1. ана̄тхапин̣д̣икова̄дасуттаван̣н̣ана̄

383. адхиматтагила̄ноти адхика̄йа матта̄йа маран̣асса а̄санната̄йа ативийа гила̄ноти аттхо. тена̄ха ‘‘маран̣асеййам̣ упагато’’ти. акхан̣д̣ам̣ ака̄си гахапатино саттхари парамапематта̄. йаттакам̣ часса̄ти, ‘‘саким̣ ва̄ двиккхаттум̣ ва̄’’ти вуттам̣ йаттакам̣ асса гахапатисса.

384. осаккантӣти париха̄йанти. оттхарантӣти абхибхаванти. усма̄ на̄ма каммаджатеджодха̄ту, са̄ саха джӣвитиндрийаниродха̄ парийа̄дийати, йа̄ва та̄ а̄йуусма̄ ваттанти, та̄ва маран̣антика̄ ведана̄ ваттантева вин̃н̃а̄н̣асса анируддхатта̄. тена̄ха ‘‘йа̄ва усма̄’’тиа̄ди.

385. тӣхи га̄хехӣти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хигга̄хехи. пат̣иба̄хитум̣ виккхамбхетум̣. чаккхум̣ тӣхи га̄хехи на ган̣хисса̄мӣти ма̄нагга̄хапат̣иккхепамукхена чаккхусмим̣ аничча̄нупассана̄ти дассети. аничча̄нупассана̄йа хи сати аппатит̣т̣хо ма̄нагга̄хо, дуккха̄нупассана̄йа сати аппатит̣т̣хо тан̣ха̄гга̄хо, анатта̄нупассана̄йа сати аппатит̣т̣хо дит̣т̣хигга̄хоти, га̄хо ча на̄ма ол̣а̄рико, тасмим̣ вигатепи никанти тит̣т̣хеййа̄ти там̣ виджаха̄петука̄мена, – ‘‘на ча ме чаккхунисситам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ бхависсатӣ’’ти вуттанти а̄ха – ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄пи ме чаккхунисситам̣ на бхависсатӣ’’ти. саббам̣ ка̄мабхаварӯпанти ка̄мабхӯмипарийа̄паннам̣ саббам̣ рӯпаккхандхама̄ха – ‘‘ка̄марӯпабхаварӯпа’’нти ва̄ па̄т̣хо. со йутто имасса ва̄расса ева анавасесапан̃чавока̄рабхавапарийа̄паннато. татха̄ хи упари чатувока̄рабхаво анавасесато вутто.

386. идхалоканти еттха сан̇кха̄ралокависайоти адхиппа̄йена, ‘‘васанат̣т̣ха̄нам̣ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣, тан̃ча кхо пат̣хамадутийава̄рехи идхалоко гахитоти катва̄. пат̣хамадутийава̄рехи пана идхалоко паралокоти вибха̄гена вина̄ пан̃чавока̄рабхаво гахито; татха̄ татийава̄ре пан̃чавока̄рабхаво чатувока̄рабхаво ча гахитоти пуна дит̣т̣хадхаммасампара̄йавасена там̣ вибхаджитва̄ дассетум̣, ‘‘на идхалока’’нтиа̄ди вуттам̣. идхалоканти ча саттасан̇кха̄равасенева гахитам̣. саббампи сан̇кха̄равасена париггахетва̄ дассетум̣, ‘‘йампи ме дит̣т̣ха’’нтиа̄ди вуттанти кечи. апаритассанаттхам̣ тан̣ха̄паритассана̄йа ануппа̄данаттхам̣. йасса дит̣т̣хадхаммоти вуччати, тасса пана абха̄вато, ‘‘мануссалокам̣ т̣хапетва̄ сеса̄ паралока̄ на̄ма̄’’ти вуттам̣. йесам̣ пана ‘‘идхалока’’нти имина̄ сатталокассапи гахан̣ам̣ иччхитам̣. тесам̣ матена, ‘‘мануссалокам̣ т̣хапетва̄’’ти йоджана̄.

387. аллӣйасӣти аттабха̄ве бхогесу ча апеккхам̣ каросӣти аттхо. еварӯпӣти йа̄дисӣ тада̄ дхаммасена̄патина̄ катхита̄, еварӯпӣ. дхаммакатха̄ на сутапубба̄ти йатха̄катхита̄ка̄рамева сандха̄йа пат̣иккхепо, на сукхумагамбхӣрасун̃н̃ата̄пат̣исам̣йуттата̄са̄ман̃н̃ам̣. тена̄ха ‘‘евам̣ пана̄’’тиа̄ди.

майа̄ гатамаггамева анугаччхасӣти да̄намайапун̃н̃абха̄васа̄ман̃н̃ам̣ гахетва̄ вадати, на бодхисаттада̄набхӯтам̣ да̄напа̄рамитам̣. на пат̣ибха̄тӣти руччанавасена читте на упатит̣т̣хати. тена̄ха ‘‘на руччатӣ’’ти. татха̄ хеса ват̣т̣а̄бхиратоти. уджумагга̄ваха̄ випассана̄ бхагавата̄ панасса катхитапубба̄.

388. еситагун̣атта̄ есийама̄нагун̣атта̄ ча иси, асеккха̄ секкха̄ калйа̄н̣апутхуджджана̄ ча, исӣнам̣ сан̇гхо, тена нисевитанти исисан̇гханисевитам̣. ка̄мам̣ тасса виха̄расса гандхакут̣ипа̄са̄дакӯт̣а̄га̄ра̄дивасена нисӣдананипаджджана̄йа руккхалата̄дивасена бхӯмисайа̄дивасена ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ махатӣ раман̣ӣйата̄ аттхева, са̄ пана гехасситабха̄вена арийа̄нам̣ читтам̣ татха̄ на тосети; йатха̄ арийа̄нам̣ нисевитабха̄вена̄ти а̄ха – ‘‘пат̣хамага̄тха̄йа джетаванасса ван̣н̣ам̣ катхетва̄’’ти. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘йаттха араханто вихаранти, там̣ бхӯмира̄ман̣еййака’’нти (дха. па. 98; тхерага̄. 991; сам̣. ни. 1.261). апачайага̄минӣ четана̄ сатта̄нам̣ суддхима̄вахатӣти а̄ха – ‘‘камманти маггачетана̄’’ти. чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ видитакаран̣ат̣т̣хена килеса̄нам̣ виккхамбханат̣т̣хена ча виджджа̄, маггасамма̄дит̣т̣хӣти а̄ха – ‘‘виджджа̄ти маггапан̃н̃а̄’’ти. сама̄дхипаккхико дхаммо на̄ма самма̄ва̄йа̄масатисама̄дхайо. татха̄ хи виджджа̄бха̄гийо сама̄дхипи сама̄дхипаккхико. сӣлам̣ тасса аттхӣти сӣланти а̄ха – ‘‘сӣле патит̣т̣хитасса джӣвитам̣ уттама’’нти. дит̣т̣хисан̇каппоти самма̄сан̇каппо. таттха самма̄сан̇каппасса упака̄ракабха̄вена виджджа̄бха̄го. татха̄ хи со пан̃н̃а̄ккхандхасан̇гахитоти вуччати, йатха̄ самма̄сан̇каппо пан̃н̃а̄ккхандхена сан̇гахито, евам̣ ва̄йа̄масатийо сама̄дхиккхандхасан̇гахита̄ти. тена̄ха – ‘‘дхаммоти ва̄йа̄масатисама̄дхайо’’ти. ‘‘дхаммо’’ти хи идха самма̄сама̄дхи адхиппето, – ‘‘евам̣ дхамма̄ те бхагаванто ахесу’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.13; ма. ни. 3.198; сам̣. ни. 5.378) вийа. ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ти самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ маггапарийа̄панна̄ ева, те саббепи гахита̄ти. тена̄ха – ‘‘етена ат̣т̣хан̇гикена маггена̄’’ти.

упа̄йена̄ти йена видхина̄ арийамагго бха̄ветаббо, тена сама̄дхипаккхийам̣ випассана̄дхамман̃чева маггадхамман̃ча. ‘‘арийам̣ во, бхиккхаве, самма̄сама̄дхим̣ десесса̄ми саупанисам̣ сапариккха̄ра’’нти (ма. ни. 3.136) хи вачанато самма̄сама̄дхиа̄дайо маггадхамма̄пи сама̄дхипаккхийа̄. вичинеййа̄ти вӣмам̣сеййа, бха̄веййа̄ти аттхо. таттха̄ти хетумхи бхуммавачанам̣. арийамаггахетука̄ хи сатта̄нам̣ висуддхи. тена̄ха – ‘‘тасмим̣ арийамагге висуджджхатӣ’’ти. пан̃чаккхандхадхаммам̣ вичинеййа, пан̃чупа̄да̄наккхандхе випассеййа. тесу хи випассийама̄несу випассана̄ уккам̣сагата̄. йадаггена дуккхасаччам̣ парин̃н̃а̄пат̣иведхена пат̣ивиджджхӣйати, тадаггена самудайасаччам̣ паха̄напат̣иведхена ниродхасаччам̣ саччхикирийа̄пат̣иведхена, маггасаччам̣ бха̄вана̄пат̣иведхена пат̣ивиджджхӣйати, евам̣ аччантависуддхийа̄ суджджхати. тена̄ха – ‘‘евам̣ тесу чатӯсу саччесу висуджджхатӣ’’ти. идха̄пи нимиттаттхе бхуммавачанам̣. саччесу ва̄ пат̣ивиджджхийама̄несӯти вачанасесо.

авадха̄ран̣авачананти ваваттха̄панавачанам̣, авадха̄ран̣анти аттхо. са̄рипуттова̄ти ча авадха̄ран̣ам̣ тасса са̄вакабха̄вато са̄вакесу са̄рипуттова сеййоти имаматтхам̣ дӣпети. килесаупасамена̄ти имина̄ маха̄тхерасса та̄дисо килесӯпасамоти дассети, йасса са̄вакасса висайе пан̃н̃а̄йа па̄рамиппатти ахоси. йади евам̣ – ‘‘йопи па̄ран̇гато бхиккху, ета̄вапарамо сийа̄’’ти идам̣ катханти? тесам̣ тесам̣ буддха̄нам̣ са̄сане пан̃н̃а̄йа па̄рамиппаттаса̄вакавасенетам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ – ‘‘наттхи вимуттийа̄ на̄натта’’нти (дӣ. ни. т̣ӣ. 3.141; вибха. мӯлат̣ӣ. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄) вачанато са̄вакехи вимуттипан̃н̃а̄маттам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. тена̄ха – ‘‘па̄ран̇гатоти нибба̄нам̣ гато’’тиа̄ди. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

ана̄тхапин̣д̣икова̄дасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.