3. татийавагго
1. самбахуласуттаван̣н̣ана̄
157. джат̣а̄чумбат̣акена̄ти сӣсе пат̣имуккена джат̣а̄кала̄пена. апариггахабра̄хман̣апаббаджита̄ хи джат̣а̄йа ун̃чха̄чарийам̣ чаранти. удумбарадан̣д̣ан̃хи аттагуттаттха̄йа гахитам̣ тесам̣ аппиччхабха̄ваппака̄санам̣. тена̄ха ‘‘аппиччхабха̄ваппака̄санаттха’’нти. сӣсам̣ окампетва̄ти еттха ативийа сӣсасса окампитабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘ханукена урам̣ пахаранто адхонатам̣ катва̄’’ти вуттам̣. дживхам̣ нӣхаритва̄ти ламбанача̄ланавасена мукхато никкха̄метва̄. тена̄ха ‘‘уддха’’нтиа̄ди. тиса̄кханти тибхан̇габхакут̣и вийа нала̄т̣е джа̄татта̄ нала̄т̣икам̣. тена̄ха ‘‘нала̄т̣е ут̣т̣хитам̣ валиттайа’’нти, тибхан̇гаваликам̣ нала̄т̣е катва̄ти аттхо. аттанова телети аттанова па̄пакамманиббаттаке теле, пачитаббат̣т̣ха̄нагехети адхиппа̄йо.
самбахуласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. самиддхисуттаван̣н̣ана̄
158. майхам̣ ла̄бха̄ти еварӯпасса на̄ма самма̄самбуддхасса саттхусса пат̣ила̄бхо, еварӯпасса ча на̄ма ниййа̄никасса саддхаммасса пат̣ила̄бхо, еварӯпа̄нан̃ча суппат̣ипанна̄нам̣ сабрахмача̄рӣнам̣ пат̣ила̄бхо, ете майхам̣ суладдхала̄бха̄. майхам̣ суладдханти йан̃четам̣ мама ниййа̄никаса̄сане паббаджджа̄ упасампада̄, тасмин̃ча абхиратӣти саббан̃четам̣ майа̄ суладдхам̣. йатха̄ панасса евам̣ четасо паривитакко уппанно, там̣ дассетум̣ ‘‘со кира̄’’тиа̄ди вуттам̣. чарита̄нурӯпавасена гахитам̣ мӯлакаммат̣т̣ха̄нам̣. па̄са̄диканти паса̄да̄вахам̣. евамахосӣти ‘‘ла̄бха̄ вата ме’’тиа̄дина̄ евам̣ паривитакко ахоси. нисиннасадисоти нисинно вийа. тасмим̣йева т̣ха̄нети йасмим̣ т̣ха̄не нисиннам̣ ма̄ро упасан̇ками, тасмим̣йева т̣ха̄не. тасса̄ти самиддхиттхерасса. каммат̣т̣ха̄нам̣ саппа̄йанти каммат̣т̣ха̄набха̄вана̄йа ануйун̃джанам̣ саппа̄йам̣ упака̄ра̄вахам̣ бхависсати.
майханти майа̄. сати ча пан̃н̃а̄ ча сатипан̃н̃а̄, та̄ арийамаггена джа̄нанасаматтханабха̄вена авабуддха̄. тхеро кира тада̄ випассанам̣ уссукка̄песи. ка̄манти йатха̄ручи. кечи ‘‘ка̄мам̣ карассӯти а̄йасмато ‘ка̄ма̄’ти ма̄расса а̄лапана’’нти ваданти. вибхим̣сака̄раха̄нӣти бхайа̄нака̄раха̄ни. рӯпа̄нӣти виппака̄ра̄ни. виппака̄раттхопи хи рӯпасаддо ‘‘рӯпам̣ дассети анаппака’’нтиа̄дӣсу вийа. на кампессасӣти саман̣адхаммакаран̣ато на чалиссаси.
самиддхисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. годхикасуттаван̣н̣ана̄
159. паббатасса пассети паббатапа̄де упаччака̄йам̣. самайе самайе ладдхатта̄ са̄майикам̣. тена̄ха ‘‘аппитаппитаккхан̣е паччанӣкадхаммехи вимуччатӣ’’ти. локийавимутти хи аначчантапаха̄йита̄йа самайавимутти на̄ма, локуттаравимутти аччантапаха̄йита̄йа асамайавимутти. та̄хи саманна̄гата̄ ‘‘самайавимутта̄, асамайавимутта̄’’ти ча вуччанти. йа̄ва пат̣хамаджджха̄наниббаттанам̣, та̄ва касма̄ париха̄йӣти аттхо? са̄ба̄дхатта̄ти сарогатта̄. ва̄тапиттасемхавасена̄ти када̄чи ва̄тапиттавасена, када̄чи ва̄тасемхавасена, убхиннампи саннипа̄тавасена. ануса̄йикоти ка̄йам̣ анугантва̄ сайито, йа̄пйа̄майабха̄вена т̣хитоти аттхо. сама̄дхисса̄ти сама̄дхибха̄вана̄йа. упака̄ракадхамме утубходжана̄дике. пӯретунти самодха̄нетум̣. париха̄йӣти сарӣрасса акаллабха̄вато.
а̄хареййанти джӣвитахаран̣аттха̄йа упанеййам̣. нибаддха̄ гати хоти кевалам̣ брахмалокӯпапаттито, на сота̄панна̄дӣнам̣ вийа париччхиннабха̄вена. тена̄ха ‘‘брахмалоке ниббаттатӣ’’ти.
джалама̄на̄ти самут̣т̣хитанийатаиддхийа̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣апарива̄расампаттийа̄ ча садеваке локе джалама̄на̄. мам̣сачаккху диббачаккху дхаммачаккху пан̃н̃а̄чаккху самантачаккхӯти пан̃чахи чаккхӯхи чаккхума̄. а̄нубха̄вадхара̄ти ачинтеййа̄паримеййабуддха̄нубха̄васампанна̄. а̄нубха̄вапарийа̄йопи хи джути-саддо хоти ‘‘иддхиджутибалавӣрийӯпапаттӣ’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.22.1589, 1595) вийа. анавасесато ма̄нам̣ сийати самуччхиндатӣти аггамагго ма̄насам̣. танниббаттана̄ пана арахаттасса ма̄насата̄ дат̣т̣хабба̄. сӣла̄дӣнӣти ануттарасӣла̄дӣни. сиккхама̄ноти сиккха̄ни бха̄венто аттано санта̄не уппа̄денто. на читтабха̄вана̄. тена̄ха ‘‘сакаран̣ӣйо’’ти. джанети саттасса ка̄йе, садеваке локети аттхо. виссута̄ти анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ехи сӣла̄дигун̣ехи виссута̄.
веданам̣ виккхамбхетва̄ти уппаннам̣ дуккхаведанам̣ пат̣ичча уппаннааттакиламатхам̣ ануппа̄данавасена виккхамбхетва̄ там̣йева веданам̣ париггахетва̄ паваттавипассана̄ вӣтхимева отаратӣти катва̄ мӯлакаммат̣т̣ха̄нанти вуттам̣. ‘‘самасӣсӣ хутва̄ паринибба̄йӣ’’ти ватва̄ тасса пабхедам̣ вибхаджитва̄ идха̄дхиппетам̣ дассетум̣ ‘‘самасӣсӣ на̄ма тивидхо хотӣ’’тиа̄дима̄ха. ирийа̄патхавасена самасӣсӣ ирийа̄патхасамасӣсӣ. еса найо сесадвайепи.
ирийа̄патхакопанан̃ча̄ти ирийа̄патхехи асама̄його. екаппаха̄ренева̄ти екавела̄йамева. паринибба̄навасена̄ти анупа̄дисесапаринибба̄навасена, на килесаккхайаматтена. еттха̄ти етесу двӣсу найесу. евам̣ сати тенева ирийа̄патхена випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ тенева ирийа̄патхена, екасмим̣ анторогейева випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ арахаттам̣ патва̄ тенева рогена паринибба̄йанта̄ кхӣн̣а̄сава̄ бахавопи самасӣсино ева самбхавеййум̣. тасма̄ вуттанайенева аттхо ведитаббо.
сӣсан̃четтха тераса – палибодхасӣсам̣ тан̣ха̄, бандханасӣсам̣ ма̄но, пара̄ма̄сасӣсам̣ дит̣т̣хи, виккхепасӣсам̣ уддхаччам̣, килесасӣсам̣ авиджджа̄, адхимоккхасӣсам̣ саддха̄, паггахасӣсам̣ вӣрийам̣, упат̣т̣ха̄насӣсам̣ сати, авиккхепасӣсам̣ сама̄дхи, дассанасӣсам̣ пан̃н̃а̄, паваттисӣсам̣ джӣвитиндрийам̣, гочарасӣсам̣ вимоккхо, сан̇кха̄расӣсам̣ ниродхоти. имесу терасасу сӣсесу палибодхасӣса̄дӣни паваттисӣсан̃ча парийа̄дийитабба̄ни, адхимоккхасӣса̄дӣни парийа̄да̄йака̄ни, парийа̄да̄йакапхалам̣ гочарасӣсам̣. тан̃хи висайаджджхаттам̣ пхалам̣ вимоккхо, парийа̄да̄йакасса маггасса пхаласса ча а̄рамман̣ам̣ сан̇кха̄расӣсам̣ сан̇кха̄равивекабхӯто ниродхоти парийа̄дийитабба̄нам̣ парийа̄да̄йакапхала̄рамман̣а̄нам̣ саха вийа сам̣сиддхам̣ дассанена самасӣсибха̄вам̣ дассетум̣ пат̣исамбхида̄йам̣ тераса сӣса̄ни вутта̄ни. идха пана ‘‘апуббам̣ ачаримам̣ а̄савапарийа̄да̄нан̃ча хоти джӣвитапарийа̄да̄нан̃ча̄’’ти (пу. па. 16) вачанато тесу килесапаваттасӣса̄намева васена йоджанам̣ каронто ‘‘еттха ча паваттисӣса’’нтиа̄дима̄ха.
таттха паваттисӣсам̣ паваттато вут̣т̣хаханто магго чутито уддхам̣ аппаваттикаран̣авасена йадипи парийа̄дӣйати, йа̄ва пана чути, та̄ва паваттисаббха̄вато ‘‘паваттисӣсам̣ джӣвитиндрийам̣ чутичиттам̣ кхепетӣ’’ти а̄ха. килесапарийа̄да̄нена пана маггачиттена аттано анантарам̣ вийа ниппха̄детабба̄ паччавеккхан̣ава̄ра̄ ча килесапарийа̄да̄нассева ва̄ра̄ти ваттаббатам̣ араханти. ‘‘вимуттасмим̣ вимуттамити н̃а̄н̣ам̣ хотӣ’’ти (ма. ни. 1.78; сам̣. ни. 3.12) вачанато паччавеккхан̣апарисама̄панена килесапарийа̄да̄нам̣ сама̄питам̣ на̄ма хоти, там̣ пана парисама̄панам̣ йади чутичиттена хоти, тенева джӣвитапарисама̄панан̃ча хотӣти има̄йа ва̄рачутисамата̄йа килесапарийа̄да̄наджӣвитапарийа̄да̄на̄нам̣ апубба̄чаримата̄ ведитабба̄ти дассенто ‘‘двиннам̣ читта̄нам̣ екато уппа̄до наттхӣ’’тиа̄дима̄ха. двиннам̣ читта̄нанти чутичиттамаггачитта̄нам̣. танти паччавеккхан̣ам̣ парипун̣н̣аджаваначитта̄нам̣ саттаккхаттум̣ паваттийа̄, апарипун̣н̣а̄нам̣ ва̄ пан̃чаккхаттум̣ паваттийа̄. кин̃ча̄пи ‘‘еко ва̄ две ва̄’’ти вуттам̣ йатха̄ ‘‘екам̣ ва̄ две ва̄ тада̄рамман̣ачитта̄нӣ’’ти, хет̣т̣химантена пана две паваттанти.
уппа̄т̣етва̄ти уддхаритва̄ти аттхо. анупа̄дисесена̄ти анупа̄дисесанибба̄нена.
дхӯма̄йитаттанти дхӯмасса вийа айитабха̄вам̣ паваттиа̄ка̄рам̣. дхӯмасадиса̄ вала̄хака̄ дхӯмавала̄хака̄, тимиравала̄хака̄, йе махика̄ ‘‘тимира’’нти вуччанти. аппатит̣т̣хитена̄ти патит̣т̣хам̣ алабхантена. иттхамбхӯталаккхан̣е етам̣ каран̣авачанам̣, ануппаттидхаммена̄ти аттхо. сати хи уппа̄де патит̣т̣хитам̣ на̄ма сийа̄, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана йадева тасса вин̃н̃а̄н̣асса аппатит̣т̣ха̄нака̄ран̣ам̣, тадева паринибба̄нака̄ран̣анти вуттам̣ ‘‘аппатит̣т̣хитака̄ран̣а̄’’ти.
сокена пхут̣т̣хасса̄ти ‘‘апхало вата ме ва̄йа̄мо джа̄то’’ти сокена абхибхӯтасса. абхассатха̄ти балавасока̄бхитуннасса сатисаммоса̄ ситхилам̣ гахита̄ бхасси патита̄ са̄ каччха̄.
годхикасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. саттавасса̄нубандхасуттаван̣н̣ана̄
160. йасма̄ капилаваттхуто никкхантака̄лато пат̣т̣ха̄йа ма̄ро ота̄ра̄пеккхо локана̄тхам̣ анубандхитум̣ а̄раддхо, тасма̄ вуттам̣ ‘‘пуре бодхийа̄ чхаббасса̄нӣ’’ти. атигахетва̄ти анугантва̄ тасса йатха̄ручи пат̣ипаттим̣ ануватто вийа хутва̄.
аваджджха̄йантоти паджджха̄йанто. джито виттапара̄джито аси ну. пама̄н̣а̄тиккантанти гарутарам̣.
кханитва̄ уммӯлетва̄. ка̄ма̄сава̄дӣни паджаханто ана̄саво.
пехӣти апехи. па̄рага̄миноти па̄ран̇гаманасӣла̄. тека̄лико айам̣ га̄ми-саддоти а̄ха ‘‘йепӣ’’тиа̄ди.
ма̄рависӯка̄нӣти ма̄ракан̣т̣ака̄ни кан̣т̣акасадиса̄ни ма̄расса дура̄ча̄ра̄ни. вируддхасевита̄ни виродхавасена та̄сам̣йева вевачана̄ни. та̄ни сарӯпато дассетум̣ ‘‘аппама̄йӯ’’тиа̄ди вуттам̣. ниббеджанӣйа̄ти ниббедада̄йика̄. уккан̣т̣ханӣйа̄ти уккан̣т̣хаваха̄.
викаппавасена ведитаббо опаммапарикаппависайатта̄ тасса кирийа̄падасса. тена̄ха ‘‘анупаригаччхеййа̄’’ти. еттха̄ти етасмим̣ медаван̣н̣аваттхусмим̣. мудунти мудумадхурасам̣ виндеййа̄ма пат̣илабхеййа̄ма. асса̄доти асса̄детаббо.
саттавасса̄нубандхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. ма̄радхӣтусуттаван̣н̣ана̄
161. чинтесӣти сокавасико хутва̄ чинтайи. ган̣ика̄рахаттхинийоти дӣпакакарен̣уйо. екасатам̣ екасатанти екасатам̣ екасатам̣ паччекам̣ сатам̣ сатанти аттхо. тена̄ха ‘‘екекам̣ сатам̣ сатам̣ катва̄’’ти. кума̄риван̣н̣асатанти кума̄риттхӣнам̣ аттабха̄ва̄нам̣ сатам̣. та̄ кира пат̣хамам̣ кан̃н̃а̄рӯпена атта̄нам̣ дассесум̣. анупагатапуппха̄нан̃хи саман̃н̃а̄ кан̃н̃а̄ти. пуна йатха̄вуттакума̄рирӯпена упагатапуппха̄ хи кума̄рӣ. пуна вадхука̄рӯпена. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘авиджа̄таван̣н̣асата’’нти. татийава̄ре йуватирӯпена. виджа̄та̄ хи иттхӣ анатиккантамаджджхимавайа̄ йуватӣ. етта̄вата̄ ба̄ла̄ тарун̣ӣ порӣти тивидха̄су иттхӣсу пурима̄ две дассита̄, парийоса̄нава̄ресу мануссаджа̄тика̄нам̣ манусситтхийова руччантӣти тена мануссарӯпена та̄ атта̄нам̣ дассесум̣.
аттхасса паттинти екантато хита̄нуппаттим̣. хадайасса сантинти парамачиттупасамам̣. килесасенанти ка̄магун̣асан̇кха̄там̣ пат̣хамам̣ килесасенам̣. са̄ хи килесасена̄ аччхара̄сан̇гха̄тасабха̄ва̄пи пат̣ипаттхайама̄на̄ пийа̄йитаббаиччхитаббарӯпабха̄вато пийарӯпаса̄тарӯпа̄ на̄ма аттано киччавасена. еко ахам̣ джха̄йантоти ган̣асан̇ган̣ика̄йа килесасан̇ган̣ика̄йа ча абха̄вато еко асаха̄йо ахам̣ лаккхан̣ӯпаниджджха̄нена ниджджха̄йанто. анубуджджхинти ануккамена маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ буджджхим̣ пат̣ибуджджхим̣. тасма̄ти йатха̄вуттавивекасукхасамадхигаманимиттам̣. акаран̣ена̄ти миттасантхавасса акаран̣ена. саккхӣти саккхибха̄во.
катамена виха̄рена̄ти джха̄насама̄паттӣнам̣ катамена виха̄рена. идха дутийападасса аттхо виссаджджанага̄тха̄ван̣н̣ана̄йамева а̄ви бхависсати. ана̄мантена ‘‘там̣ пуггала’’нти саммукха̄ т̣хитампи бхагавантам̣ асаммукха̄ вийа катва̄ вадати, катхам̣ тванти аттхо.
‘‘авитаккаджха̄йӣ’’ти ваккхама̄натта̄ айамеветтха ка̄йапассаддхи ведитабба̄ти а̄ха ‘‘чатуттхаджджха̄нена асса̄сапасса̄сака̄йасса пассаддхатта̄ пассаддхака̄йо’’ти. пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дике камма̄бхисан̇кха̄ре. ка̄ма̄лайа̄дӣнам̣ абха̄вато ана̄лайо. на саратӣти на савати. ра̄гавасена хи сатта̄ сам̣са̄раманусаванти. на тхиноти на тхинамиддхачитто. мохавасена хи сатта̄ тхинамиддхам̣ а̄паджджантӣти. дийад̣д̣хакилесасахассанти кхуддакаваттхувибхан̇ге (вибха. 842, 976) а̄гатесу ат̣т̣хасу килесасатесу ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄ни апанетва̄ сеса̄ пан̃н̃а̄са̄дхикам̣ сатам̣ килеса̄, те брахмаджа̄ле (дӣ. ни. 1.31) а̄гата̄хи два̄сат̣т̣хийа̄ дит̣т̣хӣхи саха пан̃чапан̃н̃а̄са̄дхикам̣ саттасатам̣ хоти; та̄ ча уппанна̄нуппаннабха̄вена дигун̣ита̄ дийад̣д̣хакилесасахассам̣ даса̄дхикам̣ хоти; там̣ аппакам̣ пана ӯнамадхикам̣ ва̄ ган̣анупагам̣ на хотӣти ‘‘дийад̣д̣хакилесасахасса’’нти вуттам̣. итаресам̣ атӣта̄дибха̄ва̄масанато аггахан̣ам̣ паха̄насса адхиппетатта̄. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана абхидхаммат̣ӣка̄йам̣ (дха. са. анут̣ӣ. нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄) вуттанайена ведитаббо. пат̣хамападена̄ти ‘‘на куппатӣ’’ти имина̄ падена. дутийена̄ти ‘‘на саратӣ’’ти падена. татийена̄ти ‘‘на тхино’’ти падена. нӣваран̣аппаха̄нена кхӣн̣а̄саватам̣ дассети, анавасесато нӣваран̣а̄нам̣ аччантаппаха̄нам̣ адхиппетам̣.
пан̃чадва̄рикакилесогхам̣ тин̣н̣оти чханнам̣ два̄ра̄нам̣ васена паваттанакилесогхам̣ таритва̄ т̣хито. ка̄могхадит̣т̣хогхабхавогхат̣т̣хакилесабха̄вато ‘‘пан̃чогхаггахан̣ена ва̄ пан̃чорамбха̄гийа̄ни сам̣йоджана̄ни ведитабба̄нӣ’’ти а̄ха. рӯпара̄га̄дайо висесато на пан̃чадва̄рика̄ти вуттам̣ ‘‘чхат̣т̣хаггахан̣ена пан̃чуддхамбха̄гийа̄ни ведитабба̄нӣ’’ти.
маччура̄джасса̄ти самбандхе са̄мивачананти дассенто ‘‘маччура̄джасса хаттхато’’ти а̄ха. найама̄на̄нанти ана̄даре са̄мивачананти катва̄ вуттам̣ ‘‘найама̄несӯ’’ти.
ӯхачча̄ти буддхам̣ нисса̄йа. ‘‘идамавоча̄’’ти десанам̣ нит̣т̣ха̄петва̄ти етена сам̣йуттесу айам̣ нигаманапа̄л̣и, хет̣т̣ха̄ ана̄гатанайатта̄ пана кесучи поттхакесу на ликхӣйатӣти дассети. даддаллама̄на̄ти джаджджака̄расса хи даддака̄рам̣ катва̄ ниддесо. тена̄ха ‘‘ативийа джалама̄на̄’’ти. нӣхарӣти та̄сам̣ ка̄йавачӣвика̄рам̣ на манасикаронто тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄нова анапеккхенева нӣхари. пхалато бхат̣т̣ханти пхаласипа̄т̣икато бхат̣т̣хам̣. кун̣д̣атин̣а̄дигаччхатӯлам̣ пот̣акитӯлам̣.
ма̄радхӣтусуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
татийаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
са̄раттхаппака̄синийа̄ сам̣йуттаника̄йа-ат̣т̣хакатха̄йа
ма̄расам̣йуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.