1. брахма̄йа̄чанасуттаван̣н̣ана̄

172. паривитакко удапа̄дӣти дхаммагамбхӣрата̄паччавеккхан̣ахетуко дхаммадесана̄йа аппоссукко уппаджджи. айам̣ паривитакко касма̄ удапа̄ди? каттха ча удапа̄дӣти там̣ саббам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘саббабуддха̄на’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха а̄чин̣н̣асама̄чин̣н̣оти а̄чарито чева а̄чарантехи ча саммадева а̄чаритоти аттхо. етена айам̣ паривитакко саббабуддха̄нам̣ пат̣хама̄бхисамбодхийам̣ уппаджджатева̄ти айаметтха дхаммата̄ти дассети. таттха ат̣т̣хаме сатта̄хети идам̣ саттамасатта̄хато парам̣ сатта̄хаббхантаре уппаннатта̄ вуттам̣, на пана итаресам̣ вийа ат̣т̣хамасса на̄ма сатта̄хасса паваттитасса саббха̄ва̄. сапаччаггхети махаггхе. ‘‘паччаггхе’’ти ва̄ па̄т̣хо, абхинавети аттхо. селамайети муггаван̣н̣асила̄майе.

пат̣ивиддхоти сайамбхун̃а̄н̣ена ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ пат̣имукхам̣ ниббиджджханавасена патто, йа̄тха̄вато авабуддхоти аттхо. дхаммоти чатусаччадхаммо таббинимуттасса пат̣ивиджджхитаббадхаммасса абха̄вато. гамбхӣроти маха̄самуддо вийа макасатун̣д̣асӯчийа̄ ан̃н̃атра самупачитапарипаккан̃а̄н̣асамбха̄рехи ан̃н̃есам̣ н̃а̄н̣ена алаббханеййапатит̣т̣хо. тена̄ха ‘‘утта̄напат̣иккхепавачанамета’’нти. йо алаббханеййапатит̣т̣хо, со ога̄хитум̣ асаккун̣еййата̄йа сарӯпато висесато ча пасситум̣ на сакка̄ти а̄ха ‘‘гамбхӣратта̄ва дуддасо’’ти. дуккхена дат̣т̣хабботи киччхена кеначи када̄чидева дат̣т̣хаббо. йам̣ пана дат̣т̣хумева на сакка̄, тасса ога̄хетва̄ ану ану буджджханако када̄чи наттхӣти а̄ха ‘‘дуддасатта̄ва дуранубодхо’’ти. дуккхена авабуджджхитаббо авабодхасса дуккарабха̄вато. имасмим̣ т̣ха̄не ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, катамам̣ ну кхо дуккаратарам̣ ва̄ дурабхисамбхаватарам̣ ва̄’’ти (сам̣. ни. 5.1115) суттападам̣ ваттаббам̣. санта̄рамман̣ата̄йа ва̄ санто. ниббутасаббапарил̣а̄хата̄йа ниббуто. аттано паччайехи падха̄набха̄вам̣ нӣтоти ва̄ пан̣ӣто. атиттикаран̣ат̣т̣хена атаппако са̄дурасабходжанам̣ вийа. таттха ча ниродхасаччам̣ сантам̣ а̄рамман̣анти санта̄рамман̣ам̣, маггасаччам̣ сантам̣ санта̄рамман̣ан̃ча̄ти санта̄рамман̣ам̣, анупасантасабха̄ва̄нам̣ килеса̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нан̃ча абха̄вато санто. ниббутасаббапарил̣а̄хатта̄ ниббуто. сантапан̣ӣтабха̄венева тадаттха̄йа асечанаката̄йа атаппаката̄ дат̣т̣хабба̄. тена̄ха ‘‘идам̣ двайам̣ локуттарамева сандха̄йа вутта’’нти. уттаман̃а̄н̣асса висайатта̄ на таккена авачаритаббо. тато ева нипун̣ан̃а̄н̣агочарата̄йа сан̣хасукхумасабха̄ватта̄ ча нипун̣о. ба̄ла̄нам̣ ависайатта̄ йатха̄вуттехи пан̣д̣итехи ева ведитабботи пан̣д̣итаведанӣйо. а̄лӣйанти абхирамитаббат̣т̣хена севӣйантӣти а̄лайа̄, пан̃ча ка̄магун̣а̄. а̄лайанти аллӣйанти абхираман̣авасена севантӣти а̄лайа̄, тан̣ха̄вичарита̄ни. рамантӣти ратим̣ винданти кӣл̣анти лал̣анти. а̄лайарата̄ти а̄лайанирата̄.

т̣ха̄нам̣ сандха̄йа̄ти т̣ха̄насаддам̣ сандха̄йа, аттхако пана т̣ха̄нанти ча пат̣иччасамуппа̄до ева адхиппето. тит̣т̣хати пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти хи т̣ха̄нам̣, сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайабхӯта̄ авиджджа̄дайо. имесам̣ сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайа̄ идаппаччайа̄, авиджджа̄дайо. идаппаччайа̄ ева идаппаччайата̄ йатха̄ ‘‘дево ева девата̄’’. идаппаччайа̄нам̣ ва̄ авиджджа̄дӣнам̣ аттано пхалам̣ пати паччайабха̄во уппа̄данасаматтхата̄ идаппаччайата̄. тена параматтхапаччайалаккхан̣о пат̣иччасамуппа̄до дассито хоти. пат̣ичча самуппаджджати пхалам̣ етасма̄ти пат̣иччасамуппа̄до. пададвайенапи дхамма̄нам̣ паччайат̣т̣хо ева вибха̄вито. тена̄ха ‘‘сан̇кха̄ра̄дипаччайа̄нам̣ етам̣ адхивачана’’нти. сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайа̄ сан̇кха̄ра̄дипаччайа̄, авиджджа̄дайо. тесам̣ сан̇кха̄ра̄дипаччайа̄нам̣. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.572-573) вуттанайена ведитаббо. саббасан̇кха̄расаматхотиа̄ди саббанти саббасан̇кха̄расаматха̄диабхидхеййам̣ саббам̣ аттхато нибба̄намева. ида̄ни асса нибба̄набха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘йасма̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. танти нибба̄нам̣. а̄гамма̄ти пат̣ичча арийамаггасса а̄рамман̣апаччайахету. саммантӣти пат̣иппассаддхивӯпасамавасена самманти. татха̄ санта̄ ча сависесам̣ упасанта̄ на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘вӯпасаммантӣ’’ти. етена саббе сан̇кха̄ра̄ самманти еттха̄ти саббасан̇кха̄расаматхо, нибба̄нанти дассети. саббасан̇кха̄рависам̣йутте хи нибба̄не саббасан̇кха̄равӯпасамапарийа̄йо ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутто ева. сесападесупи есева найо.

упадхӣйати еттха дуккханти упадхи, кхандха̄дайо. пат̣иниссат̣т̣ха̄ти самуччхедавасена париччатта̄ хонти. сабба̄ тан̣ха̄ти ат̣т̣хасатаппабхеда̄ сабба̄пи тан̣ха̄. саббе килесара̄га̄ти ка̄мара̄гарӯпара̄га̄дибхеда̄ саббепи килесабхӯта̄ ра̄га̄, саббепи ва̄ килеса̄ идха ‘‘килесара̄га̄’’ти адхиппета̄, на лобхависеса̄ ева читтасса парил̣а̄хабха̄ва̄па̄данато. йатха̄ха ‘‘раттампи читтам̣ випарин̣атам̣, дут̣т̣хампи читтам̣ випарин̣атам̣, мӯл̣хампи читтам̣ випарин̣ата’’нти (па̄ра̄. 271). вираджджантӣти палуджджанти виккхамбханато саббасо тена висам̣йуттабха̄вато. саббам̣ дуккханти джара̄маран̣а̄дибхедам̣ саббам̣ ват̣т̣адуккхам̣. бхавена бхаванти тена тена бхавена бхавантарам̣ бхаваникантибха̄вена сам̣сиббати. пхалена ва̄ саддхим̣ каммам̣ сатан̣хассева а̄йатим̣ пунаббхавабха̄вато. тато ва̄нато никкхантам̣ таттха тасса саббасо абха̄вато. чиранисаджджа̄чирабха̄санехи пит̣т̣хиа̄гила̄йаната̄лугаласоса̄дивасена ка̄йакиламатхо чева ка̄йавихеса̄ ча ведитабба̄. са̄ ча кхо десана̄йа аттхамаджа̄нанта̄нам̣ апат̣ипаджджанта̄нан̃ча васена, джа̄нанта̄нам̣ пана пат̣ипаджджанта̄нан̃ча десана̄йа ка̄йапариссамопи саттху апариссамойева. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘на ча мам̣ дхамма̄дхикаран̣ам̣ вихесесӣ’’ти (уда̄. 10). тенева̄ха – ‘‘йа̄ аджа̄нанта̄нам̣ десана̄ на̄ма, со мама киламатхо асса̄’’ти. убхайанти читтакиламатхо читтавихеса̄ ча̄ти убхайампетам̣ буддха̄нам̣ наттхи бодхимӯле ева самуччхиннатта̄. анубрӯханам̣ сампин̣д̣анам̣. соти аписсӯти нипа̄то. вуддхиппатта̄ ва̄ аччхарийа̄ аначчхарийа̄, вуддхиаттхопи хи -ка̄ро хоти йатха̄ ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти. каппа̄нам̣ сатасахассам̣ чатта̄ри ча асан̇кхйеййа̄ни садевакасса локасса дхаммасам̣вибха̄гакаран̣аттхамева па̄рамийо пӯретва̄ ида̄ни самадхигатадхаммараджджасса таттха аппоссукката̄паттидӣпаната̄ га̄тхаттхасса ча аччхарийата̄ тасса вуддхиппаттӣти ведитаббам̣. аттхадва̄рена хи га̄тха̄нам̣ аначчхарийата̄. гочара̄ ахесунти упат̣т̣хахим̣су. упат̣т̣ха̄нан̃ча витаккетаббата̄ва̄ти а̄ха ‘‘паривитаккайитаббатам̣ па̄пун̣им̣сӯ’’ти.

йади сукха̄пат̣ипада̄ва, катхам̣ киччхата̄ти а̄ха ‘‘па̄рамӣпӯран̣ака̄ле пана̄’’тиа̄ди. евама̄дӣни дуппариччаджа̄ни дентасса. ха-ити ва̄ бйаттанти етасмим̣ аттхе нипа̄то. ‘‘екам̣саттхе’’ти кечи. ха бйаттам̣, екам̣сена ва̄ алам̣ ниппайоджанам̣ евам̣ киччхена адхигатасса пака̄ситум̣ деситунти йоджана̄. халанти ва̄ аланти имина̄ сама̄наттхападам̣ ‘‘халанти вада̄мӣ’’тиа̄дӣсу вийа. ра̄гадосапхут̣т̣хехӣти пхут̣т̣хависена вийа саппена ра̄гена досена ча пхут̣т̣хехи абхибхӯтехи. ра̄гадоса̄нугатехӣти ра̄гадосехи анубандхехи.

ничча̄дӣнанти ничча̄дӣнам̣ чатуннам̣ випалла̄са̄нам̣. евам̣гатанти евам̣ аниччантиа̄дина̄ а̄ка̄рена паваттам̣ буджджхитаббам̣. ка̄мара̄гаратта̄ ча бхавара̄гаратта̄ ча нӣваран̣ехи нивутачиттата̄йа дит̣т̣хира̄гаратта̄ випарӣта̄бхинивесена на даккханти йа̄тха̄вато дхаммам̣ на пат̣ивиджджхиссанти. сабха̄вена̄ти авипарӣтасабха̄вена. евам̣ га̄ха̄петунти аниччантиа̄дина̄ сабха̄вена йа̄тха̄вато дхаммам̣ джа̄на̄петум̣. ра̄гадосапаретата̄пи несам̣ саммӯл̣хабха̄венева̄ти а̄ха ‘‘тамокхандхена а̄вут̣а̄’’ти.

дхаммадесана̄йа аппоссукката̄паттийа̄ ка̄ран̣ам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘касма̄ пана̄’’тиа̄дина̄ сайамева чоданам̣ самут̣т̣ха̄пети. ан̃н̃а̄тавесена̄ти имасса бхагавато са̄вакабха̄вӯпагаманена ан̃н̃а̄тавесена. ‘‘ан̃н̃атарата̄пасавесена̄’’ти кечи, со панасса арахатта̄дхигаманенева вигаччхеййа. тивидхам̣ ка̄ран̣ам̣ аппоссукката̄паттийа̄ пат̣ипаккхасса балавабха̄во, дхаммасса гамбхӣрата̄, таттха ча бхагавато са̄тисайам̣ га̄раванти там̣ дассетум̣ ‘‘тасса хӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха пат̣ипаккха̄ на̄ма ра̄га̄дайо килеса̄ самма̄пат̣ипаттийа̄ антара̄йакаратта̄. тесам̣ балавабха̄вато чирапарибха̄вана̄йа саттасанта̄нато дуббисодхийата̄йа те сатте маттахаттхино вийа дуббалапурисам̣ адхибхавитва̄ аджджхоттхаритва̄ анайабйасанам̣ а̄па̄дента̄ анекасатайоджана̄йа̄мавиттха̄рам̣ суничитам̣ гханасаннивесам̣ кан̣т̣акадуггампи адхисенти. дӯрапабхедадуччхеджджата̄хи дуббисодхийатам̣ пана дассетум̣ ‘‘атхасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ча анто амат̣т̣хата̄йа кан̃джийапун̣н̣а̄ ла̄бу, чирапа̄рива̄сиката̄йа таккабхарита̄ ча̄т̣и, снехатинтадуббалабха̄вена васа̄пӣтапилотика̄, теламисситата̄йа ан̃джанамаккхитахаттхо дуббисодханӣйа̄ вутта̄. хӣнӯпама̄ чета̄ рӯпапабандхабха̄вато ачирака̄ликатта̄ ча малӣната̄йа, килесасам̣килесо ева пана дуббисодханӣйатаро ана̄дика̄ликатта̄ арӯпанисситатта̄ ча. тена̄ха ‘‘атисам̣килит̣т̣ха̄’’ти.

йатха̄ ча дуббисодханӣйатарата̄йа, евам̣ гамбхӣрадуддасадуранубодха̄нампи вуттаупама̄ хӣнӯпама̄ва. гамбхӣропи дхаммо пат̣ипаккхавидхаманена н̃а̄н̣ена висадабха̄вам̣ а̄паннена супа̄кат̣о бхавеййа, пат̣ипаккхавидхаманам̣ пана самма̄пат̣ипаттипат̣ибаддхам̣, са̄ саддхаммассавана̄дхӣна̄, там̣ саттхари дхамме ча паса̄да̄йаттам̣. со гарут̣т̣ха̄нийа̄нам̣ аджджхесанахетукоти пан̣а̄лика̄йа сатта̄нам̣ дхаммасампат̣ипаттийа̄ брахма̄йа̄чана̄нимиттанти там̣ дассенто ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха.

упаккилесабхӯтам̣ аппам̣ ра̄га̄дираджам̣ етасса̄ти аппараджам̣, аппараджам̣ аккхи пан̃н̃а̄чаккху йесам̣ те там̣сабха̄ва̄ти катва̄ аппараджаккхаджа̄тика̄ти имаматтхам̣ дассенто ‘‘пан̃н̃а̄майе’’тиа̄дима̄ха. аппам̣ ра̄га̄дираджам̣ йесам̣ там̣сабха̄ва̄ аппараджаккхаджа̄тика̄ти еваметтха аттхо ведитаббо. ассаваната̄ти ‘‘сайам̣ абхин̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу вийа каран̣е паччаттавачананти а̄ха ‘‘ассаваната̄йа̄’’ти. дасапун̃н̃акирийавасена̄ти да̄на̄дидасавидхапун̃н̃акирийаваттхӯнам̣ васена. тена̄ха ‘‘ката̄дхика̄ра̄’’тиа̄ди. папан̃часӯданийам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.282) пана ‘‘два̄дасапун̃н̃акирийавасена̄’’ти вуттам̣, там̣ да̄на̄дӣсу саран̣агамана-парахитапарин̣а̄мана̄дипаккхипанавасена вуттам̣.

ра̄га̄дималена самалехи пӯран̣а̄дӣхи чхахи саттха̄рехи саттхупат̣ин̃н̃ехи каббарачана̄васена чинта̄кавиа̄дибха̄ве т̣хатва̄ таккапарийа̄хатам̣ вӣмам̣са̄нучаритам̣ сайам̣пат̣ибха̄нам̣ чинтито. те кира буддхакола̄хала̄нуссавена сан̃джа̄такутӯхалам̣ локам̣ ван̃чента̄ кохан̃н̃е т̣хатва̄ саббан̃н̃утам̣ пат̣иджа̄нанта̄ йам̣ кан̃чи адхаммамева ‘‘дхаммо’’ти дӣпесум̣. тена̄ха ‘‘те хи пуретарам̣ уппаджджитва̄’’тиа̄ди. апа̄пуретанти етам̣ кассапасса бхагавато са̄санантарадха̄нато пабхути пихитам̣ нибба̄намаха̄два̄рам̣ арийамаггам̣ саддхаммадесана̄хаттхена апа̄пура вивара.

село паббато уччо хоти тхиро ча, на пам̣супаббато миссакапаббато ча̄ти а̄ха ‘‘селе йатха̄ паббатамуддханӣ’’ти. дхаммамайам̣ па̄са̄данти локуттарадхаммама̄ха. со хи саббасо паса̄да̄вахо, саббадхамме атиккамма аббхуггатат̣т̣хена па̄са̄дасадисо ча. пан̃н̃а̄парийа̄йо ва̄ идха дхамма-саддоти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄майа’’нти. са̄ хи аббхуггатат̣т̣хена па̄са̄доти абхидхамме а̄гата̄. татха̄ ча̄ха –

‘‘пан̃н̃а̄па̄са̄дама̄руйха, асоко сокиним̣ паджам̣;

паббатат̣т̣хова бхӯмат̣т̣хе, дхӣро ба̄ле авеккхатӣ’’ти. (дха. па. 28);

йатха̄ хӣтиа̄дӣсу йатха̄ ча паббате т̣хатва̄ андхака̄ре хет̣т̣ха̄ олокентасса пурисасса кхеттакеда̄рапа̄л̣икут̣ика̄йо таттха сайитаманусса̄ ча на пан̃н̃а̄йанти ануджджалабха̄вато, кут̣ика̄су пана аггиджа̄ла̄ пан̃н̃а̄йати самуджджалабха̄вато, евам̣ дхаммапа̄са̄дама̄руйха сатталокам̣ олокайато бхагавато н̃а̄н̣асса а̄па̄тхам̣ на̄гаччханти акатакалйа̄н̣а̄ сатта̄, н̃а̄н̣аггина̄ ануджджалабха̄вато анул̣а̄рабха̄вато ча раттим̣ кхитта̄ сара̄ вийа хонти, катакалйа̄н̣а̄ пана бхаббапуггала̄ дӯре т̣хита̄пи бхагавато а̄па̄тхам̣ а̄гаччханти парипаккан̃а̄н̣аггита̄йа самуджджалабха̄вато ул̣а̄расанта̄ната̄йа химавантапаббато вийа ча̄ти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄.

гарут̣т̣ха̄нӣйам̣ пайирупа̄ситва̄ гарутарам̣ пайоджанам̣ уддисса абхипаттхана̄ аджджхесана̄, са̄пи аттхато йа̄чана̄ва хотӣти а̄ха ‘‘аджджхесананти йа̄чана’’нти. падесависайам̣ н̃а̄н̣адассанам̣ ахутва̄ буддха̄нам̣йева а̄вен̣икабха̄вато идам̣ н̃а̄н̣адвайам̣ ‘‘буддхачаккхӯ’’ти вуччатӣти а̄ха ‘‘имесан̃хи двиннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ ‘буддхачаккхӯ’ти на̄ма’’нти. тин̣н̣ам̣ маггган̃а̄н̣а̄нанти хет̣т̣хима̄нам̣ тин̣н̣ам̣ магган̃а̄н̣а̄нам̣ ‘‘дхаммачаккхӯ’’ти на̄мам̣ чатусаччадхаммадассанаматтабха̄вато. йато та̄ни н̃а̄н̣а̄ни виджджӯпамабха̄вена вутта̄ни, аггамагган̃а̄н̣ам̣ пана н̃а̄н̣акиччасса сикха̄ппаттийа̄ дассанаматтам̣ на хотӣти ‘‘дхаммачаккхӯ’’ти на вуччати, йато там̣ ваджирӯпамабха̄вена вуттам̣. вуттанайена̄ти ‘‘аппараджаккхаджа̄тика̄’’ти еттха вуттанайена. йасма̄ мандакилеса̄ ‘‘аппараджаккха̄’’ти вутта̄, тасма̄ бахалакилеса̄ ‘‘маха̄раджаккха̄’’ти ведитабба̄. пат̣ипаккхавидхаманасаматтхата̄йа тиккха̄ни сӯра̄ни висада̄ни, вуттавипарийа̄йена мудӯни. саддха̄дайо а̄ка̄ра̄ти саддахана̄диппака̄ре вадати. сундара̄ти калйа̄н̣а̄. саммохавиноданийам̣ пана ‘‘йесам̣ а̄сайа̄дайо кот̣т̣ха̄са̄ сундара̄, те сва̄ка̄ра̄’’ти вуттам̣, там̣ има̄йа аттхаван̣н̣ана̄йа ан̃н̃адаттху сам̣сандатӣти дат̣т̣хаббам̣. ка̄ран̣ам̣ на̄ма паччайа̄ка̄ро, сачча̄ни ва̄. паралоканти сампара̄йам̣. там̣ дуккха̄вахам̣ ваджджам̣ вийа бхайато пасситаббанти вуттам̣ ‘‘паралокан̃чева ваджджан̃ча бхайато пассантӣ’’ти. сампаттибхавато ва̄ ан̃н̃атта̄ випаттибхаво паралокоти вуттам̣ ‘‘пара…пе… пассантӣ’’ти.

айам̣ панеттха па̄л̣ӣти еттха ‘‘аппараджаккха̄’’ти пада̄нам̣ аттхавибха̄ване айам̣ тасса татха̄бха̄васа̄дханапа̄л̣и. саддха̄дӣнан̃хи вимуттапарипа̄чакадхамма̄нам̣ балавабха̄во таппат̣ипаккха̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ дуббалабха̄ве сати хоти. тесан̃ча балавабха̄во саддха̄дӣнам̣ дуббалабха̄вети вимуттипарипа̄чакадхамма̄нам̣ сависесам̣ аттхита̄наттхита̄васена аппараджаккха̄ маха̄раджаккха̄тиа̄дайо па̄л̣ийам̣ (пат̣и. ма. 1.111) вибхаджитва̄ дассита̄ ‘‘саддхо пуггало аппараджаккхо’’тиа̄дина̄. кхандха̄дайо ева луджджанапалуджджанат̣т̣хена локо сампаттибхавабхӯто локо сампаттибхавалоко, сугатисан̇кха̄то упапаттибхаво. сампатти бхавати етена̄ти сампаттисамбхавалоко, сугатисам̣ваттанийо каммабхаво. дуггатисан̇кха̄таупапаттибхава-дуггатисам̣ваттанийакаммабхава̄ випаттибхавалока-випаттисамбхавалока̄. пуна екакадука̄дивасена локам̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘еко локо’’тиа̄ди вуттам̣. а̄ха̄ра̄дайо вийа хи а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ сан̇кха̄ра̄ саббе луджджанат̣т̣хена локоти. таттха еко локо саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти йа̄йам̣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа катха̄йа саббесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайа̄йаттавуттита̄ вутта̄, та̄йа саббо сан̇кха̄ралоко еко екавидхо пака̄рантарасса абха̄вато. две лока̄тиа̄дӣсупи имина̄ найена аттхо ведитаббо. на̄маггахан̣ена четтха нибба̄насса аггахан̣ам̣ тасса алокасабха̄ватта̄.

нану ча ‘‘а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти еттха паччайа̄йаттавуттита̄йа маггапхала̄нампи локата̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати, парин̃н̃еййа̄нам̣ дуккхасаччадхамма̄нам̣ идха ‘‘локо’’ти адхиппетатта̄. атха ва̄ на луджджати на палуджджатӣти йо гахито татха̄ на хоти, со локоти там̣гахан̣арахита̄нам̣ локуттара̄нам̣ наттхи локата̄. упа̄да̄на̄нам̣ а̄рамман̣абхӯта̄ кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄. ануродха̄диваттхубхӯта̄ ла̄бха̄дайо ат̣т̣ха локадхамма̄. даса̄йатана̄нӣти даса рӯпа̄йатана̄ни. сесам̣ сувин̃н̃еййамева. виват̣т̣аджджха̄сайасса адхиппетатта̄ тасса ча саббам̣ тебхӯмакакаммам̣ гарахитаббам̣ ваджджитаббан̃ча хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣти вуттам̣ ‘‘саббе абхисан̇кха̄ра̄ ваджджа̄, саббе бхавага̄микамма̄ ваджджа̄’’ти. аппараджаккхата̄дӣсу пан̃часу дукесу екекасмим̣ даса даса катва̄ ‘‘пан̃н̃а̄са̄йа а̄ка̄рехи има̄ни пан̃чиндрийа̄ни джа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣. атха ва̄ анвайато бйатирекато ча саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ паропарийаттам̣ джа̄на̄тӣти катва̄ татха̄ вуттам̣. еттха ча аппараджаккха̄дибхабба̄дивасена а̄ваджджентасса бхагавато те сатта̄ пун̃джапун̃джа̄ва хутва̄ упат̣т̣хаханти, на екека̄.

уппала̄ни еттха сантӣти уппалинӣ. уппалагаччхопи джала̄сайопи ча. идха пана джала̄сайо адхиппетоти а̄ха ‘‘уппалаване’’ти. йа̄ни хи удакасса анто нимугга̄нева хутва̄ пусанти вад̣д̣ханти, та̄ни антонимуггапосӣни. дӣпита̄нӣти ат̣т̣хакатха̄йам̣ пака̄сита̄ни, идхева ва̄ ‘‘ан̃н̃а̄нипӣ’’тиа̄дина̄ дассита̄ни. уггхат̣итан̃н̃ӯти уггхат̣анам̣ на̄ма н̃а̄н̣уггхат̣анам̣, н̃а̄н̣ена уггхат̣итаматтенева джа̄на̄тӣти аттхо. випан̃читам̣ виттха̄ритамева аттхам̣ джа̄на̄тӣти випан̃читан̃н̃ӯ. ниддеса̄дӣхи дхамма̄бхисамайа̄йа нетабботи неййо. паджджати аттхо етена̄ти падам̣, паджджате н̃а̄йатети ва̄ падам̣, тадаттхо. падам̣ парамам̣ етасса, на сачча̄бхисамбодхоти падапарамо.

уда̄хат̣авела̄йа̄ти уда̄ха̄ре дхаммасса уддесе уда̄хат̣аматтейева. дхамма̄бхисамайоти чатусаччадхаммасса н̃а̄н̣ена саддхим̣ абхисамайо. айам̣ вуччатӣти айам̣ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ найена сам̣кхиттена ма̄тика̄йа т̣хапийама̄на̄йа десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ арахаттам̣ ган̣хитум̣ саматтхо пуггало ‘‘уггхат̣итан̃н̃ӯ’’ти вуччати. айам̣ вуччатӣти сам̣кхиттена ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ виттха̄рена аттхе вибхаджийама̄не арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ саматтхо пуггало ‘‘випан̃читан̃н̃ӯ’’ти вуччати. уддесатоти уддесахету. уддисантасса уддиса̄пентасса ва̄ти аттхо. парипуччхатоти аттхам̣ парипуччхантасса. анупуббена дхамма̄бхисамайо хотӣти ануккамена арахаттаппатти хоти. на та̄йа джа̄тийа̄ дхамма̄бхисамайо хотӣти тена аттабха̄вена маггам̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ антамасо джха̄нам̣ ва̄ випассанам̣ ва̄ ниббаттетум̣ на саккоти. айам̣ вуччати падапарамоти айам̣ пуггало чхаббидхам̣ бйан̃джанападам̣ чхаббидхам̣ аттхападанти идам̣ падамева парамам̣ асса̄ти падапарамоти вуччатӣти аттхо.

ва̄сана̄ хотӣти десана̄ пхалавоха̄рена ва̄сана̄ хотӣти вутта̄. на хи ка̄чи буддха̄нам̣ десана̄ нираттхака̄. йети йе дувидхе пуггале. вибхан̇ге камма̄варан̣ена̄ти пан̃чавидхена а̄нантарийакаммена. випа̄ка̄варан̣ена̄ти ахетукапат̣исандхийа̄. йасма̄ пана духетука̄нампи арийамаггапат̣иведхо наттхи, тасма̄ духетука̄ пат̣исандхипи випа̄ка̄варан̣амева̄ти ведитабба̄. килеса̄варан̣ена̄ти нийатамиччха̄дит̣т̣хийа̄. ассаддха̄ти буддха̄дӣсу саддха̄рахита̄. аччхандика̄ти каттукамйата̄чхандарахита̄. уттаракурука̄ манусса̄ аччхандикат̣т̣ха̄нам̣ павит̣т̣ха̄. дуппан̃н̃а̄ти бхаван̇гапан̃н̃а̄йа парихӣна̄. бхаван̇гапан̃н̃а̄йа пана парипун̣н̣а̄йапи йасса бхаван̇гачаланам̣ локуттарасса паччайо на хоти, сопи дуппан̃н̃о ева на̄ма. абхабба̄ нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтанти кусалесу дхаммесу самматтанийа̄масан̇кха̄там̣ маггам̣ оккамитум̣ адхигантум̣ абхабба̄. на камма̄варан̣ена̄тиа̄дӣни вуттавипарийа̄йена ведитабба̄ни. ра̄гачарита̄диа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ параматтхадӣпанийам̣ висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.43) вуттанайена ведитаббам̣.

нибба̄насса два̄рам̣ пависанамагго виваритва̄ т̣хапито маха̄карун̣ӯпаниссайена сайамбхун̃а̄н̣ена адхигататта̄. саддхам̣ памун̃чантӯти аттано саддхам̣ дхаммасампат̣иччханайогйам̣ катва̄ виссадждженту, саддахана̄ка̄рена нам̣ упат̣т̣хапентӯти аттхо. сукхена акиччхена паваттанӣйата̄йа суппаваттитам̣. на бха̄сим̣ на бха̄сисса̄мӣти чинтесим̣.

саттху сантикам̣ упагата̄нам̣ дева̄нам̣ брахма̄нан̃ча тасса пурато антарадха̄нам̣ на̄ма атит̣т̣хананти а̄ха ‘‘сакат̣т̣ха̄намева гато’’ти. саддхиндрийа̄ди самма̄дит̣т̣хиа̄дико дхаммо ева винеййасанта̄не паваттанат̣т̣хена чакканти дхаммачаккам̣. атха ва̄ чакканти а̄н̣а̄. дхамманти десана̄. атха ва̄ аттхадхаммато анапетатта̄ дхамман̃ча там̣ паваттанат̣т̣хена чаккан̃ча̄ти дхаммачаккам̣. дхаммена н̃а̄йена чаккантипи дхаммачаккам̣. йатха̄ха ‘‘дхамман̃ча паваттети чаккан̃ча̄ти дхаммачаккам̣, чаккан̃ча паваттети дхамман̃ча̄ти дхаммачаккам̣, дхаммена паваттетӣти дхаммачаккам̣, дхаммачарийа̄йа паваттетӣти дхаммачакка’’нтиа̄ди (пат̣и. ма. 2.40-41). паваттесӣти пат̣т̣хапеси.

брахма̄йа̄чанасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.