1. пат̣хамавагго
1. тапокаммасуттаван̣н̣ана̄
137. урувела̄йа самӣпе га̄мо урувелага̄мо, там̣ урувелага̄мам̣ абхимукхабха̄вена саммадева саббадхамме буджджхатӣти абхисамбодхи, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, тена саманна̄гататта̄ ча бхагава̄ абхисамбуддхоти вуччати. тасса пан̃чачатта̄лӣса̄йа вассесу а̄дито паннараса васса̄ни пат̣хамабодхи, идха пана сатта̄хаббхантарамева адхиппетанти а̄ха ‘‘абхисамбуддхо хутва̄ антосатта̄хасмим̣ йева̄’’ти. асукхабха̄вена ан̃н̃ехи ка̄тум̣ асаккун̣еййатта̄ дуккарам̣ каротӣти дуккарака̄ро, со ева иттхилин̇гавасена дуккарака̄рика̄. та̄йа мутто ватамхӣти чинтеси. йади евам̣ касма̄ там̣ локана̄тхо чхаббасса̄ни самануйун̃джати? каммапӣл̣итавасена. вуттан̃хетам̣ апада̄не (апа. тхера 1.39.92-94) –
‘‘авача̄хам̣ джотипа̄ло, сугатам̣ кассапам̣ тада̄;
куто ну бодхи мун̣д̣асса, бодхи парамадуллабха̄.
‘‘тена каммавипа̄кена, ачарим̣ дуккарам̣ бахум̣;
чхаббасса̄нурувела̄йам̣, тато бодхимапа̄пун̣им̣.
‘‘на̄хам̣ етена маггена, па̄пун̣им̣ бодхимуттамам̣;
куммаггена гавесиссам̣, пуббакаммена ва̄рито’’ти.
ма̄ретӣти виба̄дхети. випаттиа̄дисам̣йоджанан̃хи са̄дхӯнам̣ параматтхато маран̣ам̣ саччапат̣иведхама̄ран̣атта̄, па̄патаратта̄ па̄патамоти па̄пима̄. са̄ часса па̄патамата̄ па̄павуттита̄йа̄ти а̄ха ‘‘па̄пе нийутто’’ти. адхипатӣти ка̄ма̄дхипати. аппахӣнака̄мара̄ге аттано васе ваттетӣти васаваттӣ. тесам̣йева кусалакамма̄нам̣ антам̣ каротӣти антако. ват̣т̣адуккхато апаримуттапаччайатта̄ намучи. матта̄нам̣ паматта̄нам̣ бандхӯти паматтабандху.
тапокамма̄ти аттакиламатха̄нуйогато. апараддхоти вираджджхаси. ‘‘апара̄дхо’’типи аттхи, сойева аттхо. ка̄йакиламатхам̣ ануйун̃джанто йебхуййена амараттха̄йа ануйун̃джати, со ча каммава̄дӣхи ануйун̃джийама̄но деваттха̄йа сийа̄ти а̄ха ‘‘амарабха̄ваттха̄йа̄’’ти. саббам̣ тапанти саббам̣ аттапарита̄панам̣. аттха̄вахам̣ на бхавати бодхийа̄ анупа̄йатта̄. кин̃часса̄ти кин̃чи сийа̄ти аттхо. пхийа̄риттам̣ва дхамманӣти дхаммам̣ вуччати ван̣н̣у, со идха ‘‘дхамма’’нти вутто, дхаммани ван̣н̣упадесети аттхо. тена̄ха ‘‘аран̃н̃е’’ти. убхосу пассесу пхийа̄хи а̄кад̣д̣хеййа чева ариттехи уппӣл̣еййа ча.
самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ гахита̄ маггасӣласса адхиппетатта̄. сама̄дхино хи гахан̣ена самма̄ва̄йа̄масатисама̄дхайо гахита̄ упака̄рабха̄вато. пан̃н̃а̄йа̄ти еттха̄пи есева найо. буджджхати етена̄ти бодхо. магготи а̄ха ‘‘бодха̄йа̄ти маггаттха̄йа̄’’ти. катхам̣ пана маггам̣ маггаттха̄йа бха̄ветӣти а̄ха ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди. тена йатха̄ йа̄гупачана̄рамбхо йа̄вадева йа̄гуаттхо, евам̣ маггабха̄вана̄рамбхо магга̄дхигаматтха̄йа̄ти дассети. а̄рамбхоти ча арийамаггабха̄вана̄йа бандха̄панам̣ дат̣т̣хаббам̣. кечи пана ‘‘магганти арийамаггам̣, бодха̄йа̄ти арахаттасамбодха̄йа, еван̃ча катва̄ ‘паттосми парамасуддхи’нти идампи вачанам̣ саматтхита’’нти ваданти, апаре пана ‘‘саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асамбодха̄йа̄ти. со хи саббасма̄пи бодхито уттаритаро’’ти. нихато ниббисеванабха̄вам̣ па̄пито. тена̄ха ‘‘пара̄джито’’ти.
тапокаммасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. хаттхира̄джаван̣н̣асуттаван̣н̣ана̄
138. андхабха̄вака̄ракети пачураджанасса чаккхувин̃н̃а̄н̣уппаттинива̄ран̣ена андхабха̄вака̄раке. маха̄тамети махати тамаси. па̄са̄н̣апхалаке маха̄чӣварам̣ сӣсе т̣хапетва̄ти етена там̣ пхалакам̣ апасса̄йа нисинноти дассети. падха̄нанти бха̄ванам̣. паригган̣хама̄ноти саббасо ган̣ханто ависсадждженто, бха̄ванам̣ ануйун̃джанто анупуббасама̄паттийо пхаласама̄паттин̃ча манасикаронтоти аттхо. тена̄ха ‘‘нану ча̄’’тиа̄ди. арит̣т̣хакоти арит̣т̣хакаван̣н̣о. тена̄ха ‘‘ка̄л̣ако’’ти.
дӣгхамаддха̄нанти чиратарам̣ ка̄лам̣. сам̣саранти а̄са̄дана̄дхиппа̄йена сан̃чаранто, алам̣ туйхам̣ етена ниппайоджананти адхиппа̄йо. на хи тена ма̄расса ка̄чи аттхасиддхӣти.
хаттхира̄джаван̣н̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. субхасуттаван̣н̣ана̄
139. сусам̣вута̄ти маггасам̣варена сут̣т̣ху сам̣вута̄. супихита̄ти сут̣т̣ху пихита̄. васа̄нуга̄ти ка̄йа̄дидва̄раваса̄нуга̄ васаваттино на хонти. баддхачара̄ти пат̣ибаддхачарийа̄ти.
субхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. пат̣хамама̄рапа̄сасуттаван̣н̣ана̄
140. упа̄йаманасика̄рена̄ти аничча̄дӣсу аничча̄дито манасикаран̣ена. упа̄йавӣрийена̄ти ануппанна̄кусала̄нам̣ ануппа̄дана̄йа видхина̄ паваттавӣрийена. ка̄ран̣авӣрийена̄ти ануппанна̄нуппа̄дана̄диаттхасса ка̄ран̣абхӯтена вӣрийена. ануппаннапа̄пака̄нуппа̄дана̄диаттха̄ни хи вӣрийа̄ни йадаттхам̣ хонти, там̣ аттхам̣ са̄дхентийева̄ти етасса аттхасса дӣпако самма̄-саддо. йонисосамма̄саддена хи упа̄йака̄ран̣аттхадӣпакатам̣ сандха̄йа ‘‘упа̄йавӣрийена ка̄ран̣авӣрийена̄’’ти вуттам̣. арахаттапхалавимутти уккат̣т̣ханиддесена. ма̄рена ‘‘майхам̣ кхо, бхиккхаве’’тиа̄дикам̣ бхагавато вачанам̣ сутва̄ вуттам̣ ‘‘арахаттам̣ патва̄пи на туссатӣ’’тиа̄ди.
килесапа̄сена̄ти килесама̄расса упа̄йабхӯтена. килесама̄ро хи сатте ка̄магун̣апа̄сехи нибандхати, на пана сайамева. тена̄ха ‘‘йе дибба̄ ка̄магун̣асан̇кха̄та̄’’тиа̄ди. ма̄рабандханети килесама̄расса бандханат̣т̣ха̄не, бхавача̄ракети аттхо. на ме саман̣а моккхасӣти идам̣ ма̄ро ‘‘ануттара̄ вимутти ануппатта̄, вимутта̄ саббапа̄сехӣ’’ти ча бхагавато вачанам̣ асаддаханто вадати саддахантопи ва̄ ‘‘евамайам̣ паресам̣ сатта̄нам̣ моккха̄йа усса̄хам̣ на кареййа̄’’ти аттано кохан̃н̃е т̣хатва̄ вадати.
пат̣хамама̄рапа̄сасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. дутийама̄рапа̄сасуттаван̣н̣ана̄
141. анупуббагаманача̄риканти га̄манигамара̄джадха̄нӣсу ануккамена гаманасан̇кха̄там̣ ча̄рикам̣. евам̣ хи гатесӯти евам̣ тумхесу бахӯсу екаджджхам̣ гатесу.
а̄димхи калйа̄н̣ам̣ етасса̄ти а̄дикалйа̄н̣ам̣, татха̄ сесесу. са̄санасса а̄ди сӣлам̣ мӯлакатта̄. тасса саматха̄дайо маджджхам̣ са̄санасампаттийа̄ вемаджджхабха̄вато. пхаланибба̄на̄ни парийоса̄нам̣ тададхигамато уттари каран̣ӣйа̄бха̄вато. са̄сане самма̄пат̣ипатти на̄ма пан̃н̃а̄йа хоти, тасса̄ ча сӣлам̣ сама̄дхи ча мӯланти а̄ха ‘‘сӣласама̄дхайо ва̄ а̄дӣ’’ти. йасма̄ пан̃н̃а̄ анубодхапат̣иведхавасена дувидха̄, тасма̄ тадубхайам̣ ган̣ханто ‘‘випассана̄магга̄ маджджха’’нти а̄ха. пан̃н̃а̄ниппхатти пхалакиччам̣, нибба̄насаччхикирийа̄ пана самма̄пат̣ипаттийа̄ парийоса̄нам̣ тато парам̣ каттабба̄бха̄ватоти а̄ха ‘‘пхаланибба̄на̄ни парийоса̄на’’нти. пхалаггахан̣ена хи саупа̄дисесанибба̄нам̣ гайхати, итарена итарам̣, тадубхайавасена пат̣ипаттийа̄ оса̄нанти а̄ха ‘‘пхаланибба̄на̄ни парийоса̄на’’нти. ‘‘тасма̄тиха твам̣, бхиккху, а̄димева висодхехи кусалесу дхаммесу. ко ча̄ди кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣? сӣлан̃ча сувисуддхам̣, дит̣т̣хи ча уджука̄’’ти (сам̣. ни. 5.369) вачанато сӣладит̣т̣худжуката̄йа маттхакабхӯта̄ випассана̄, тададхит̣т̣ха̄на̄ сӣласама̄дхӣти име тасса са̄санасса мӯланти а̄ха ‘‘сӣласама̄дхивипассана̄ ва̄ а̄дӣ’’ти. сесам̣ вуттанайамева.
кин̃ча̄пи авайававинимутто самуда̄йо наттхи, йесу пана авайавесу самуда̄йарӯпена апеккхитесу га̄тха̄ти саман̃н̃а̄, там̣ тато бхиннам̣ вийа катва̄ дассенто ‘‘чатуппадикага̄тха̄йа та̄ва пат̣хамапа̄до’’тиа̄дима̄ха. пан̃чападачхаппада̄нам̣ га̄тха̄нам̣ а̄дипарийоса̄наггахан̣ена итаре дутийа̄дайо тайо чатта̄ро ва̄ маджджханти авуттасиддхамева̄ти на вуттам̣. ека̄нусандхикасуттасса̄ти идам̣ бахувибха̄гам̣ йатха̄нусандхина̄ ека̄нусандхикам̣ суттам̣ сандха̄йа вуттам̣, итарасса пана тейева десетаббадхаммавибха̄гена а̄димаджджхапарийоса̄набха̄га̄ лаббханти. нида̄нанти ка̄ладесакапариса̄ди-ападисаналаккхан̣а̄дико аттхо. идамавоча̄ти ити-саддо а̄диаттхо. тена тадавасесанигаманапа̄л̣им̣ сан̇ган̣ха̄ти. анека̄нусандхӣкасса саха нида̄нена пат̣хамо анусандхи а̄ди. саха нигаманена паччхимо парийоса̄нам̣, итарена маджджхимантиа̄димаджджхапарийоса̄на̄ни ведитабба̄ни.
са̄ттхаканти аттхасампаттийа̄ са̄ттхакам̣ катва̄. сабйан̃джананти бйан̃джанасампаттийа̄ сабйан̃джанам̣. сампатти ча на̄ма парипун̣н̣абйан̃джаната̄ти а̄ха ‘‘бйан̃джанехи…пе… десета̄’’ти. сакалапарипун̣н̣анти саббасо парипун̣н̣ам̣ сӣла̄дипан̃чадхаммаккхандхапа̄рипӯрийа̄. нирупаккилесам̣ дит̣т̣хима̄на̄диупаккилеса̄бха̄вато. ависесато тиссо сиккха̄ сакале са̄сане бхаванти. дхаммоти пана брахмачарийам̣ ва̄ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘катамеса̄нам̣ кхо, бханте, буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ брахмачарийам̣ чират̣т̣хитикам̣ ахосӣ’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 18) вийа. дукӯласа̄н̣ийа̄ пат̣иччханна̄ вийа, на ту па̄ка̄расела̄дипат̣иччханна̄ вийа. тена дхамманируттийа̄ сакалакилеса̄нам̣ паха̄на̄нубха̄вам̣ вадати. ала̄бхапариха̄нийа̄, на ладдхапариха̄нийа̄. ад̣д̣худ̣д̣ха̄нӣти пан̃часата̄дхика̄ни тӣн̣и па̄т̣иха̄рийасахасса̄ни. са̄танти сукхам̣.
дутийама̄рапа̄сасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. саппасуттаван̣н̣ана̄
142. сура̄ка̄рака̄нанти пит̣т̣хасура̄йоджанака̄нам̣. косала̄нам̣ иссароти косало, косалара̄джасса айанти косалика̄. парибхогапа̄тӣти бхаттапарибходжанаттха̄йа па̄ти парибхогапа̄ти. камма̄руддханапан̣а̄л̣ийа̄ти камма̄руддханапан̣а̄л̣имукхе. дхамама̄на̄йа̄ти дхамийама̄на̄йа. там̣ пана йасма̄ бхастава̄техи пӯритам̣ на̄ма хоти, тасма̄ ‘‘бхастава̄тена пӯрийама̄на̄йа̄’’ти вуттам̣. нийа̄мабхӯмийанти бхагавато пат̣исалла̄нат̣т̣ха̄не сан̃чарантам̣ ма̄рам̣ мам̣сачаккхуна̄ва дисва̄. тена̄ха ‘‘виджджулата̄локена̄’’ти.
сеййаттха̄йа̄ти сеййа̄нисам̣са̄йа. тена̄ха ‘‘т̣хасса̄мӣ’’тиа̄ди. аттасан̃н̃атоти аттабха̄вена сам̣йато. тена̄ха ‘‘сам̣йататтабха̄во’’ти. там̣сан̣т̣хитасса̄ти тасмим̣ хаттхапа̄дакуккуччарахите буддхамунисмим̣ ават̣т̣хитасса. воссаджджа чареййа таттха соти имина̄ бхагава̄ там̣ бйа̄карама̄но вибхим̣сита̄ буддха̄нам̣ ким̣ кариссати бхайа̄бха̄вато? кевалам̣ пана анат̣т̣хаваликам̣ уппӣл̣енто вийа твамева а̄йа̄сам̣ а̄паджджиссасӣти ма̄рам̣ сантаджджети.
бхерава̄ти авӣтара̄га̄нам̣ бхайаджанака̄. таттха̄ти там̣нимиттам̣. пхалеййа̄ти бхиджджеййа. саттисалланти саттисан̇кха̄там̣ путхусаллам̣. урасмим̣ ча̄райеййунти пха̄сум̣ виджджхитум̣ т̣хапеййум̣ уггиреййум̣. кхандхупадхӣсӯти кхандхасан̇кха̄тесу упадхӣсу. та̄н̣ам̣ каронти на̄ма̄ти тато бхайанимиттато аттано та̄н̣ам̣ каронти на̄ма.
саппасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. супатисуттаван̣н̣ана̄
143. утуга̄ха̄панаттхам̣ дховитва̄, на раджоджаллавиккха̄ланаттхам̣. тена̄ха ‘‘буддха̄нам̣ пана̄’’тиа̄ди. дхотапа̄даке гехети дхотапа̄дехи аккамитаббаке. ваттабхедо на̄ма наттхи дхаммасса̄мибха̄вато. ваттасӣсе т̣хатва̄ дхованти ан̃н̃есам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанаттхам̣. соппапаригга̄хакена̄ти еттха соппам̣ на̄ма нидда̄йа антарантара̄ паваттакирийамайачиттаппаваттирахита̄ нирантарабхаван̇гасантатӣти там̣ сабха̄вато пайоджанато ка̄лапариччхедато паригга̄хакам̣ упариниддесасатисампаджан̃н̃ам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘соппапаригга̄хакена сатисампаджан̃н̃ена̄’’ти. кечи пана ‘‘нидда̄соппана̄’’ти ваданти, там̣ бхагавато соппам̣ хӣл̣енто вадати.
ким̣ нӯти еттхам̣ кинти хетуниссакке паччаттавачананти а̄ха ‘‘касма̄ ну супасӣ’’ти? дуббхаго вуччати ниссирико бхиннабхаго, со пана матасадисо висан̃н̃исадисо ча хотӣти а̄ха ‘‘мато вийа висан̃н̃ӣ вийа ча̄’’ти.
а̄дина̄ти а̄ди-саддена ‘‘ба̄хирасса упа̄да̄йа ат̣т̣ха̄раса̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 842) а̄гатам̣ тан̣ха̄кот̣т̣ха̄сам̣ сан̇ган̣ха̄ти. таттха таттха висаттата̄йа̄ти таммим̣ тасмим̣ а̄рамман̣е висесато а̄саттабха̄вена. висасса дуккханиббаттакакаммасса хетубха̄вато висамӯлата̄ висам̣ ва̄ дуккхадуккха̄дибхӯтаведана̄ мӯлам̣ етасса̄ти висамӯла̄, тан̣ха̄. тасса рӯпа̄дикасса дуккхасса парибхого, на аматасса̄ти висапарибхогата̄. каттхачи нетунти каттхачи бхаве саббатха̄ нетум̣? париккхайа̄ти саббасо кхӣн̣атта̄. туйхам̣ ким̣ еттха̄ти саббупадхипариккхайа̄ суддхасса мама пат̣ипаттийам̣ туйхам̣ ким̣ уджджха̄йанам̣? кевалам̣ вигха̄тойева тети дассети.
супатисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. нандатисуттаван̣н̣ана̄
144. ат̣т̣хамам̣ утта̄наттхамева.
нандатисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. пат̣хамаа̄йусуттаван̣н̣ана̄
145. пан̣н̣а̄сам̣ ва̄ васса̄ни джӣвати вассасатато упари сеййатха̄пи тхеро ануруддхо. сат̣т̣хи ва̄ васса̄ни сеййатха̄пи тхеро ба̄куло. пат̣ихаритва̄ паччанӣкабха̄ве са̄там̣ сукхам̣ етасса̄ти паччанӣкаса̄то, таббха̄во паччанӣкаса̄тата̄, та̄йа. абхибхавитва̄ абха̄си пат̣ивачанам̣ джа̄нама̄нова.
на хӣл̣еййа на джигуччхеййа. еванти со да̄рако вийа кин̃чи ачинтенто саппурисо чареййа, евам̣ хисса читтадуккхам̣ на хотӣти адхиппа̄йо. паджджалитасӣсо вийа чареййа̄ти йатха̄ паджджалитасӣсо пурисо ан̃н̃ам̣ кин̃чи акатва̄ тассева вӯпасама̄йа ва̄йамеййа, евам̣ саппурисо а̄йум̣ париттанти н̃атва̄ тенева найена саббасан̇кха̄рагатам̣ аниччам̣, аниччатта̄ ева дуккхам̣, анатта̄ти випассанампи отаритва̄ там̣ уссукка̄пентопи сан̇кха̄равигама̄йа чареййа пат̣ипаджджеййа.
пат̣хамаа̄йусуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. дутийаа̄йусуттаван̣н̣ана̄
146. немӣва̄ти немисӣсена чаккам̣ вадати. куббарам̣ анупарийа̄йатӣти куббарам̣ анупариваттати. татха̄бхӯто пана со там̣ аджахантова̄ти а̄ха ‘‘на виджахатӣ’’ти. а̄йу анупарийа̄йатӣти мачча̄нам̣ а̄йу гатампи пачча̄гаччхатӣти бхагавато пат̣а̄н̣и хутва̄ вадати, бхагава̄ пана там̣ абхибхавитва̄ ‘‘аччайанти ахоратта̄’’тиа̄дина̄ а̄йуно аччайагаманамаран̣атам̣йева паведеси.
дутийаа̄йусуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пат̣хамаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.