттхо ведитаббо. вибхавати уччхиджджати винассатӣти евам̣ паватта̄ дит̣т̣хи вибхаво уттарападалопена. евам̣ та̄ни ат̣т̣ха̄раса̄ти йа̄ чха ка̄матан̣ха̄, чха бхаватан̣ха̄, чха вибхаватан̣ха̄ вутта̄, ета̄ни ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄ни тан̣ха̄паччайо. аджджхаттанти сакасантатийам̣. бахиддха̄ти тато бахиддха̄. атӣта̄рамман̣а̄ни ва̄ хонту итара̄рамман̣а̄ни ва̄, сайам̣ пана атӣта̄ни чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни. сесапададвайепи есева найо. ‘‘ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄нӣ’’тиа̄дина̄ самбандхо. ида̄ни апаренапи пака̄рена ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄ни дассетум̣ ‘‘аджджхаттикасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха аджджхаттикасса̄ти аджджхаттикакхандхапан̃чакам̣. упайогаттхе хи идам̣ са̄мивачанам̣. упа̄да̄йа̄ти гахетва̄. асмӣти хотӣти йадетам̣ аджджхаттикам̣ кхандхапан̃чакам̣ упа̄да̄йа тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена самуда̄йагга̄хато асмӣти га̄хо хоти, тасмим̣ сатӣти аттхо. идха пана рӯпа̄диа̄рамман̣авасена аттхо ведитаббо. иттхамасмӣти хотӣти кхаттийа̄дӣсу ‘‘идам̣пака̄ро аха’’нти евам̣ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена хотӣти аттхо. идам̣ та̄ва анупанидха̄йа гахан̣ам̣.
евама̄дӣнӣти а̄ди-саддена ‘‘евамасми, ан̃н̃атха̄сми, ахам̣ бхависсам̣, иттхам̣ бхависсам̣, евам̣ бхависсам̣, ан̃н̃атха̄ бхависсам̣, асасми, сатасми, ахам̣ сийам̣, иттхам̣ сийам̣, евам̣ сийам̣, ан̃н̃атха̄ сийам̣, апа̄хам̣ сийам̣, апа̄хам̣ иттхам̣ сийам̣, апа̄хам̣ евам̣ сийам̣, апа̄хам̣ ан̃н̃атха̄ сийа’’нти етесам̣ сан̇гахо. упанидха̄йа гахан̣ампи дувидхам̣ самато асамато ва̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘евамасми, ан̃н̃атха̄смӣ’’ти ча вуттам̣. таттха евамасмӣти идам̣ самато упанидха̄йа гахан̣ам̣, йатха̄ айам̣ кхаттийо, евам̣ ахамасмӣти аттхо. ан̃н̃атха̄смӣти идам̣ пана асамато гахан̣ам̣, йатха̄йам̣ кхаттийо тато ан̃н̃атха̄ ахам̣ хӣно ва̄ адхико ва̄ти аттхо. има̄ни та̄ва паччуппаннавасена чатта̄ри тан̣ха̄вичарита̄ни. бхависсантиа̄дӣни пана чатта̄ри ана̄гатавасена вутта̄ни, тесам̣ пуримачатукке вуттанайенева аттхо ведитаббо. асасмӣти сассато асми, ниччассетам̣ адхивачанам̣. сатасмӣти асассато асми, аниччассетам̣ адхивачанам̣. ити има̄ни две сассатуччхедавасена вутта̄ни. ито пара̄ни сийантиа̄дӣни чатта̄ри сам̣сайапаривитаккавасена вутта̄ни, та̄ни пуримачатукке вуттанайена аттхато ведитабба̄ни. апа̄хам̣ сийантиа̄дӣни пана чатта̄ри ‘‘апи на̄ма̄хам̣ бхавеййа’’нти евам̣ паттхана̄каппанавасена вутта̄ни, та̄нипи пуримачатукке вуттанайенева ведитабба̄ни. еваметесу –
две дит̣т̣хисӣса̄ чатта̄ро, суддхасӣса̄ сӣсамӯлака̄;
тайо тайоти ета̄ни, ат̣т̣ха̄раса вибха̄вайе.
ете хи сассатуччхедавасена вутта̄ две дит̣т̣хисӣса̄ на̄ма, ‘‘асми, бхависсам̣ сийам̣, апа̄хам̣ сийа’’нти ете чатта̄ро суддхасӣса̄ на̄ма, ‘‘иттхамасмӣ’’тиа̄дайо тайо тайоти два̄даса сӣсамӯлака̄ на̄ма̄ти ведитаббам̣. идха па̄л̣ийам̣ рӯпа̄рамман̣а̄дивасена тан̣ха̄ а̄гата̄ти а̄ха ‘‘аджджхаттикарӯпа̄диниссита̄нӣ’’ти. ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄нӣти а̄нетва̄ самбандхо. имина̄ асмӣти имина̄ абхисекасена̄пачча̄дина̄ ‘‘кхаттийо аха’’нти мӯлабха̄вато ‘‘асмӣ’’ти хоти. сесам̣ пуббе вуттанайенева ведитаббам̣. сан̇гахети тан̣ха̄йа йатха̄вуттавибха̄гасса сам̣кхипанавасена сан̇ган̣хане карийама̄не. ‘‘чхайиме, бхиккхаве, тан̣ха̄ка̄йа̄’’тиа̄ди ниддесо. ‘‘рӯпе тан̣ха̄ рӯпатан̣ха̄’’тиа̄ди ниддесаттхо. ‘‘ка̄мара̄габха̄вена̄’’тиа̄дико, ‘‘аджджхаттикассупа̄да̄йа̄’’тиа̄дико ча ниддесавиттха̄ро. ‘‘рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу чхал̣ева̄’’тиа̄дико сан̇гахо.
йасма̄ чаккхудва̄ра̄дӣсу екекасмим̣ два̄ре уппаджджанакавин̃н̃а̄н̣а̄ни вийа анека̄ ева ведана̄, тасма̄ та̄ ра̄сивасена екаджджхам̣ гахетва̄ ‘‘чха ведана̄ка̄йа̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘ведана̄самӯха̄’’ти. ниссайабха̄вена уппаттидва̄рабха̄вена на̄на̄паччайа̄ хонти чаккхудха̄туа̄дайо, та̄ куччхина̄ дха̄рентийо вийа посентийо вийа ча хонтӣти та̄сам̣ ма̄тусадисата̄ вутта̄. чаккхусампхассахетӯти ниссайа̄дичаккхусампхассапаччайа̄. айанти айам̣ ведана̄ ‘‘чаккхусампхассаджа̄ ведана̄’’тиа̄дина̄ са̄дха̄ран̣ато вутта̄. еттха̄ти етасмим̣ ведана̄паде. саббасан̇га̄хика̄ти кусала̄кусалавипа̄какирийа̄нам̣ васена саббасан̇га̄хика̄. евам̣ вибхан̇ге а̄гатанайена са̄дха̄ран̣ато ватва̄пи идха̄дхиппетаведанамева дассетум̣ ‘‘випа̄кавасена пана̄’’тиа̄дима̄ха. чаккхумхи сампхассоти чаккхумхи ниссайабхӯте уппаннапхассо. еса найо сесесу. йасма̄ чаккха̄дӣни висуддхимагге кхандханиддесе лаккхан̣а̄дивибха̄гато, а̄йатананиддесе висесато, са̄ман̃н̃ато ча саддаттхадассана̄дивасена вибха̄вита̄ни, тасма̄ ‘‘йам̣ ваттаббам̣…пе… вуттамева̄’’ти а̄ха.
наманалаккхан̣анти а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ хутва̄ наманасабха̄вам̣ тена вина̄ аппаваттанато. руппаналаккхан̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. ведана̄ккхандхо пана ека̄ва ведана̄. саббадуббалачитта̄ни на̄ма пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ни. нану таттха джӣвитачиттат̣т̣хитийо ча сантӣти? саччам̣, та̄сам̣ пана киччам̣ на татха̄ па̄кат̣ам̣, йатха̄ четана̄дӣнанти те еветтха па̄л̣ийам̣ уддхат̣а̄. йена махантапа̄тубха̄ва̄дина̄ ка̄ран̣ена. еттха̄ти етасмим̣ маха̄бхӯтаниддесе. ан̃н̃о виниччхайанайоти ‘‘вачанаттхато кала̄пато’’тиа̄дина̄ лаккхан̣а̄диниччхайато ан̃н̃о виниччхайанайо. нану со чатудха̄туваваттха̄не вутто, на рӯпаккхандханиддесети? таттха вуттепи ‘‘чатудха̄туваваттха̄не вутта̄нӣ’’ти атидесавасена вуттатта̄ ‘‘рӯпаккхандханиддесе вутто’’ти вуттам̣. упа̄да̄йа̄ти пат̣ичча. бхӯта̄ни хи пат̣ичча уппаджджама̄нам̣ упа̄да̄рӯпам̣ ‘‘та̄ни гахетва̄’’ти вуттам̣ ависсаджджанато. нисса̄йа̄типи еке тесам̣ ниссайапаччайабха̄вато. пуббака̄лакирийа̄ на̄ма екам̣сато апарака̄лакирийа̄пеккха̄ти па̄т̣хасесена аттхам̣ вадати. вибхаттивипалла̄сена вина̄ ева аттхам̣ дассетум̣ ‘‘самӯхаттхе ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. самӯхасамбандхе са̄миниддесена самӯхаттхо дӣпитоти там̣ дассенто а̄ха ‘‘самӯхам̣ упа̄да̄йа̄’’ти. дхаммасан̇ган̣ийам̣ (дха. са. 584) а̄гатанайена ‘‘тевӣсативидха’’нти вуттам̣. таттха хи хадайаваттху на ниддит̣т̣хам̣, ‘‘йам̣ рӯпам̣ нисса̄йа̄’’ти ва̄ пат̣т̣ха̄не (пат̣т̣ха̄на. 1.1.8) а̄гататта̄ хадайаваттхумпи гахетва̄ джа̄тирӯпабха̄вена упачайасантатийо екато катва̄ ‘‘тевӣсативидха’’нти вуттам̣.
чаккхусса вин̃н̃а̄н̣анти ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣. аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ена ча̄йам̣ ниддесо. ‘‘сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣а’’нти еттха саббалокийавипа̄кавин̃н̃а̄н̣асса гахетаббатта̄ ‘‘тебхӯмакавипа̄качиттассетам̣ адхивачана’’нти вуттам̣.
абхисан̇кхаран̣алаккхан̣оти а̄йӯханасабха̄во. чопанавасена̄ти вин̃н̃аттисам̣чопанавасена, ка̄йавин̃н̃аттийа̄ самут̣т̣ха̄панавасена̄ти аттхо. вачанабхедавасена̄ти вачӣбхедуппа̄давасена, вачӣвин̃н̃аттийа̄ самут̣т̣ха̄панавасена̄ти аттхо. евам̣ чопанам̣ на бхавеййа̄ти дассетум̣ ‘‘рахо нисӣдитва̄ чинтентасса̄’’ти вуттам̣. екӯнатим̣са̄ти еттха абхин̃н̃а̄четана̄винимутта̄ ева екӯнатим̣са четана̄ ведитабба̄ тасса̄ випа̄кавин̃н̃а̄н̣асса паччайатта̄бха̄вато.
дуккхети екампи идам̣ бхуммавачанам̣ сам̣силесананиссайависайабйа̄панавасена атта̄нам̣ бхиндитва̄ винийогам̣ гаччхатӣти ‘‘чатӯхи ка̄ран̣ехӣ’’тиа̄ди вуттам̣. екопи хи вибхаттиниддесо анекадха̄ винийогам̣ гаччхати йатха̄ таддхитаттхе уттарападасама̄ха̄рети. танти ан̃н̃а̄н̣ам̣. дуккхасаччанти хадайаваттхулаккхан̣ам̣ дуккхасаччам̣. асса̄ти ан̃н̃а̄н̣асса. ниссайапаччайабха̄вена̄ти пуреджа̄таниссайабха̄вена. сахаджа̄таниссайапаччайабха̄вена пана там̣сахаджа̄та̄ пхасса̄дайо ваттабба̄. а̄рамман̣апаччайабха̄вена дуккхасаччам̣ асса а̄рамман̣анти йоджана̄. дуккхасаччанти упайогаекавачанам̣. етанти ан̃н̃а̄н̣ам̣. тасса̄ти дуккхасаччасса. ‘‘пат̣иччха̄детӣ’’ти еттха вуттам̣ пат̣иччха̄дана̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘йа̄тха̄ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. н̃а̄н̣авиппайуттачиттенапи екадесена йа̄тха̄вато лаккхан̣апат̣иведхо хотийева̄ти ‘‘йа̄тха̄валаккхан̣апат̣иведханива̄ран̣ена̄’’ти ватва̄ ‘‘н̃а̄н̣апаваттийа̄ четтха аппада̄нена̄’’ти вуттанти ваданти. пуримам̣ пана пат̣иведхан̃а̄н̣уппаттийа̄ ниседхакатха̄дассанам̣, паччхимам̣ анубодхан̃а̄н̣уппаттийа̄. еваметтха аттхо ведитаббо. еттха̄ти дуккхасачче.
сахаджа̄тасса ан̃н̃а̄н̣асса самудайасаччам̣ ваттху хоти ниссайапаччайабха̄ватоти вуттам̣ ‘‘ваттхуто’’ти. а̄рамман̣атоти а̄рамман̣апаччайабха̄вена. йасма̄ самудайасаччам̣ ан̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣ хоти, тасма̄ ‘‘дуккхасамудайе ан̃н̃а̄н̣а’’нти вуттанти аттхо. пат̣иччха̄данам̣ дуккхасачче вуттанайамева екенева ка̄ран̣ена итаресам̣ тин̣н̣ам̣ асамбхавато, ким̣ пана етам̣ екам̣ ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘пат̣иччха̄данато’’ти. идам̣ виттха̄рато вибха̄ветум̣ ‘‘ниродхапат̣ипада̄нам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тада̄раббха̄ти там̣ а̄раббха там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄. паччхиман̃хи саччадвайанти ниродхо магго. тан̃хи найагамбхӣратта̄. дуддасанти сан̣хасукхумадхамматта̄ сабха̄венева гамбхӣрата̄йа дуддасам̣ дувин̃н̃еййам̣ дуравагга̄хам̣. таттха̄ти пуриме саччадвайе. андхабхӯтанти андхака̄рабхӯтам̣. на паваттати а̄рамман̣ам̣ ка̄тум̣ на висахати. вачанӣйаттена̄ти ва̄чакабха̄вена татха̄ упат̣т̣ха̄нато. сабха̄валаккхан̣асса дуддасатта̄ти пӣл̣ана̄диа̄йӯхана̄дивасена ‘‘идам̣ дуккхам̣, айам̣ самудайо’’ти (ма. ни. 484; 3.104) йа̄тха̄вато сабха̄валаккхан̣асса дуддасатта̄ дувин̃н̃еййатта̄ пуримадвайам̣ гамбхӣрам̣. таттха̄ти пуримасмим̣ саччадвайе. випалла̄сагга̄хавасена паваттатӣти субха̄дивипарӣтагга̄ха̄нам̣ паччайабха̄вавасена ан̃н̃а̄н̣ам̣ паваттати.
ида̄ни ‘‘дуккхе ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу пака̄рантаренапи аттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха дуккхети етта̄вата̄ти ‘‘ан̃н̃а̄н̣анти вуччама̄на̄йа авиджджа̄йа дуккхе’’ти еттакена. сан̇гахатоти самодха̄нато. киччатоти асампат̣иведхакиччато. ан̃н̃а̄н̣амива̄ти висайасабха̄вам̣ йа̄тха̄вато пат̣ивиджджхитум̣ аппада̄накиччамива. ‘‘дуккхе’’тиа̄дина̄ таттха авиджджа̄ паваттати, висесато ниддит̣т̣хам̣ хотӣти катва̄ саббаттхева татха̄ ависит̣т̣хасабха̄вадассанам̣ иданти дассетум̣ ‘‘ависесато пана̄’’тиа̄ди вуттам̣.
кхан̣иканиродхасса идха анадхиппетатта̄ айуджджама̄натта̄ вира̄гаггахан̣ато ча авиджджа̄дӣнам̣ пат̣ипаккхавасена пат̣иба̄ханам̣ идха ‘‘ниродхо’’ти адхиппето, со ча несам̣ саббасо ануппаджджанамева̄ти а̄ха ‘‘ниродхо хотӣти ануппа̄до хотӣ’’ти. ‘‘авиджджа̄ нируджджхати еттха̄ти авиджджа̄ниродхо, сан̇кха̄ра̄ нируджджханти еттха̄ти сан̇кха̄раниродхо’’ти евам̣ саббехи етехи ниродхападехи нибба̄насса деситатта̄ дат̣т̣хабба̄. тена̄ха ‘‘нибба̄нам̣ хӣ’’тиа̄ди. ват̣т̣авиват̣т̣анти ват̣т̣ан̃ча виват̣т̣ан̃ча. ‘‘два̄дасахӣ’’ти идам̣ паччекам̣ йоджетаббам̣ ‘‘ануломато два̄дасахи падехи ват̣т̣ам̣, пат̣иломато два̄дасахи виват̣т̣ам̣ идха дассита’’нти.
вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. пат̣ипада̄суттаван̣н̣ана̄
3. миччха̄ пат̣ипаджджати ета̄йа̄ти миччха̄пат̣ипада̄, ват̣т̣ага̄мимагго дуккха̄вахатта̄. там̣ миччха̄пат̣ипадам̣. тена̄ха ‘‘аниййа̄никапат̣ипада̄’’ти. со пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро катхам̣ миччха̄пат̣ипада̄ хотӣти? сампаттибхаве сукха̄вахова хотӣти адхиппа̄йо. ват̣т̣асӣсатта̄ти ват̣т̣апаккхийа̄нам̣ уттаман̇габха̄вато. антамасоти уккам̣сапарийантам̣ сандха̄йа вадати авакам̣сапарийантато. ‘‘идам̣ ме пун̃н̃ам̣ нибба̄на̄дхигама̄йа паччайо хотӯ’’ти евам̣ нибба̄нам̣ паттхетва̄ паваттитам̣. пан̣н̣амут̣т̣хида̄наматтанти са̄капан̣н̣амут̣т̣хида̄наматтам̣. аппатва̄ти антогадхахету еса ниддесо, апа̄петва̄ти аттхо. йадаггена ва̄ пат̣ипаджджанато арахаттам̣ паттоти вуччати, тадаггена тада̄ваха̄ пат̣ипада̄пи патта̄ти вуччатӣти ‘‘аппатва̄’’ти вуттам̣. ануломавасена̄ти ануломапат̣иччасамуппа̄давасена. пат̣иломавасена̄ти еттха̄пи есева найо. пат̣ипада̄ пуччхита̄ти етена пат̣ипада̄ десетум̣ а̄раддха̄ти айампи аттхо сан̇гахито йатха̄раддхасса аттхасса катхетукамйата̄пуччха̄йа идха̄гататта̄. ануломапат̣иччасамуппа̄дадесана̄йампеттха бйатирекамукхена авиджджа̄диниродха̄ пана виджджа̄йа сати хоти сан̇кха̄ра̄нам̣ асамбхавоти вуттам̣ ‘‘нибба̄нам̣ бха̄джита’’нти. сарӯпена пана та̄йа ват̣т̣амева пака̄ситам̣. ваккхати хи парийоса̄не ‘‘ват̣т̣авиват̣т̣амева катхита’’нти. ниййа̄танети нигамане. пхалена̄ти паттаббапхалена пат̣ипада̄йа сампа̄пакахетуно дасситатта̄. йатха̄ хи тивидхо хету н̃а̄пако, ниббаттако, сампа̄пакоти, евам̣ тивидхам̣ пхалам̣ н̃а̄петаббам̣, ниббаттетаббам̣, сампа̄петаббанти. тасма̄ паттаббапхалена нибба̄нена там̣сампа̄пакахетубхӯта̄йа пат̣ипада̄йа дасситатта̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘пхалена хеттха̄’’тиа̄ди. айам̣ вуччатӣти евам̣ нибба̄напхала̄ айам̣ ‘‘самма̄пат̣ипада̄’’ти вуччати. асесавира̄га̄ асесаниродха̄ти самуччхедаппаха̄навасена авиджджа̄йа асесавираджджанато асесанируджджханато ча. пададвайенапи ануппа̄даниродхамева вадати. тан̃хи нибба̄нам̣. дутийавикаппе айам̣ еттха адхиппа̄йо – йена маггена каран̣абхӯтена асесаниродхо хоти, авиджджа̄йа асесаниродхо йам̣ а̄гамма хоти, там̣ маггам̣ дассетунти. еван̃хи сатӣти евам̣ падабха̄джанасса нибба̄насса падаттхе сати. са̄нубха̄ва̄ пат̣ипада̄ вибхатта̄ хотӣти авиджджа̄йа асесаниродхахетупат̣ипада̄ таттха са̄тисайаса̄маттхийасама̄йогато са̄нубха̄ва̄ вибхатта̄ хоти. миччха̄пат̣ипада̄гахан̣енеттха ват̣т̣ассапи вибхаттатта̄ вуттам̣ ‘‘ват̣т̣авиват̣т̣амева катхита’’нти.
пат̣ипада̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. випассӣсуттаван̣н̣ана̄
4. виппхандантӣти нимисанавасена. анимисехӣти вигатанимисехи уммӣлантехева. тена вуттам̣ маха̄пада̄не. еттха̄ти етасмим̣ ‘‘випассӣ’’ти паде, етасмим̣ ва̄ ‘‘анимисехӣ’’тиа̄дике йатха̄гате суттанте.
маха̄пурисасса анимисалочанато ‘‘випассӣ’’ти саман̃н̃а̄пат̣ила̄бхасса ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, там̣ ака̄ран̣ам̣ ан̃н̃есампи маха̄сатта̄нам̣ чаримабхаве анимисалочанатта̄ти чоданам̣ сандха̄йа ‘‘еттха ча̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ тато пана ан̃н̃амева ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. пала̄л̣айама̄насса̄ти тосентасса. ана̄даре четам̣ са̄мивачанам̣. ат̣т̣асса̄ти аттхасса.
пун̃н̃уссайасан̇кха̄то бхаго асса атисайена аттхӣти бхагава̄ти ‘‘бха̄гйасампаннасса̄’’ти вуттам̣. самма̄ти саммадева йа̄тха̄вато, н̃а̄йена ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хотӣти а̄ха ‘‘найена хетуна̄’’ти. сам̣-саддо ‘‘са̄ма’’нти имина̄ сама̄наттхоти а̄ха ‘‘са̄мам̣ паччаттапурисака̄рена̄’’ти, сайамбхун̃а̄н̣ена̄ти аттхо. самма̄, са̄мам̣ буджджхи етена̄ти самбодхо вуччати магган̃а̄н̣ам̣, ‘‘буджджхати етена̄’’ти катва̄ идха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ассапи сан̇гахо. бодхима̄ сатто бодхисатто, пуримападе уттарападалопо йатха̄ ‘‘са̄капаттхаво’’ти. буджджханакасаттоти еттха маха̄бодхийа̄напат̣ипада̄йа буджджхатӣти бодхи ча со саттависесайогато сатто ча̄ти бодхисатто. паттхайама̄но паваттатӣти ‘‘куда̄ссу на̄ма махантам̣ бодхим̣ па̄пун̣исса̄мӣ’’ти сан̃джа̄таччхандо пат̣ипаджджати. дуккханти джа̄тиа̄димӯлакам̣ дуккхам̣. ка̄мам̣ чутупапа̄та̄пи маран̣аджа̄тийо, ‘‘джа̄йати мӣйатӣ’’ти пана ватва̄ ‘‘чавати упападжджатӣ’’ти вачанам̣ на екабхавапарийа̄панна̄нам̣ тесам̣ гахан̣ам̣, атха кхо на̄на̄бхавапарийа̄панна̄нам̣ екаджджхам̣ гахан̣анти дассенто а̄ха ‘‘идам̣…пе… вутта’’нти. тасса ниссаран̣анти тасса джара̄маран̣асса ниссаран̣анти вуччати. йасма̄ маха̄сатто джин̣н̣абйа̄дхимате дисва̄ паббаджито, тасма̄сса джара̄маран̣амева а̄дито упат̣т̣ха̄си.
упа̄йаманасика̄рена̄ти упа̄йена видхина̄ н̃а̄йена манасика̄рена патхена манасика̄расса паваттанато. сама̄його ахосӣти йа̄тха̄вато пат̣ивиджджханавасена сама̄гамо ахоси. йонисо манасика̄ра̄ти хетумхи ниссаккавачананти тасса ‘‘йонисо манасика̄рена̄’’ти хетумхи каран̣авачанена а̄ха. джа̄тийа̄ кхо сати джара̄маран̣анти ‘‘кимхи ну кхо сати джара̄маран̣ам̣ хоти, ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣а’’нти джара̄маран̣е ка̄ран̣ам̣ паригган̣хантасса бодхисаттасса ‘‘йасмим̣ сати йам̣ хоти, асати ча на хоти, там̣ тасса ка̄ран̣а’’нти евам̣ абйабхича̄раджа̄тика̄ран̣апаригган̣ханена ‘‘джа̄тийа̄ кхо сати джара̄маран̣ам̣ хоти, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти йа̄ джара̄маран̣асса ка̄ран̣апаригга̄хика̄ пан̃н̃а̄ уппаджджи, та̄йа уппаджджантийа̄ часса абхисамайо пат̣иведхо ахосӣти аттхо.
итӣти вуттаппака̄рапара̄масанам̣. хӣти нипа̄таматтам̣. иданти йатха̄вуттасса ват̣т̣асса паччаккхато гахан̣ам̣. тена̄ха ‘‘евамида’’нти. идха авиджджа̄йа самудайасса а̄гататта̄ ‘‘ека̄дасасу т̣ха̄несӯ’’ти вуттам̣. самудайам̣ сампин̣д̣етва̄ти сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ самудайам̣ екаджджхам̣ гахетва̄. анекава̄ран̃хи самудайадассанавасена н̃а̄н̣асса паваттатта̄ ‘‘самудайо самудайо’’ти а̄мед̣итавачанам̣. атха ва̄ ‘‘евам̣ самудайо хотӣ’’ти идам̣ на кевалам̣ ниббаттидассанапарам̣, атха кхо пат̣иччасамуппа̄дасаддо вийа пат̣иччасамуппа̄дамукхена идха самудайасаддо ниббаттимукхена паччайаттам̣ вадати. вин̃н̃а̄н̣а̄дайо ча йа̄ванто идха паччайадхамма̄ ниддит̣т̣ха̄, те са̄ман̃н̃арӯпена бйа̄паниччха̄васена ган̣ханто ‘‘самудайо самудайо’’ти авоча. тена̄ха ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ самудайо хотӣ’’ти. дассанат̣т̣хена чаккхӯти самудайасса паччаккхато дассанабха̄во чаккху. н̃а̄тат̣т̣хена̄ти н̃а̄табха̄вена. паджа̄нанат̣т̣хена̄ти ‘‘авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дитам̣там̣паччайадхаммапаваттийа̄ етасса дуккхаккхандхасса самудайо’’ти пака̄рато ва̄ джа̄нанат̣т̣хена. пат̣иведханат̣т̣хена̄ти ‘‘айам̣ авиджджа̄ди паччайадхаммо имасса сан̇кха̄ра̄дикасса паччайабха̄вато самудайо’’ти пат̣ивиджджханат̣т̣хена. обха̄санат̣т̣хена̄ти самудайабха̄вапат̣иччха̄дакасса мохандхака̄расса килесандхака̄расса видхаманавасена авабха̄санавасена. там̣ панетам̣ ‘‘чаккху’’нтиа̄дина̄ вуттам̣ н̃а̄н̣ам̣. ниродхава̄рети пат̣иломава̄ре. со хи ‘‘кисса ниродха̄ джара̄маран̣аниродхо’’ти ниродхакиттанавасена а̄гато.
випассӣсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5-10. сикхӣсутта̄диван̣н̣ана̄
5-10. на евам̣ йоджетва̄ти ‘‘сикхиссапӣ’’тиа̄дина̄ самуччайавасена евам̣ на йоджетва̄. касма̄тиа̄дина̄ таттха ка̄ран̣ам̣ вадати. ека̄сане адеситатта̄ти вуттамеваттхам̣ па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘на̄на̄т̣ха̄несу хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. йадипи та̄ни висум̣ висум̣ вуттабха̄вена десита̄ни, аттхаван̣н̣ана̄ пана екасадиса̄ тадаттхасса абхиннатта̄. ‘‘буддха̄ джа̄та̄’’ти на ан̃н̃о а̄чиккхатӣти йоджана̄. на хи маха̄бодхисатта̄нам̣ паччхимабхаве паропадесена пайоджанам̣ аттхи. гатамаггенева̄ти пат̣ипаттигаманена гатамаггенева паччхимамаха̄бодхисатта̄ гаччханти, айаметтха дхаммата̄. гаччхантӣти чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несу патит̣т̣хитачитта̄ сатта боджджхан̇ге йа̄тха̄вато бха̄ветва̄ самма̄самбодхийа̄ абхисамбуджджханавасена паваттантӣти аттхо. йатха̄ пана тесам̣ пат̣хамавипассана̄бхинивесо хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘саббабодхисатта̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. буддхабха̄ва̄нам̣ випассана̄, буддхаттха̄йа ва̄ випассана̄ буддхавипассана̄.
сикхӣсутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
буддхаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.