2. вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄
2. дутийепӣти дутийасуттепи. пи-саддена тадан̃н̃есу суттесупӣти аттхо. ‘‘висуддхимагге вутта̄ ева̄’’ти ватва̄пи тадекадесам̣ идха винийогаккхамам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. танти мӯлам̣. виттха̄радесананти ‘‘вибхаджисса̄мӣ’’ти падасса аттхасса дассанавасена паваттам̣ вибхан̇гадесанам̣. уддесадесана̄ пат̣хамасутте ануломадесана̄садиса̄ва. пуна ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ дассентоти ‘‘ити кхо, бхиккхаве’’тиа̄дина̄ паваттим̣ ниваттин̃ча дассенто. пат̣хамам̣ уддесавасена вибхаджанавасена виват̣т̣ам̣ дасситам̣, тато ева бйатиреканайена виват̣т̣ампи дасситамева хотӣти пунаггахан̣ам̣.
тесам̣ тесам̣ сатта̄нанти идам̣ кин̃чи пака̄рато ана̄маситва̄ саббепи сатте са̄ман̃н̃ато бйа̄петва̄ гахан̣анти а̄ха ‘‘сан̇кхепато…пе… ниддесо’’ти. гатиджа̄тивасена̄ти пан̃чагативасена, таттха̄пи екека̄йа гатийа̄ кхаттийа̄дибхуммадева̄дихаттхиа̄диджа̄тивасена ча. ‘‘читтам̣ мано’’тиа̄дӣсу вийа киччависесам̣, ‘‘ма̄наса’’нтиа̄дӣсу вийа сама̄не аттхе саддависесам̣, ‘‘пан̣д̣ара’’нтиа̄дӣсу вийа гун̣ависесам̣, ‘‘четасикам̣ хадайа’’нтиа̄дӣсу вийа ниссайависесам̣, ‘‘читтасса т̣хитӣ’’тиа̄дӣсу вийа ан̃н̃асса аваттха̄бха̄вависесам̣, ‘‘алуббхана̄’’тиа̄дӣсу вийа ан̃н̃асса кирийа̄бха̄вависесам̣, ‘‘алуббхитатта’’нтиа̄дӣсу вийа ан̃н̃асса абха̄вата̄висесанти евама̄дикам̣ анапеккхитва̄ дхаммаматтам̣ ва̄ дӣпана̄ сабха̄ваниддесо. джин̣н̣асса джӣран̣авасена паваттана̄ка̄ро джӣран̣ата̄ти а̄ха ‘‘а̄ка̄раниддесо’’ти.
ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄ти калалака̄лато пабхути пуримарӯпа̄нам̣ джара̄паттаккхан̣е уппаджджама̄на̄ни паччхимарӯпа̄ни парипаккарӯпа̄нурӯпа̄ни парин̣атапарин̣ата̄ни уппаджджантӣти ануккамена супарин̣атарӯпа̄нам̣ парипа̄кака̄ле уппаджджама̄на̄ни кхан̣д̣ичча̄дисабха̄ва̄ни уппаджджантӣти ‘‘кхан̣д̣ичча’’нтиа̄дайо ка̄ла̄тиккаме джара̄йа киччаниддеса̄. пакатиниддеса̄ти пхалавипаччанапакатийа̄ ниддеса̄, джара̄йа ва̄ па̄пун̣итаббапхаламева пакати, тасса̄ ниддеса̄, на ча кхан̣д̣ичча̄дӣнева джара̄ти удака̄дигатамаггесу тин̣аруккхасам̣бхаггата̄дайо вийа парипа̄кагатамаггасан̇кха̄тесу парипун̣н̣арӯпесу лаббхама̄на̄ кхан̣д̣ичча̄дайо джара̄йа гатамагга̄иччева ведитабба̄, на джара̄ти.
йасма̄ джарам̣ паттасса а̄йу ха̄йати, индрийа̄ни джаджджара̄ни хонтӣти а̄йуха̄на̄дайо пакатиниддеса̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘паччхима̄ две пакатиниддеса̄’’ти. тена̄ха ‘‘имехи пана̄’’тиа̄ди.
авин̃н̃а̄йама̄нантаратта̄ авӣчиджара̄ ман̣иа̄дӣсу мандадасака̄дӣсу екекадасакесу ча кхан̣е кхан̣е джин̣н̣авика̄ра̄дӣнам̣ дувин̃н̃еййатта̄. тато ан̃н̃есӯти ман̣иа̄дито ан̃н̃есу ахиччхаттака̄дӣсу, па̄н̣ӣнам̣ екабхавапарийа̄панне сакалаа̄йусмим̣ гахитатарун̣айува̄джара̄ка̄лесу, екадвиттидиваса̄тиккамесу пуппха̄дӣсу ва̄ти аттхо. таттха хи джара̄висесасса сувин̃н̃еййатта̄ савӣчиджара̄ на̄ма.
чаванакавасена̄ти чаванака̄нам̣ кхандха̄нам̣ васена. екачатупан̃чаккхандха̄йа чутийа̄ чаванамева чаваната̄ти а̄ха ‘‘бха̄вавачанена лаккхан̣анидассана’’нти, па̄л̣ийам̣ ‘‘чутӣ’’ти вуттасса маран̣асса сабха̄вадассананти аттхо. бхан̇гуппатти бхиджджама̄ната̄. тена ‘‘бхедо’’ти имина̄ кхандха̄нам̣ бхиджджама̄ната̄ бхедасаман̇гита̄ вутта̄ти дассети. т̣ха̄на̄бха̄вапаридӣпананти кеначипи а̄ка̄рена ават̣т̣ха̄на̄бха̄вадӣпанам̣. гхат̣ассева̄ти хи висадисӯда̄харан̣ам̣. йатха̄ гхат̣е бхинне капа̄ла̄диавайавасесо лаббхати, на евам̣ чутиккхандхесу бхан̇гесу, на кочи висесо тит̣т̣хатӣти дассетум̣ ‘‘антарадха̄на’’нти вуттам̣. маччусан̇кха̄там̣ маран̣анти маччусан̃н̃итам̣ маран̣ам̣. ‘‘ка̄ламаран̣а’’нти ваданти. санта̄насса аччантасамуччхедабхӯтам̣ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ маран̣ам̣ самуччхедамаран̣ам̣. а̄ди-саддена кхан̣икамаран̣ам̣ сан̇ган̣ха̄ти. тасса кирийа̄ти антакасса кирийа̄, йа̄ локе вуччати ‘‘маччӯ’’ти, маран̣анти аттхо. чаванака̄ло ева ва̄ анатиккаманӣйатта̄ висесена ка̄лоти вуттоти тасса кирийа̄ аттхато чутиккхандха̄нам̣ бхедапаваттийева. ‘‘маччу маран̣а’’нти ва̄ еттха сама̄сам̣ акатва̄ йо ‘‘маччӯ’’ти вуччати бхедо, тамева маран̣ам̣ ‘‘па̄н̣ача̄го’’ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
чатувока̄равасена̄ти чатувока̄рабхававасена. таттха хи рӯпака̄йасан̃н̃ито кал̣еваро наттхи, йам̣ никкхипеййа. кин̃ча̄пи екавока̄рабхавепи кал̣евараниккхепо наттхи, рӯпака̄йасса пана таттха аттхита̄маттам̣ гахетва̄ ‘‘екавока̄равасена кал̣еварасса никкхепо’’ти вутто. чатувока̄равасена ча̄ти ча-саддена ‘‘сесадвайавасена кхандха̄нам̣ бхедо’’ти имаматтхам̣ дассети саббаттхева кхандхабхедасаббха̄вато. сесадвайавасена̄ти сесабхавадвайавасенева кал̣еварасса никкхепо. йадипи екавока̄рабхаве рӯпака̄йо виджджати, кал̣евараниккхепо пана наттхӣти ‘‘кал̣еварасса саббха̄вато’’иччева вуттам̣. йасма̄ манусса̄дӣсу кал̣евараниккхепо аттхи, тасма̄ манусса̄дӣсу кал̣еварасса никкхепоти йоджана̄. кал̣еварам̣ никкхипӣйати етена̄ти маран̣ам̣ кал̣еварасса никкхепо. екато катва̄ти екаджджхам̣ катва̄, екаджджхам̣ гахан̣аматтена.
джа̄йанат̣т̣хена̄тиа̄ди а̄йатанавасена йонивасена ча двӣхи падехи саббасатте парийа̄дийитва̄ парийа̄дийитва̄ джа̄тим̣ дассетум̣ вуттам̣. кечи пана ‘‘каттубха̄вавасена пададвайам̣ вутта’’нти ваданти. ‘‘тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ джа̄ти сан̃джа̄тӣ’’ти пана каттари са̄миниддесасса кататта̄ убхайаттха̄пи бха̄ваниддесо. сампун̣н̣а̄ джа̄ти сан̃джа̄ти. па̄кат̣а̄ ниббатти абхиниббатти. тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣…пе… абхиниббаттӣти саттавасена паваттатта̄ воха̄радесана̄.
татра татра̄ти екачатувока̄рабхавесу двиннам̣ сесарӯпадха̄туйам̣ пат̣исандхиккхан̣е уппаджджама̄на̄нам̣ пан̃чаннам̣, ка̄мадха̄туйам̣ викала̄викалиндрийа̄нам̣ васена саттаннам̣ наваннам̣ дасаннам̣ пуна дасаннам̣ ека̄дасаннан̃ча а̄йатана̄нам̣ васена сан̇гахо ведитаббо. сантатийанти йена каммуна̄ кхандха̄нам̣ па̄тубха̄во, тена абхисан̇кхатасантатийам̣. тан̃ча кхо пат̣исандхиккхан̣авасена ведитаббам̣.
каммам̣йева каммабхаво ‘‘бхавати етасма̄ упапаттибхаво’’ти катва̄. каммена ниййа̄дитааттабха̄вупапаттивасена бхаватӣти бхаво, татха̄ татха̄ ниббаттавипа̄ко кат̣атта̄рӯпан̃ча. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘бхаватӣти катва̄ бхаво’’ти упапаттибхавасса ваккхама̄натта̄ ‘‘каммам̣ пхалавоха̄рена бхавоти вутта’’нти катхитам̣.
упа̄дийанти сатта̄ дал̣хагга̄хам̣ ган̣ханти етена килесака̄мена. на кевалам̣ идха каран̣аса̄дханамева, атха кхо каттуса̄дханампи лаббхатӣти вуттам̣ ‘‘сайам̣ ва̄’’ти. танти ваттхука̄мам̣. ка̄мо ча со ка̄манат̣т̣хена, упа̄да̄нан̃ча бхусама̄да̄нат̣т̣хена̄ти ка̄мупа̄да̄нам̣. етанти ка̄мупа̄да̄нападам̣. пуна етанти ка̄мупа̄да̄насан̇кха̄там̣.
сассато атта̄ти идам̣ пуримадит̣т̣хим̣ упа̄дийама̄нам̣ уттарадит̣т̣хим̣ дассетум̣ вуттам̣. йатха̄ еса̄ дит̣т̣хи дал̣хӣкаран̣авасена пуримам̣ уттара̄ упа̄дийати, евам̣ ‘‘наттхи динна’’нтиа̄дика̄пӣти. аттаггахан̣ам̣ пана ‘‘аттава̄дупа̄да̄на’’нти идам̣ на дит̣т̣хупа̄да̄надассананти дат̣т̣хаббам̣. локо ча̄ти аттаггахан̣авинимуттаггахан̣ам̣ дит̣т̣хупа̄да̄набхӯтам̣ идха пуримадит̣т̣хиуттарадит̣т̣хивачанехи вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
йена миччха̄бхинивесена госӣлаговата̄дим̣ сама̄дийати чева анутит̣т̣хати ча, со госӣлаговата̄дӣнӣти адхиппета̄ни. тена̄ха ‘‘госӣла…пе… сайамева упа̄да̄на̄нӣ’’ти. абхинивесатоти абхинивесанато.
аттава̄дупа̄да̄нанти ‘‘атта̄’’ти ва̄дасса пан̃н̃а̄панасса гахан̣асса ка̄ран̣абхӯта̄ дит̣т̣хӣти аттхо. аттава̄даматтамева̄ти аттасса абха̄ва̄ ‘‘атта̄’’ти идам̣ вачанаматтамева. упа̄дийанти дал̣хам̣ ган̣ханти.
чаккхудва̄ра̄дӣсу паватта̄йа̄ти идам̣ тан̣ха̄йа рӯпатан̣ха̄дибха̄васса ка̄ран̣авачанам̣ чхадва̄ра̄рамман̣икадхамма̄нам̣ пат̣инийата̄рамман̣атта̄. джаванавӣтхийа̄ паватта̄йа̄ти идам̣ тасса̄ паваттит̣т̣ха̄надассанам̣. сабха̄венева ут̣т̣ха̄тум̣ асакконтасса вел̣у вийа ниссайо ахутва̄ олумбхакабха̄вена бха̄во упа̄да̄насса паччайабха̄вато а̄рамман̣ампи там̣садисам̣ вуттам̣. рӯпети висайе бхуммам̣. са̄ тивидха̄ хотӣти самбандхо. ка̄матан̣ха̄ ка̄масса̄дабха̄вена паваттийа̄. евам̣ асса̄дентӣти сассатадит̣т̣хийа̄ сахаджа̄таниссайасампайуттааттхиавигата̄дипаччайабхӯта̄йа сам̣сат̣т̣хатта̄ ниччадхувасассата̄бхинивесамукхена асса̄дентӣ. бхавасахагата̄ тан̣ха̄ бхаватан̣ха̄. бхавати тит̣т̣хати саббака̄ланти хи бхавадит̣т̣хи бхаво уттарападалопена, бхавасса̄давасена паваттийа̄ ча. имина̄ найена вибхаватан̣ха̄ти еттха аттхо ведитаббо. вибхавати уччхиджджати винассатӣти евам̣ паватта̄ дит̣т̣хи вибхаво уттарападалопена. евам̣ та̄ни ат̣т̣ха̄раса̄ти йа̄ чха ка̄матан̣ха̄, чха бхаватан̣ха̄, чха вибхаватан̣ха̄ вутта̄, ета̄ни ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄ни тан̣ха̄паччайо. аджджхаттанти сакасантатийам̣. бахиддха̄ти тато бахиддха̄. атӣта̄рамман̣а̄ни ва̄ хонту итара̄рамман̣а̄ни ва̄, сайам̣ пана атӣта̄ни чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни. сесапададвайепи есева найо. ‘‘ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄нӣ’’тиа̄дина̄ самбандхо. ида̄ни апаренапи пака̄рена ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄ни дассетум̣ ‘‘аджджхаттикасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха аджджхаттикасса̄ти аджджхаттикакхандхапан̃чакам̣. упайогаттхе хи идам̣ са̄мивачанам̣. упа̄да̄йа̄ти гахетва̄. асмӣти хотӣти йадетам̣ аджджхаттикам̣ кхандхапан̃чакам̣ упа̄да̄йа тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена самуда̄йагга̄хато асмӣти га̄хо хоти, тасмим̣ сатӣти аттхо. идха пана рӯпа̄диа̄рамман̣авасена аттхо ведитаббо. иттхамасмӣти хотӣти кхаттийа̄дӣсу ‘‘идам̣пака̄ро аха’’нти евам̣ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена хотӣти аттхо. идам̣ та̄ва анупанидха̄йа гахан̣ам̣.
евама̄дӣнӣти а̄ди-саддена ‘‘евамасми, ан̃н̃атха̄сми, ахам̣ бхависсам̣, иттхам̣ бхависсам̣, евам̣ бхависсам̣, ан̃н̃атха̄ бхависсам̣, асасми, сатасми, ахам̣ сийам̣, иттхам̣ сийам̣, евам̣ сийам̣, ан̃н̃атха̄ сийам̣, апа̄хам̣ сийам̣, апа̄хам̣ иттхам̣ сийам̣, апа̄хам̣ евам̣ сийам̣, апа̄хам̣ ан̃н̃атха̄ сийа’’нти етесам̣ сан̇гахо. упанидха̄йа гахан̣ампи дувидхам̣ самато асамато ва̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘евамасми, ан̃н̃атха̄смӣ’’ти ча вуттам̣. таттха евамасмӣти идам̣ самато упанидха̄йа гахан̣ам̣, йатха̄ айам̣ кхаттийо, евам̣ ахамасмӣти аттхо. ан̃н̃атха̄смӣти идам̣ пана асамато гахан̣ам̣, йатха̄йам̣ кхаттийо тато ан̃н̃атха̄ ахам̣ хӣно ва̄ адхико ва̄ти аттхо. има̄ни та̄ва паччуппаннавасена чатта̄ри тан̣ха̄вичарита̄ни. бхависсантиа̄дӣни пана чатта̄ри ана̄гатавасена вутта̄ни, тесам̣ пуримачатукке вуттанайенева аттхо ведитаббо. асасмӣти сассато асми, ниччассетам̣ адхивачанам̣. сатасмӣти асассато асми, аниччассетам̣ адхивачанам̣. ити има̄ни две сассатуччхедавасена вутта̄ни. ито пара̄ни сийантиа̄дӣни чатта̄ри сам̣сайапаривитаккавасена вутта̄ни, та̄ни пуримачатукке вуттанайена аттхато ведитабба̄ни. апа̄хам̣ сийантиа̄дӣни пана чатта̄ри ‘‘апи на̄ма̄хам̣ бхавеййа’’нти евам̣ паттхана̄каппанавасена вутта̄ни, та̄нипи пуримачатукке вуттанайенева ведитабба̄ни. еваметесу –
две дит̣т̣хисӣса̄ чатта̄ро, суддхасӣса̄ сӣсамӯлака̄;
тайо тайоти ета̄ни, ат̣т̣ха̄раса вибха̄вайе.
ете хи сассатуччхедавасена вутта̄ две дит̣т̣хисӣса̄ на̄ма, ‘‘асми, бхависсам̣ сийам̣, апа̄хам̣ сийа’’нти ете чатта̄ро суддхасӣса̄ на̄ма, ‘‘иттхамасмӣ’’тиа̄дайо тайо тайоти два̄даса сӣсамӯлака̄ на̄ма̄ти ведитаббам̣. идха па̄л̣ийам̣ рӯпа̄рамман̣а̄дивасена тан̣ха̄ а̄гата̄ти а̄ха ‘‘аджджхаттикарӯпа̄диниссита̄нӣ’’ти. ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄нӣти а̄нетва̄ самбандхо. имина̄ асмӣти имина̄ абхисекасена̄пачча̄дина̄ ‘‘кхаттийо аха’’нти мӯлабха̄вато ‘‘асмӣ’’ти хоти. сесам̣ пуббе вуттанайенева ведитаббам̣. сан̇гахети тан̣ха̄йа йатха̄вуттавибха̄гасса сам̣кхипанавасена сан̇ган̣хане карийама̄не. ‘‘чхайиме, бхиккхаве, тан̣ха̄ка̄йа̄’’тиа̄ди ниддесо. ‘‘рӯпе тан̣ха̄ рӯпатан̣ха̄’’тиа̄ди ниддесаттхо. ‘‘ка̄мара̄габха̄вена̄’’тиа̄дико, ‘‘аджджхаттикассупа̄да̄йа̄’’тиа̄дико ча ниддесавиттха̄ро. ‘‘рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу чхал̣ева̄’’тиа̄дико сан̇гахо.
йасма̄ чаккхудва̄ра̄дӣсу екекасмим̣ два̄ре уппаджджанакавин̃н̃а̄н̣а̄ни вийа анека̄ ева ведана̄, тасма̄ та̄ ра̄сивасена екаджджхам̣ гахетва̄ ‘‘чха ведана̄ка̄йа̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘ведана̄самӯха̄’’ти. ниссайабха̄вена уппаттидва̄рабха̄вена на̄на̄паччайа̄ хонти чаккхудха̄туа̄дайо, та̄ куччхина̄ дха̄рентийо вийа посентийо вийа ча хонтӣти та̄сам̣ ма̄тусадисата̄ вутта̄. чаккхусампхассахетӯти ниссайа̄дичаккхусампхассапаччайа̄. айанти айам̣ ведана̄ ‘‘чаккхусампхассаджа̄ ведана̄’’тиа̄дина̄ са̄дха̄ран̣ато вутта̄. еттха̄ти етасмим̣ ведана̄паде. саббасан̇га̄хика̄ти кусала̄кусалавипа̄какирийа̄нам̣ васена саббасан̇га̄хика̄. евам̣ вибхан̇ге а̄гатанайена са̄дха̄ран̣ато ватва̄пи идха̄дхиппетаведанамева дассетум̣ ‘‘випа̄кавасена пана̄’’тиа̄дима̄ха. чаккхумхи сампхассоти чаккхумхи ниссайабхӯте уппаннапхассо. еса найо сесесу. йасма̄ чаккха̄дӣни висуддхимагге кхандханиддесе лаккхан̣а̄дивибха̄гато, а̄йатананиддесе висесато, са̄ман̃н̃ато ча саддаттхадассана̄дивасена вибха̄вита̄ни, тасма̄ ‘‘йам̣ ваттаббам̣…пе… вуттамева̄’’ти а̄ха.
наманалаккхан̣анти а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ хутва̄ наманасабха̄вам̣ тена вина̄ аппаваттанато. руппаналаккхан̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. ведана̄ккхандхо пана ека̄ва ведана̄. саббадуббалачитта̄ни на̄ма пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ни. нану таттха джӣвитачиттат̣т̣хитийо ча сантӣти? саччам̣, та̄сам̣ пана киччам̣ на татха̄ па̄кат̣ам̣, йатха̄ четана̄дӣнанти те еветтха па̄л̣ийам̣ уддхат̣а̄. йена махантапа̄тубха̄ва̄дина̄ ка̄ран̣ена. еттха̄ти етасмим̣ маха̄бхӯтаниддесе. ан̃н̃о виниччхайанайоти ‘‘вачанаттхато кала̄пато’’тиа̄дина̄ лаккхан̣а̄диниччхайато ан̃н̃о виниччхайанайо. нану со чатудха̄туваваттха̄не вутто, на рӯпаккхандханиддесети? таттха вуттепи ‘‘чатудха̄туваваттха̄не вутта̄нӣ’’ти атидесавасена вуттатта̄ ‘‘рӯпаккхандханиддесе вутто’’ти вуттам̣. упа̄да̄йа̄ти пат̣ичча. бхӯта̄ни хи пат̣ичча уппаджджама̄нам̣ упа̄да̄рӯпам̣ ‘‘та̄ни гахетва̄’’ти вуттам̣ ависсаджджанато. нисса̄йа̄типи еке тесам̣ ниссайапаччайабха̄вато. пуббака̄лакирийа̄ на̄ма екам̣сато апарака̄лакирийа̄пеккха̄ти па̄т̣хасесена аттхам̣ вадати. вибхаттивипалла̄сена вина̄ ева аттхам̣ дассетум̣ ‘‘самӯхаттхе ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. самӯхасамбандхе са̄миниддесена самӯхаттхо дӣпитоти там̣ дассенто а̄ха ‘‘самӯхам̣ упа̄да̄йа̄’’ти. дхаммасан̇ган̣ийам̣ (дха. са. 584) а̄гатанайена ‘‘тевӣсативидха’’нти вуттам̣. таттха хи хадайаваттху на ниддит̣т̣хам̣, ‘‘йам̣ рӯпам̣ нисса̄йа̄’’ти ва̄ пат̣т̣ха̄не (пат̣т̣ха̄на. 1.1.8) а̄гататта̄ хадайаваттхумпи гахетва̄ джа̄тирӯпабха̄вена упачайасантатийо екато катва̄ ‘‘тевӣсативидха’’нти вуттам̣.
чаккхусса вин̃н̃а̄н̣анти ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣. аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ена ча̄йам̣ ниддесо. ‘‘сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣а’’нти еттха саббалокийавипа̄кавин̃н̃а̄н̣асса гахетаббатта̄ ‘‘тебхӯмакавипа̄качиттассетам̣ адхивачана’’нти вуттам̣.
абхисан̇кхаран̣алаккхан̣оти а̄йӯханасабха̄во. чопанавасена̄ти вин̃н̃аттисам̣чопанавасена, ка̄йавин̃н̃аттийа̄ самут̣т̣ха̄панавасена̄ти аттхо. вачанабхедавасена̄ти вачӣбхедуппа̄давасена, вачӣвин̃н̃аттийа̄ самут̣т̣ха̄панавасена̄ти аттхо. евам̣ чопанам̣ на бхавеййа̄ти дассетум̣ ‘‘рахо нисӣдитва̄ чинтентасса̄’’ти вуттам̣. екӯнатим̣са̄ти еттха абхин̃н̃а̄четана̄винимутта̄ ева екӯнатим̣са четана̄ ведитабба̄ тасса̄ випа̄кавин̃н̃а̄н̣асса паччайатта̄бха̄вато.
дуккхети екампи идам̣ бхуммавачанам̣ сам̣силесананиссайависайабйа̄панавасена атта̄нам̣ бхиндитва̄ винийогам̣ гаччхатӣти ‘‘чатӯхи ка̄ран̣ехӣ’’тиа̄ди вуттам̣. екопи хи вибхаттиниддесо анекадха̄ винийогам̣ гаччхати йатха̄ таддхитаттхе уттарападасама̄ха̄рети. танти ан̃н̃а̄н̣ам̣. дуккхасаччанти хадайаваттхулаккхан̣ам̣ дуккхасаччам̣. асса̄ти ан̃н̃а̄н̣асса. ниссайапаччайабха̄вена̄ти пуреджа̄таниссайабха̄вена. сахаджа̄таниссайапаччайабха̄вена пана там̣сахаджа̄та̄ пхасса̄дайо ваттабба̄. а̄рамман̣апаччайабха̄вена дуккхасаччам̣ асса а̄рамман̣анти йоджана̄. дуккхасаччанти упайогаекавачанам̣. етанти ан̃н̃а̄н̣ам̣. тасса̄ти дуккхасаччасса. ‘‘пат̣иччха̄детӣ’’ти еттха вуттам̣ пат̣иччха̄дана̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘йа̄тха̄ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. н̃а̄н̣авиппайуттачиттенапи екадесена йа̄тха̄вато лаккхан̣апат̣иведхо хотийева̄ти ‘‘йа̄тха̄валаккхан̣апат̣иведханива̄ран̣ена̄’’ти ватва̄ ‘‘н̃а̄н̣апаваттийа̄ четтха аппада̄нена̄’’ти вуттанти ваданти. пуримам̣ пана пат̣иведхан̃а̄н̣уппаттийа̄ ниседхакатха̄дассанам̣, паччхимам̣ анубодхан̃а̄н̣уппаттийа̄. еваметтха аттхо ведитаббо. еттха̄ти дуккхасачче.
сахаджа̄тасса ан̃н̃а̄н̣асса самудайасаччам̣ ваттху хоти ниссайапаччайабха̄ватоти вуттам̣ ‘‘ваттхуто’’ти. а̄рамман̣атоти а̄рамман̣апаччайабха̄вена. йасма̄ самудайасаччам̣ ан̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣ хоти, тасма̄ ‘‘дуккхасамудайе ан̃н̃а̄н̣а’’нти вуттанти аттхо. пат̣иччха̄данам̣ дуккхасачче вуттанайамева екенева ка̄ран̣ена итаресам̣ тин̣н̣ам̣ асамбхавато, ким̣ пана етам̣ екам̣ ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘пат̣иччха̄данато’’ти. идам̣ виттха̄рато вибха̄ветум̣ ‘‘ниродхапат̣ипада̄нам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тада̄раббха̄ти там̣ а̄раббха там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄. паччхиман̃хи саччадвайанти ниродхо магго. тан̃хи найагамбхӣратта̄. дуддасанти сан̣хасукхумадхамматта̄ сабха̄венева гамбхӣрата̄йа дуддасам̣ дувин̃н̃еййам̣ дуравагга̄хам̣. таттха̄ти пуриме саччадвайе. андхабхӯтанти андхака̄рабхӯтам̣. на паваттати а̄рамман̣ам̣ ка̄тум̣ на висахати. вачанӣйаттена̄ти ва̄чакабха̄вена татха̄ упат̣т̣ха̄нато. сабха̄валаккхан̣асса дуддасатта̄ти пӣл̣ана̄диа̄йӯхана̄дивасена ‘‘идам̣ дуккхам̣, айам̣ самудайо’’ти (ма. ни. 484; 3.104) йа̄тха̄вато сабха̄валаккхан̣асса дуддасатта̄ дувин̃н̃еййатта̄ пуримадвайам̣ гамбхӣрам̣. таттха̄ти пуримасмим̣ саччадвайе. випалла̄сагга̄хавасена паваттатӣти субха̄дивипарӣтагга̄ха̄нам̣ паччайабха̄вавасена ан̃н̃а̄н̣ам̣ паваттати.
ида̄ни ‘‘дуккхе ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу пака̄рантаренапи аттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха дуккхети етта̄вата̄ти ‘‘ан̃н̃а̄н̣анти вуччама̄на̄йа авиджджа̄йа дуккхе’’ти еттакена. сан̇гахатоти самодха̄нато. киччатоти асампат̣иведхакиччато. ан̃н̃а̄н̣амива̄ти висайасабха̄вам̣ йа̄тха̄вато пат̣ивиджджхитум̣ аппада̄накиччамива. ‘‘дуккхе’’тиа̄дина̄ таттха авиджджа̄ паваттати, висесато ниддит̣т̣хам̣ хотӣти катва̄ саббаттхева татха̄ ависит̣т̣хасабха̄вадассанам̣ иданти дассетум̣ ‘‘ависесато пана̄’’тиа̄ди вуттам̣.
кхан̣иканиродхасса идха анадхиппетатта̄ айуджджама̄натта̄ вира̄гаггахан̣ато ча авиджджа̄дӣнам̣ пат̣ипаккхавасена пат̣иба̄ханам̣ идха ‘‘ниродхо’’ти адхиппето, со ча несам̣ саббасо ануппаджджанамева̄ти а̄ха ‘‘ниродхо хотӣти ануппа̄до хотӣ’’ти. ‘‘авиджджа̄ нируджджхати еттха̄ти авиджджа̄ниродхо, сан̇кха̄ра̄ нируджджханти еттха̄ти сан̇кха̄раниродхо’’ти евам̣ саббехи етехи ниродхападехи нибба̄насса деситатта̄ дат̣т̣хабба̄. тена̄ха ‘‘нибба̄нам̣ хӣ’’тиа̄ди. ват̣т̣авиват̣т̣анти ват̣т̣ан̃ча виват̣т̣ан̃ча. ‘‘два̄дасахӣ’’ти идам̣ паччекам̣ йоджетаббам̣ ‘‘ануломато два̄дасахи падехи ват̣т̣ам̣, пат̣иломато два̄дасахи виват̣т̣ам̣ идха дассита’’нти.
вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.