5. сал̣а̄йатанавагго

1. ана̄тхапин̣д̣икова̄дасуттаван̣н̣ана̄

383. адхиматтагила̄ноти адхика̄йа матта̄йа маран̣асса а̄санната̄йа ативийа гила̄ноти аттхо. тена̄ха ‘‘маран̣асеййам̣ упагато’’ти. акхан̣д̣ам̣ ака̄си гахапатино саттхари парамапематта̄. йаттакам̣ часса̄ти, ‘‘саким̣ ва̄ двиккхаттум̣ ва̄’’ти вуттам̣ йаттакам̣ асса гахапатисса.

384. осаккантӣти париха̄йанти. оттхарантӣти абхибхаванти. усма̄ на̄ма каммаджатеджодха̄ту, са̄ саха джӣвитиндрийаниродха̄ парийа̄дийати, йа̄ва та̄ а̄йуусма̄ ваттанти, та̄ва маран̣антика̄ ведана̄ ваттантева вин̃н̃а̄н̣асса анируддхатта̄. тена̄ха ‘‘йа̄ва усма̄’’тиа̄ди.

385. тӣхи га̄хехӣти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хигга̄хехи. пат̣иба̄хитум̣ виккхамбхетум̣. чаккхум̣ тӣхи га̄хехи на ган̣хисса̄мӣти ма̄нагга̄хапат̣иккхепамукхена чаккхусмим̣ аничча̄нупассана̄ти дассети. аничча̄нупассана̄йа хи сати аппатит̣т̣хо ма̄нагга̄хо, дуккха̄нупассана̄йа сати аппатит̣т̣хо тан̣ха̄гга̄хо, анатта̄нупассана̄йа сати аппатит̣т̣хо дит̣т̣хигга̄хоти, га̄хо ча на̄ма ол̣а̄рико, тасмим̣ вигатепи никанти тит̣т̣хеййа̄ти там̣ виджаха̄петука̄мена, – ‘‘на ча ме чаккхунисситам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ бхависсатӣ’’ти вуттанти а̄ха – ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄пи ме чаккхунисситам̣ на бхависсатӣ’’ти. саббам̣ ка̄мабхаварӯпанти ка̄мабхӯмипарийа̄паннам̣ саббам̣ рӯпаккхандхама̄ха – ‘‘ка̄марӯпабхаварӯпа’’нти ва̄ па̄т̣хо. со йутто имасса ва̄расса ева анавасесапан̃чавока̄рабхавапарийа̄паннато. татха̄ хи упари чатувока̄рабхаво анавасесато вутто.

386. идхалоканти еттха сан̇кха̄ралокависайоти адхиппа̄йена, ‘‘васанат̣т̣ха̄нам̣ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣, тан̃ча кхо пат̣хамадутийава̄рехи идхалоко гахитоти катва̄. пат̣хамадутийава̄рехи пана идхалоко паралокоти вибха̄гена вина̄ пан̃чавока̄рабхаво гахито; татха̄ татийава̄ре пан̃чавока̄рабхаво чатувока̄рабхаво ча гахитоти пуна дит̣т̣хадхаммасампара̄йавасена там̣ вибхаджитва̄ дассетум̣, ‘‘на идхалока’’нтиа̄ди вуттам̣. идхалоканти ча саттасан̇кха̄равасенева гахитам̣. саббампи сан̇кха̄равасена париггахетва̄ дассетум̣, ‘‘йампи ме дит̣т̣ха’’нтиа̄ди вуттанти кечи. апаритассанаттхам̣ тан̣ха̄паритассана̄йа ануппа̄данаттхам̣. йасса дит̣т̣хадхаммоти вуччати, тасса пана абха̄вато, ‘‘мануссалокам̣ т̣хапетва̄ сеса̄ паралока̄ на̄ма̄’’ти вуттам̣. йесам̣ пана ‘‘идхалока’’нти имина̄ сатталокассапи гахан̣ам̣ иччхитам̣. тесам̣ матена, ‘‘мануссалокам̣ т̣хапетва̄’’ти йоджана̄.

387. аллӣйасӣти аттабха̄ве бхогесу ча апеккхам̣ каросӣти аттхо. еварӯпӣти йа̄дисӣ тада̄ дхаммасена̄патина̄ катхита̄, еварӯпӣ. дхаммакатха̄ на сутапубба̄ти йатха̄катхита̄ка̄рамева сандха̄йа пат̣иккхепо, на сукхумагамбхӣрасун̃н̃ата̄пат̣исам̣йуттата̄са̄ман̃н̃ам̣. тена̄ха ‘‘евам̣ пана̄’’тиа̄ди.

майа̄ гатамаггамева анугаччхасӣти да̄намайапун̃н̃абха̄васа̄ман̃н̃ам̣ гахетва̄ вадати, на бодхисаттада̄набхӯтам̣ да̄напа̄рамитам̣. на пат̣ибха̄тӣти руччанавасена читте на упатит̣т̣хати. тена̄ха ‘‘на руччатӣ’’ти. татха̄ хеса ват̣т̣а̄бхиратоти. уджумагга̄ваха̄ випассана̄ бхагавата̄ панасса катхитапубба̄.

388. еситагун̣атта̄ есийама̄нагун̣атта̄ ча иси, асеккха̄ секкха̄ калйа̄н̣апутхуджджана̄ ча, исӣнам̣ сан̇гхо, тена нисевитанти исисан̇гханисевитам̣. ка̄мам̣ тасса виха̄расса гандхакут̣ипа̄са̄дакӯт̣а̄га̄ра̄дивасена нисӣдананипаджджана̄йа руккхалата̄дивасена бхӯмисайа̄дивасена ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ махатӣ раман̣ӣйата̄ аттхева, са̄ пана гехасситабха̄вена арийа̄нам̣ читтам̣ татха̄ на тосети; йатха̄ арийа̄нам̣ нисевитабха̄вена̄ти а̄ха – ‘‘пат̣хамага̄тха̄йа джетаванасса ван̣н̣ам̣ катхетва̄’’ти. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘йаттха араханто вихаранти, там̣ бхӯмира̄ман̣еййака’’нти (дха. па. 98; тхерага̄. 991; сам̣. ни. 1.261). апачайага̄минӣ четана̄ сатта̄нам̣ суддхима̄вахатӣти а̄ха – ‘‘камманти маггачетана̄’’ти. чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ видитакаран̣ат̣т̣хена килеса̄нам̣ виккхамбханат̣т̣хена ча виджджа̄, маггасамма̄дит̣т̣хӣти а̄ха – ‘‘виджджа̄ти маггапан̃н̃а̄’’ти. сама̄дхипаккхико дхаммо на̄ма самма̄ва̄йа̄масатисама̄дхайо. татха̄ хи виджджа̄бха̄гийо сама̄дхипи сама̄дхипаккхико. сӣлам̣ тасса аттхӣти сӣланти а̄ха – ‘‘сӣле патит̣т̣хитасса джӣвитам̣ уттама’’нти. дит̣т̣хисан̇каппоти самма̄сан̇каппо. таттха самма̄сан̇каппасса упака̄ракабха̄вена виджджа̄бха̄го. татха̄ хи со пан̃н̃а̄ккхандхасан̇гахитоти вуччати, йатха̄ самма̄сан̇каппо пан̃н̃а̄ккхандхена сан̇гахито, евам̣ ва̄йа̄масатийо сама̄дхиккхандхасан̇гахита̄ти. тена̄ха – ‘‘дхаммоти ва̄йа̄масатисама̄дхайо’’ти. ‘‘дхаммо’’ти хи идха самма̄сама̄дхи адхиппето, – ‘‘евам̣ дхамма̄ те бхагаванто ахесу’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.13; ма. ни. 3.198; сам̣. ни. 5.378) вийа. ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ти самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ маггапарийа̄панна̄ ева, те саббепи гахита̄ти. тена̄ха – ‘‘етена ат̣т̣хан̇гикена маггена̄’’ти.

упа̄йена̄ти йена видхина̄ арийамагго бха̄ветаббо, тена сама̄дхипаккхийам̣ випассана̄дхамман̃чева маггадхамман̃ча. ‘‘арийам̣ во, бхиккхаве, самма̄сама̄дхим̣ десесса̄ми саупанисам̣ сапариккха̄ра’’нти (ма. ни. 3.136) хи вачанато самма̄сама̄дхиа̄дайо маггадхамма̄пи сама̄дхипаккхийа̄. вичинеййа̄ти вӣмам̣сеййа, бха̄веййа̄ти аттхо. таттха̄ти хетумхи бхуммавачанам̣. арийамаггахетука̄ хи сатта̄нам̣ висуддхи. тена̄ха – ‘‘тасмим̣ арийамагге висуджджхатӣ’’ти. пан̃чаккхандхадхаммам̣ вичинеййа, пан̃чупа̄да̄наккхандхе випассеййа. тесу хи випассийама̄несу випассана̄ уккам̣сагата̄. йадаггена дуккхасаччам̣ парин̃н̃а̄пат̣иведхена пат̣ивиджджхӣйати, тадаггена самудайасаччам̣ паха̄напат̣иведхена ниродхасаччам̣ саччхикирийа̄пат̣иведхена, маггасаччам̣ бха̄вана̄пат̣иведхена пат̣ивиджджхӣйати, евам̣ аччантависуддхийа̄ суджджхати. тена̄ха – ‘‘евам̣ тесу чатӯсу саччесу висуджджхатӣ’’ти. идха̄пи нимиттаттхе бхуммавачанам̣. саччесу ва̄ пат̣ивиджджхийама̄несӯти вачанасесо.

авадха̄ран̣авачананти ваваттха̄панавачанам̣, авадха̄ран̣анти аттхо. са̄рипуттова̄ти ча авадха̄ран̣ам̣ тасса са̄вакабха̄вато са̄вакесу са̄рипуттова сеййоти имаматтхам̣ дӣпети. килесаупасамена̄ти имина̄ маха̄тхерасса та̄дисо килесӯпасамоти дассети, йасса са̄вакасса висайе пан̃н̃а̄йа па̄рамиппатти ахоси. йади евам̣ – ‘‘йопи па̄ран̇гато бхиккху, ета̄вапарамо сийа̄’’ти идам̣ катханти? тесам̣ тесам̣ буддха̄нам̣ са̄сане пан̃н̃а̄йа па̄рамиппаттаса̄вакавасенетам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ – ‘‘наттхи вимуттийа̄ на̄натта’’нти (дӣ. ни. т̣ӣ. 3.141; вибха. мӯлат̣ӣ. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄) вачанато са̄вакехи вимуттипан̃н̃а̄маттам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. тена̄ха – ‘‘па̄ран̇гатоти нибба̄нам̣ гато’’тиа̄ди. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

ана̄тхапин̣д̣икова̄дасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

2. чханнова̄дасуттаван̣н̣ана̄

389. чханноти идам̣ тасса на̄манти а̄ха ‘‘евам̣на̄мако тхеро’’ти. йасса пана саттха̄ра̄ паринибба̄нака̄ле брахмадан̣д̣о а̄н̣атто, айам̣ со на хотӣти дассенто а̄ха – ‘‘на абхиниккхаманам̣ никкхантаттхеро’’ти, локана̄тхасса абхиниккхаманака̄ле капилапурато никкхантоти аттхо. гила̄напуччхака̄ти гила̄насса пуччханака̄, гила̄набха̄васса аваттхам̣ сотука̄ма̄ти аттхо. сасанато хим̣санато саттханти а̄ха ‘‘джӣвитаха̄ракасаттха’’нти.

390. упаваджджам̣ етасса наттхӣти анупаваджджам̣, караджака̄йам̣ катва̄ а̄йатим̣ уппаттирахитанти аттхо. тена̄ха ‘‘ануппаттика’’нти.

391. кхайавайам̣ н̃атва̄ти сан̇кха̄рагатам̣ кхан̣абхан̇гам̣ нетва̄ н̃а̄н̣ена йа̄тха̄вато н̃атва̄. нетам̣ мама̄ти дуккхато саманупассана̄ сан̇кха̄ресу дит̣т̣хесу мамам̣ка̄ра̄бха̄вато. несохамасмӣти аниччато саманупассана̄ аниччато тесу дит̣т̣хесу ахам̣ка̄ра̄бха̄вато. на месо атта̄ти анаттато саманупассана̄ анаттато тесу дит̣т̣хесу аттагга̄ха̄бха̄ватоти а̄ха – ‘‘нетам̣ мама…пе… атта̄ти саманупасса̄мӣ’’ти.

393. тасма̄ путхуджджаноти йасма̄ арийо саббасо парин̃н̃а̄таваттхуко дуккхаведанам̣ адхива̄сетум̣ асакконто на̄ма наттхи, тасма̄ путхуджджано, кевалам̣ пана адхима̄ненева – ‘‘на̄бхикан̇кха̄ми джӣвитам̣, паричин̣н̣о ме саттха̄, ниродхам̣ дисва̄’’ти вадатӣти адхиппа̄йо. идампӣти идампи, ‘‘нисситасса чалита’’нтиа̄ди. тан̣ха̄нисситабха̄вена хи а̄йасма̄ чханно ма̄ран̣антикам̣ веданам̣ адхива̄сетум̣ асакконто ито чито париваттанто чалати виппхандати, тасма̄ ‘‘нисситасса чалита’’нтиа̄ди манасика̄таббам̣, тена идам̣ саббам̣ там̣ виппхандитам̣ на бхависсатӣти адхиппа̄йо. каппасаддо ка̄лапарийа̄йопи хоти, на ка̄лависесава̄чако ева̄ти а̄ха – ‘‘ниччакаппанти ниччака̄ла’’нти. йатха̄ аппахӣнатан̣ха̄дит̣т̣хико пуггало там̣ниссито аллино, евам̣ та̄хипи ниссито амуттабха̄ватоти а̄ха – ‘‘тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи нисситасса̄’’ти. чалитанти йатха̄ йатха̄ асама̄раддха̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ а̄дӣнававасена чалантам̣ пана йасма̄ арийасса винайе вирӯпам̣ чалитам̣ на̄ма хоти, тасма̄ а̄ха – ‘‘виппхандитам̣ хотӣ’’ти. та̄дисе пана папан̃чавиккхамбханавасена читтасса чалите асати бха̄вана̄йа вӣтхипат̣ипанната̄йа килесапат̣иппассаддхи ева хотӣти а̄ха ‘‘чалите асати пассаддхӣ’’ти. тена вуттам̣ – ‘‘килесапассаддхи на̄ма хотӣ’’ти.

бхавантарам̣ дисва̄ наманат̣т̣хена нати. тена̄ха – ‘‘натийа̄ асатӣти бхаваттха̄йа а̄лайаникантипарийут̣т̣ха̄несу асатӣ’’ти. пат̣исандхивасена а̄гати на̄ма̄ти пат̣исандхиггахан̣авасена бхавантарато идхева а̄гаманам̣ на̄ма, чутивасена чаванавасена ито бхавантарасса гаманам̣ на̄ма на хоти а̄гатигатийа̄ асати катӯпачитассапи каммасса уппаттипарикаппавасена паваттийа̄ абха̄вато. чаванавасена̄ти ниббаттабхавато чаванавасена чути, а̄йатим̣ упападжджанавасена упапа̄то на хоти. йато гати а̄гати чаванам̣ упапа̄то на хоти, тато ева невидха, на хурам̣, на убхайамантарена, ка̄йасса гатийа̄ а̄гатийа̄ ча абха̄вато саббасо чутӯпапа̄то наттхи; тена на идхалоке т̣хитоти ваттаббо. на паралоке т̣хитоти ваттаббо, на убхайамантарена т̣хитоти ваттаббо. тена̄ха ‘‘найидха локе’’тиа̄ди. таттха идхалокапаралокавинимуттасса сам̣саран̣ападесасса абха̄вато, ‘‘на убхайамантарена̄’’ти вуттоти убхайапарийа̄панно на хотӣти пат̣иккхипанто, ‘‘на убхайаттха хотӣ’’ти а̄ха. айамева антоти йо идхалоке паралоке ча абха̄во авиджджама̄ната̄ ануппаджджанам̣, айамева сакаласса дуккхамӯласса анто парийоса̄нам̣.

394. кан̣т̣хана̄л̣им̣ чхиндӣти на̄л̣им̣ чхиндитум̣ а̄рабхи. тасмим̣ чхиндитум̣ а̄раддхаккхан̣е чхедо ча ваттати; маран̣абхайан̃ча окками авӣтара̄габха̄вато, тато ева гатинимиттам̣ упат̣т̣ха̄ти. ‘‘сопи на̄ма сабрахмача̄рӣнам̣ анупаваджджатам̣ бйа̄каритва̄ сара̄гамаран̣ам̣ мариссатӣ’’ти сам̣виггама̄насо сан̇кха̄ре аничча̄дивасена паригган̣ханто. арахаттам̣ патва̄ти пуббе бахусо випассана̄йа удайаббайан̃а̄н̣ам̣ па̄витатта̄ та̄вадева арахаттам̣ патва̄ арахаттапхалапаччавеккхан̣а̄нантарам̣ кан̣т̣хана̄л̣иччхедапаччайа̄ джӣвитаниродхена самасӣсӣ хутва̄ паринибба̄йи. на хи антимабхавикасса арахаттам̣ аппатва̄ джӣвитантара̄йо хоти. тхерасса̄ти а̄йасмато чханнаттхерасса. бйа̄каран̣ена̄ти хетумхи каран̣авачанам̣ ‘‘бйа̄каран̣ена хетуна̄’’ти. таннимиттан̃хи тхеро вӣрийам̣ пагган̣ханто випассанам̣ уссукка̄пети. имина̄ти, ‘‘аттхи, бханте’’тиа̄дивачанена. тхероти а̄йасма̄ са̄рипуттаттхеро. пуччхатӣти, бханте, татха̄ куласам̣саггапасуто катхам̣ паринибба̄йиссатӣти пуччхати. ‘‘пуббе кулесу сам̣сат̣т̣хавиха̄рӣ’’ти сабрахмача̄рӣнам̣ пан̃н̃а̄тассапи имасмим̣ ‘‘хонти хете са̄рипутта̄’’тиа̄дина̄ бхагавато вутта-т̣т̣ха̄не асам̣сат̣т̣хабха̄во па̄кат̣о ахоси. паккампи нипаккам̣ вийа самма̄пат̣ипаджджама̄на̄пи кечи асан̃н̃ата̄ упат̣т̣хаханти. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

чханнова̄дасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

3. пун̣н̣ова̄дасуттаван̣н̣ана̄

395. анантарасутте ‘‘пат̣исалла̄на̄ти пхаласама̄паттито’’ти вуттам̣, таттха дхаммасена̄патино арийавиха̄расса адхиппетатта̄, идха пана акатакиччасса пат̣исалла̄нам̣ на̄ма ка̄йавивекоти а̄ха – ‘‘пат̣исалла̄на̄ти екӣбха̄ва̄’’ти. ‘‘чаккхувин̃н̃еййа̄ рӯпа̄’’ти панеттха вин̃н̃еййарӯпам̣ виджа̄нантасса два̄рабхӯтам̣ чаккхунти убхайам̣ аджджхаттикам̣ ба̄хиран̃ча а̄йатанам̣ абхинандита̄диса̄ман̃н̃ена тан̃чети еттха там̣-саддена екаджджхам̣ пачча̄мат̣т̣ханти а̄ха – ‘‘тан̃чети там̣ чаккхун̃чева рӯпан̃ча̄’’ти. йам̣ панеттха вин̃н̃еййасаддена джотитам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ там̣ сампайуттадхамма̄ти тадубхайам̣, ‘‘мановин̃н̃еййа̄ дхамма̄’’ти падена катхитамева̄ти идха на гахитам̣. еса найо сесесупи. самодха̄нена̄ти саха̄ват̣т̣ха̄нена, читтена нандийа̄ тан̣ха̄йа саха паваттийа̄ читтасахуппаттийа̄ти аттхо. тена̄ха – ‘‘уппаджджати нандӣ’’ти. пан̃чаккхандхадуккхасса самодха̄нанти пан̃чаккхандхасан̇кха̄тасса дуккхасаччасса паччавока̄ре сахаппаватти хоти. йасма̄ дуккхам̣ уппаджджама̄нам̣ чханнам̣ два̄ра̄нам̣йева васена уппаджджати, татха̄ самудайоти, тасма̄ а̄ха – ‘‘ити чхасу два̄ресӯ’’тиа̄ди. килесават̣т̣асса каммават̣т̣асса випа̄кават̣т̣асса ча катхитатта̄ а̄ха – ‘‘ват̣т̣ам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ дассетӣ’’ти. дутийанайети ‘‘санти ча кхо’’тиа̄дина̄ вутте дутийе десана̄найе. па̄т̣ийекко анусандхӣти на йатха̄нусандхи на̄пи аджджха̄сайа̄нусандхӣти адхиппа̄йо, пуччха̄нусандхисса пана идха самбхаво ева наттхӣти. саттасу т̣ха̄несӯти аккосане парибха̄сане па̄н̣иппаха̄ре лед̣д̣уппаха̄ре дан̣д̣аппаха̄ре саттхаппаха̄ре джӣвита̄воропанети имесу саттасу. ‘‘бхаддака̄ ватиме’’тиа̄дина̄ кхантипат̣исам̣йуттам̣ сӣхана̄дам̣ нада̄петум̣.

396. чан̣д̣а̄ти кодхана̄, тена дӯситачиттата̄йа дут̣т̣ха̄ти вутта̄. киббиса̄ти па̄па̄. пхаруса̄ти ӣсакампи паса̄дасинеха̄бха̄вена лудда̄. пхарусавачаната̄йа ва̄ пхаруса̄, татха̄бхӯта̄ пана лудда̄ на̄ма хонти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘каккхал̣а̄’’ти. идан̃ча тети, ‘‘хаттхаччхедам̣ на̄сикаччхеда’’нти евама̄дим̣ идан̃ча анит̣т̣хам̣ карисса̄ма̄ти бхайадассанена таджджессанти.

гхат̣икамуггарена̄ти дан̣д̣а̄нам̣ кира аггапассе гхат̣а̄ка̄рам̣ дассенти, тена со ‘‘гхат̣икамуггаро’’ти вуччати. екатодха̄ра̄дина̄ саттхена карава̄лакхагга̄дина̄. ‘‘индрийасам̣вара̄дӣнам̣ етам̣ на̄ма’’нти ватва̄ йаттха йаттха индрийасам̣вара̄дайо ‘‘дамо’’ти вутта̄, там̣ па̄т̣хападесам̣ дассенто ‘‘саччена̄’’тиа̄дима̄ха. маначчхат̣т̣ха̄ни индрийа̄ни дамети сам̣варетӣти индрийасам̣варо, дамо. ра̄га̄дипа̄падхамме дамети упасаметӣти дамо, пан̃н̃а̄. па̄н̣а̄типа̄та̄дикаммакилесе дамети упасамети виккхамбхетӣти дамо упосатхо. бйа̄па̄давихеса̄дике дамети винетӣти дамоти а̄ха – ‘‘имасмим̣ пана сутте кханти ‘дамо’ти ведитабба̄’’ти. упасамоти тассева дамасса вевачанам̣, тасма̄ дамо ча со бйа̄па̄да̄дӣнам̣ винайанат̣т̣хена тесам̣йева упасаманат̣т̣хена упасамо ча̄ти дамӯпасамо, адхива̄санакханти.

397. таттха кхантийам̣ ката̄дхика̄ро там̣ джанападам̣ гантва̄ маха̄джанасса авассайо хоти, тасма̄ тадасса апада̄нам̣ самуда̄гамато пат̣т̣ха̄йа вибха̄ветум̣, ‘‘ко панеса пун̣н̣о’’тиа̄ди а̄раддхам̣. еттха̄ти етасмим̣ суна̄парантаджанападе. асаппа̄йавиха̄ранти бха̄вана̄бхийогасса на саппа̄йам̣ виха̄рам̣.

две бха̄тароти авибхаттаса̄патеййа̄ авибхаттавоха̄расам̣йога̄. тена̄ха ‘‘тесӯ’’тиа̄ди. джанападача̄рикам̣ чаранто бхан̣д̣ам̣ гахетва̄ джанападесу виккайам̣ каронто.

‘‘буддхапӯджам̣ дхаммапӯджам̣ сан̇гхапӯджам̣ карисса̄ма̄’’ти таннинна̄. ат̣т̣химин̃джам̣ а̄хачча ат̣т̣ха̄сӣти, ‘‘буддхо’’ти вачанам̣ ассутапуббам̣ сотапатхам̣ упагатам̣ анаппакам̣ пӣтисоманассам̣ самут̣т̣ха̄пентам̣ пӣтисамут̣т̣ха̄напан̣ӣтарӯпехи чхавичамма̄дӣни чхиндитва̄ ат̣т̣химин̃джам̣ а̄хачча ат̣т̣ха̄си. виссаджджитанти виккин̣анавасена винийоджитам̣. каммат̣т̣ха̄нам̣ на упат̣т̣ха̄тӣти бха̄вана̄вӣтхим̣ на отарати. майхам̣ асаппа̄йоти майхам̣ каммат̣т̣ха̄набха̄вана̄йа саппа̄йо упака̄ро на хоти.

кочи чан̇камитум̣ саматтхо на̄ма наттхи махата̄ самуддавӣчисаддена упаддутатта̄ бха̄вана̄манасика̄расса анабхисамбхун̣анато. тена̄ха ‘‘самуддавӣчийо’’тиа̄ди. соти макул̣авиха̄ро.

уттамаджавена гаччхама̄на̄ йатха̄дхиппетам̣ маггам̣ атиккамитва̄ ан̃н̃атарам̣ дӣпакам̣ па̄пун̣и.

уппа̄дикам̣ ут̣т̣ха̄петва̄ти маха̄ва̄таман̣д̣аласамут̣т̣ха̄панена тасмим̣ падесе маха̄самуддам̣ сам̣кхобхенто махантам̣ уппа̄дам̣ ут̣т̣хапетва̄.

тхеро, ‘‘амхе а̄ваджджеййа̄тха̄’’ти канит̣т̣хасса вачанам̣ саритва̄ антарантара̄ а̄ваджджети, тасма̄ тада̄пи а̄ваджджети, там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘тасмим̣йева кхан̣е а̄ваджджитва̄’’ти. саммукхети сӣсат̣т̣ха̄не. пат̣иведесунти паведесум̣, упа̄сака̄ майанти пат̣иджа̄ним̣су. имина̄ти имина̄ майхам̣ париччаттакот̣т̣ха̄сена. ман̣д̣алама̄л̣анти мун̣д̣аман̣д̣алама̄л̣асадисам̣ пат̣иссайам̣. парича̄рака̄ти авасесага̄мино.

саччабандхасса ока̄сам̣ каронто ‘‘екӯнапан̃часата̄на’’нти а̄ха. там̣ дивасам̣…пе… аггахеси, тена со тхеро пат̣хамам̣ сала̄кам̣ ган̣ханта̄нам̣ етадагге т̣хапито.

ва̄н̣иджага̄мам̣ гантва̄ти ва̄н̣иджага̄масамӣпам̣ гантва̄. буддхакола̄халанти буддха̄нам̣ упагамма сатта̄нам̣ уппаджджанакутӯхалам̣.

маха̄гандхакут̣ийам̣йева̄ти джетаванамаха̄виха̄ре маха̄гандхакут̣ийам̣йева. паричаритаббанти упат̣т̣ха̄таббам̣.

гандхакат̣т̣ха̄нӣти чанданаагарусалал̣а̄дӣни сугандхакат̣т̣ха̄ни. сесам̣ сувин̃н̃еййамева̄ти.

пун̣н̣ова̄дасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

4. нандакова̄дасуттаван̣н̣ана̄

398. сан̇гхасса бха̄рам̣ ака̄си упа̄йена нандакаттхерасса ова̄дена винетабба̄нам̣ бхиккхунӣнам̣ винайаттхам̣. тена̄ха ‘‘имам̣ пана̄’’тиа̄ди. парийа̄йати паваттатӣти парийа̄йо, пат̣ипа̄т̣ӣти а̄ха – ‘‘парийа̄йена̄ти ва̄рена̄’’ти. асса̄ти нандакаттхерасса. вада̄песи ан̃н̃ехи аттано анока̄сабха̄вам̣. парийа̄йена овадантӣти овадитум̣ саматтха̄ бхиккхунийо ва̄рена оваданти. идам̣ парийа̄йена оваданам̣. читтам̣ екаггам̣ хоти пасӣдати пуббачарийасиддхена га̄равабахума̄нена гехасситапемавасена.

готамӣти маха̄паджа̄патиготамӣ. сет̣т̣хисса̄ти ба̄ра̄н̣асисет̣т̣хино.

тети паччекабуддхе. ким̣ ну кхоти пуччхи чиратарака̄лам̣ пун̃н̃акирийа̄йа парибха̄витасанта̄ната̄йа, паччекабуддхесу ча га̄равабахума̄ната̄йа. дуггатехипи сакка̄ ка̄тунти дуггатехипи йатха̄вибхавам̣ ката̄ кут̣и тумха̄кам̣ васитум̣ сакка̄ти пуччхи.

хаттхакаммам̣ детха̄ти хаттхакаммам̣ катва̄ детха̄ти аттхо. а̄нисам̣сам̣ а̄чиккхитва̄ти ‘‘та̄диса̄нам̣ махесӣнам̣ катам̣ веййа̄ваччам̣ амха̄кампи дӣгхараттам̣ хита̄йа хоти. а̄ва̄сада̄нан̃ча на̄ма махаппхалам̣ маха̄нисам̣сам̣ ниббаттат̣т̣ха̄не маха̄сампаттиа̄вахам̣ бхависсатӣ’’тиа̄дина̄ а̄нисам̣сам̣ а̄чиккхитва̄. га̄л̣хена ова̄дена таджджетва̄ти, ‘‘имесу на̄ма каронтесу твам̣ касма̄ на кароси, мама джет̣т̣хакада̄сасса бхарийабха̄вам̣ на джа̄на̄си. саббехипи карийама̄насса хаттхакаммасса акаран̣е туйхам̣ идан̃чидан̃ча дуккхам̣ а̄гамиссатӣ’’ти бхайена таджджетва̄. сатам̣ сатам̣ хутва̄ти сатам̣ сатам̣ да̄сапутта̄ екаджджхам̣ хутва̄ екан̃ча екан̃ча кут̣им̣ катва̄ ада̄си. чан̇камана̄дипарива̄ранти чан̇каманараттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄набходжана̄дипарива̄рат̣т̣ха̄насахитам̣. джаггитва̄ упат̣т̣ха̄петва̄. виссаджджа̄песӣти париччаджа̄песи. париватта̄петва̄ти чета̄петва̄. тичӣвара̄нӣти сахассаггханика̄ни тичӣвара̄ни катва̄ ада̄си. ка̄лена ка̄ланти ка̄ле ка̄ле, кисмин̃чи ка̄лети аттхо. радждже т̣хитасса̄ти саббабхӯтӯпака̄рарадждже т̣хитасса.

нандакаттхеропӣти тада̄ джет̣т̣хакада̄со етарахи нандакаттхеро паббаджитва̄ арахаттам̣ патто. джет̣т̣хакада̄сидхӣта̄ …пе… аггамахесит̣т̣ха̄не т̣хита̄ти маха̄паджа̄патиготамим̣ сандха̄йа вадати. айама̄йасма̄ нандакоти айамева самуда̄гамато а̄йасма̄ нандакаттхеро. ета̄ва та̄ бхиккхунийоти ета̄вата̄ самуда̄гамато пан̃часата̄ бхиккхунийо.

399. хетуна̄ти н̃а̄йена авипарӣтапат̣ипаттийа̄. пуббабха̄га̄ хи пурима̄ пурима̄ пат̣ипада̄ паччхима̄йа ка̄ран̣ам̣. йа̄тха̄васарасато дит̣т̣ханти йатха̄бхӯтасабха̄вато паччаккхам̣ вийа.

401. там̣ сабха̄вам̣ там̣сабха̄ванти тасса̄ ведана̄йа паччайабха̄вена анурӯпам̣.

403. пат̣хаматарам̣йева аничча̄ти тасса̄пи чха̄йа̄йа аниччабха̄во пат̣хаматарам̣йева сиддхо. на хи када̄чи аниччам̣ нисса̄йа паваттам̣ кин̃чи ниччам̣ на̄ма аттхӣти.

404. анупаханитва̄ти авина̄сетва̄. катхам̣ пана мам̣сака̄йам̣ чаммака̄йан̃ча авина̄сетва̄ итаресам̣ кантанам̣ хотӣти бйатирекамукхена дассетум̣, ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. чаммам̣ аллийа̄пентоти чамме лагга̄пенто чаммапат̣ибаддхам̣ каронто. чаммам̣ баддхам̣ катва̄ти виварака̄ле на пха̄ленто чаммабаддхе катва̄. евам̣ акатва̄ти евам̣ мам̣сачаммака̄йа̄нам̣ вина̄санам̣ акатва̄, вилимам̣са̄дивикантанена ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вивечетва̄. таттха вилимам̣санти чамманисситамам̣сам̣, пат̣иччханнакиломаканти ча ваданти. нха̄рӯти сукхуманха̄ру. бандхананти чаммамам̣са̄нам̣ самбандхам̣. тена̄ха – ‘‘саббачамме лаггавилипанамам̣самева̄’’ти. антаракилесамева̄ти антаре читте джа̄татта̄ саттасанта̄нантогадхата̄йа аббхантарабхӯтакилесамева.

405. таджджам̣ ва̄йа̄манти нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. татха̄ хи пурисена кут̣ха̄рина̄ чхеджджам̣ чхиндите чхеджджат̣т̣ха̄насса саллаккхан̣ам̣ иччхитаббам̣, тасса пат̣игха̄табха̄во иччхитаббо, ка̄йапарил̣а̄ха̄бха̄во иччхитаббо, тасса ават̣т̣ха̄нам̣ иччхитаббам̣, киччантаре аджджхупеккхан̣ам̣ иччхитаббам̣, евам̣ пан̃н̃а̄йа килесе чхиндантасса йогино вӣрийабалена саддхим̣ сати-пӣти-пассаддхи-сама̄дхи-упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ иччхитаббанти а̄ха – ‘‘евам̣ на вина̄ чхахи…пе… саккотӣ’’ти.

407. тена ка̄ран̣ена̄ти йена та̄сам̣ бхиккхунӣнам̣ са̄ дхаммадесана̄ саппа̄йа̄, а̄севанамандата̄йа пана аджджха̄сайена парипун̣н̣асан̇каппа̄ на джа̄та̄йева; пуна татха̄ десана̄йа сати а̄севанабалавата̄йа парипун̣н̣асан̇каппа̄ бхависсанти; тена ка̄ран̣ена твампи та̄ бхиккхунийо тенева ова̄дена овадеййа̄сӣти.

415. саббапаччхимика̄ти сабба̄сам̣ канит̣т̣ха̄ сота̄панна̄, анарийа̄ таттха ка̄чи наттхӣти аттхо. тена̄ха – ‘‘сеса̄ пана…пе… кхӣн̣а̄сава̄ ча̄’’ти. йади еванти акхӣн̣а̄сава̄пи та̄диса̄ бхиккхунӣ аттхи. евам̣ сати суккхавипассакабха̄венапи сати кхӣн̣а̄савабха̄ве арийасса винайе апарипун̣н̣асан̇каппа̄ва̄ти адхиппа̄йена чодети, ‘‘катхам̣ парипун̣н̣асан̇каппа̄’’ти? итаро аджджха̄сайапа̄рипӯрийа̄ти ка̄ран̣ам̣ ватва̄, ‘‘йасса хӣ’’тиа̄дина̄ таматтхам̣ виварати. аджджха̄сайапа̄рипӯрийа̄ти таттха адхиппа̄йапа̄рипӯрийа̄, на саббасо гун̣апа̄рипӯрийа̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘када̄ ну кхо’’тиа̄ди. етена па̄дакаджджха̄насаммаситаджджха̄на̄нам̣ висадисата̄йа пуггаласса випассана̄ка̄ле паваттааджджха̄сайавасена арийамагге боджджхан̇гамагган̇гаджха̄нан̇га̄нам̣ висесата̄ти айаматтхо дӣпитоти ведитаббо. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

нандакова̄дасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

5. ра̄хулова̄дасуттаван̣н̣ана̄

416. вимуттим̣ парипа̄чентӣти килеса̄нам̣ пат̣иппассаддхивимуттибхӯтам̣ арахаттам̣ саббасо па̄ченти са̄дхенти нибба̄пентӣти вимуттипарипа̄чанӣйа̄. дхамма̄ти ка̄ран̣адхамма̄. тена̄ха – ‘‘висуддхика̄ран̣авасена̄’’ти, арахаттасан̇кха̄та̄йа висуддхийа̄ сампа̄данавасена̄ти аттхо. саддхиндрийа̄дайо висуджджхама̄на̄ маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ва саббасо ассаддхийа̄дӣхи читтам̣ вимочента̄ аггапхалавимуттим̣ сампа̄денти. тесам̣ пана висуддхи ба̄лапариваджджанена пан̣д̣итапайирупа̄санена паса̄да̄вахадхаммапаччавеккхан̣а̄йа ча хоти. тато идха паннараса дхамма̄ адхиппета̄ти дассенто, ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄дима̄ха.

таттха ассаддхе пуггалети саддха̄рахите пуггале. те хи нисса̄йа на када̄чи саддха̄ самбхавати, тесам̣ пана дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанена ан̃н̃адаттху асаддхийамева вад̣д̣хати, тасма̄ те пат̣ибхайамагго вийа дӯрато ваджджетабба̄. ассаддхийанти ча саддха̄йа пат̣ипаккхабхӯта̄ асаддхеййаваттхусмим̣ адхимуччана̄ка̄рена паватта̄ сам̣килесадхамма̄ ведитабба̄. саддхе пуггалети саддха̄сампанне пуггале. те хи нисса̄йа саддхеййаваттхусмим̣ ануппанна̄ уппаджджати, уппанна̄ бхиййобха̄вам̣ вепуллам̣ а̄паджджати. саддхеййаваттхӯти ча буддха̄дӣни ратана̄ни каммакаммапхала̄ни ча. севатоти лаббхама̄нам̣ саддха̄сампадам̣ уппа̄детум̣ вад̣д̣хетун̃ча нисевато. сесапада̄ни тассева вевачана̄ни. атха ва̄ севато упасан̇камато. бхаджато тесам̣ пат̣ипаттийам̣ бхаттим̣ куббато. пайирупа̄сатоти тесам̣ ова̄да̄нуса̄саникаран̣авасена упат̣т̣хахато. паса̄данӣйасуттанта̄ на̄ма буддха̄дигун̣апат̣исам̣йутта̄ паса̄да̄ваха̄ сампаса̄данӣйасутта̄дайо. те хи паччавеккхато буддха̄дӣсу ануппанна̄ пасанна̄ упаджджати, уппанна̄ бхиййобха̄вам̣ вепуллам̣ а̄паджджати. имехи тӣха̄ка̄рехӣти имехи йатха̄вуттехи тӣхи ка̄ран̣ехи. пат̣ипаккхадӯрӣбха̄вато паччекам̣ сӯпаха̄рато ча а̄севанам̣ бха̄ванам̣ лабханти. саддхиндрийам̣ висуджджхати маггапхала̄вахабха̄вена аччхати висуддхим̣ па̄пун̣а̄ти. имина̄ найена сесападесупи аттхо ведитаббо.

айам̣ пана висесо – кусӣтети аласе самма̄пат̣ипаттийам̣ никкхиттадхуре. а̄раддхавӣрийети паггахитавӣрийе самма̄пат̣ипанне. саммаппадха̄нети ануппанна̄нам̣ акусала̄нам̣ ануппа̄дана̄дивасена паватте чатта̄ро упа̄йаппадха̄не. паччавеккхато пат̣ипаттим̣ авеккхато. те хи паччавеккхато лӣнам̣ абхибхавитва̄ саммадева а̄рамбхадха̄туа̄ди ануппанна̄нам̣ видхина̄ сатисампада̄йа уппа̄да̄йа бхиййобха̄ва̄йа сам̣ваттати. асама̄хите бхантамигабхантагон̣асаппат̣ибха̄ге виббхантачитте. сама̄хите упача̄расама̄дхина̄ аппана̄сама̄дхина̄ ча саммадева сама̄хитачитте. джха̄навимоккхети савитаккасавича̄ра̄диджха̄на̄ни пат̣хама̄дивимоккхе ча. тесан̃хи паччавеккхан̣а̄ упарӯпари аччантамева сама̄дха̄на̄йа сам̣ваттати. дуппан̃н̃ети ниппан̃н̃е, арийадхаммасса уггахапарипуччха̄саванасаммасана̄бха̄вена саббасо пан̃н̃а̄рахите ча. пан̃н̃авантети випассана̄пан̃н̃а̄йа чева маггапан̃н̃а̄йа ча саманна̄гате. гамбхӣран̃а̄н̣ачарийанти гамбхӣрам̣ кхандха̄йатанадха̄тусаччапат̣иччасамуппа̄да̄дибхедам̣ н̃а̄н̣асса чаритаббат̣т̣ха̄нам̣, йаттха ва̄ гамбхӣран̃а̄н̣асса чарийам̣ паваттати. таттха хи паччавеккхан̣а̄ саммохам̣ видхамати, ануппанна̄йа пан̃н̃а̄йа уппа̄да̄йа бхиййобха̄ва̄йа сам̣ваттати. суттантаккхандхети суттасамӯхе.

пуббе саддхиндрийа̄дӣнам̣ висуддхика̄ран̣а̄ни, ‘‘вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄’’ти вутта̄нӣти идха саддха̄дике ан̃н̃е ча дхамме дассенто, ‘‘апарепӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха саддха̄дӣнам̣ вимуттипарипа̄чанӣйата̄ дассита̄ ева, аниччасан̃н̃а̄дӣнам̣ пана вимуттипарипа̄чанӣйата̄йа ваттаббамева наттхи випассана̄бха̄вато. тена̄ха – ‘‘име пан̃ча ниббедхабха̄гийа̄ сан̃н̃а̄’’ти. калйа̄н̣амиттата̄дайоти калйа̄н̣амиттата̄ сӣласам̣варо абхисаллекхакатха̄ вӣрийа̄рамбхо ниббедхика̄ пан̃н̃а̄ име калйа̄н̣амиттата̄дайо пан̃ча дхамма̄. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана ‘‘мегхийасуттасам̣ван̣н̣ана̄йам̣’’ (уда̄. ат̣т̣ха. 31) вуттанайена ведитаббо. локам̣ волокентасса̄ти буддхавенеййасатталокам̣ буддхачаккхуна̄ висесато олокентасса.

419. а̄йасмато ра̄хуласса индрийа̄нам̣ парипаккатта̄ саддхим̣ пат̣т̣хапитапаттхана̄ девата̄ удиккхама̄на̄ тит̣т̣ханти, – ‘‘када̄ ну кхо уттари а̄сава̄нам̣ кхайе винессатӣ’’ти. йада̄ пана саттха̄ евам̣ паривитаккеси, та̄вадева сама̄наджджха̄сайата̄йа саббака̄лам̣ тан̇кхан̣ам̣ а̄гаментийо та̄ девата̄йо там̣ самава̄йам̣ дисва̄ екасмим̣ андхаванасмим̣йева саннипатита̄. упа̄лисса гахапатино дӣгханакхапарибба̄джакасса чатусаччадхаммесу дассанакиччена паватто сота̄паттимагготи тесу суттесу (пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 2.2.30) пат̣хамамагго ‘‘дхаммачаккху’’нти вутто, тасса дассанаттхасса са̄тисайатта̄, брахма̄йуно пана пхалан̃а̄н̣а̄ни хет̣т̣хима̄ни тӣн̣и са̄тисайа̄нӣти брахма̄йусутте(ма. ни. 2.383 а̄дайо) тӣн̣и пхала̄ни ‘‘дхаммачаккху’’нти вутта̄ни. идам̣ панеттха а̄йасмато ра̄хуласса магган̃а̄н̣ам̣ пхалан̃а̄н̣ан̃ча дассанаттхо са̄тисайо, та̄хи ча девата̄хи йам̣ н̃а̄н̣ам̣ адхигатам̣, там̣ са̄тисайамева̄ти вуттам̣ – ‘‘имасмим̣ сутте чатта̄ро магга̄, чатта̄ри ча пхала̄ни дхаммачаккхунти ведитабба̄нӣ’’ти. ким̣ пана са̄вака̄нам̣ сачча̄бхисамайан̃а̄н̣е аттхи кочи висесоти? а̄ма аттхи. со ча кхо пуббабха̄ге вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄йа паваттийа̄ка̄рависесена лабхеййа ка̄чи висесаматта̄. сва̄йаматтхо абхидхамме ‘‘но ча кхо йатха̄ дит̣т̣хиппаттасса̄’’ти саддха̄вимуттато дит̣т̣хиппаттасса килесаппаха̄нам̣ пати висесакиттанена дӣпетаббо. ким̣ пана а̄йасма̄ ра̄хуло вийа та̄ девата̄ сабба̄ екачитта̄ пагева чатта̄ри пхала̄ни адхиган̣хим̣сӯти? ноти дассенто ‘‘таттха хӣ’’тиа̄дима̄ха. киттака̄ пана та̄ девата̄ти а̄ха ‘‘та̄сан̃ча пана̄’’тиа̄ди.

ра̄хулова̄дасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

6. чхачхаккасуттаван̣н̣ана̄

420. а̄димхи калйа̄н̣анти а̄дикот̣т̣ха̄се калйа̄н̣ам̣ етасса̄ти ва̄ а̄дикалйа̄н̣о, там̣ а̄дикалйа̄н̣ам̣, а̄дикалйа̄н̣абха̄во ча досавигамена иччхитаббо. йан̃хи саббасо вигатадосам̣, там̣ парипун̣н̣агун̣амева хотӣти ‘‘ниддоса’’нти вуттам̣. катва̄ти ча падам̣, ‘‘калйа̄н̣ам̣ катва̄ бхаддакам̣ катва̄’’ти пуримапададвайенапи йоджетаббам̣. десана̄ка̄ро хи идха калйа̄н̣асаддена гахито. тенева̄ха – ‘‘десетаббадхаммасса калйа̄н̣ата̄ дассита̄ хотӣ’’ти, дутийе пана аттхавикаппе десетаббадхаммасса калйа̄н̣ата̄ мукхйенева катхита̄ итарасса аттха̄паттито. маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣анти еттха̄пи есева найо. айан̃ча десана̄йа тхомана̄ буддха̄нам̣ а̄чин̣н̣асама̄чин̣н̣а̄ва̄ти дассетум̣, ‘‘ити бхагава̄ арийавам̣са’’нтиа̄ди вуттам̣. дхаммаггахан̣ампи десана̄йа тхомана̄ ева̄ти ‘‘навахи падехӣ’’ти вуттам̣.

ведана̄ йа̄тха̄вато джа̄нанам̣, тан̃ча маггакиччам̣, тасса упа̄йо випассана̄тиа̄ха – ‘‘сахавипассанена маггена джа̄нитабба̄нӣ’’ти. парин̃н̃а̄бхисамайа̄дикиччена ниббаттийа̄ асаммохато ча пат̣ивиджджхитаббо. тебхӯмакачиттамева катхитам̣ саммасанат̣т̣ха̄насса адхиппетатта̄. еса найо дхамма̄йатана̄дӣсупи. дхамма̄йатанасса ва̄ а̄йатанабха̄вато бахиддха̄гахан̣ам̣, на саббасо анаджджхаттабха̄вато. випа̄каведана̄паччайа̄ джаванаккхан̣е уппаннатан̣ха̄ти чхаттим̣савипа̄каведанам̣ нисса̄йа евам̣ асса̄дентӣ анубхавеййанти акусаладжаванаккхан̣ато уппаннатан̣ха̄.

422. па̄т̣ийекко анусандхӣти йатха̄нусандхиа̄дӣнам̣ асамбхаватоти адхиппа̄йена вуттам̣. хет̣т̣ха̄ти вин̃н̃а̄н̣апхассаведана̄тан̣ха̄нам̣ паччайа̄йаттавуттита̄дассанена чаккха̄йатана̄дӣнам̣ рӯпа̄йатана̄дӣнан̃ча паччайа̄йаттавуттита̄ дӣпита̄ апаччайуппаннасса паччайа̄бха̄вато, йан̃ча паччайа̄йаттавуттикам̣, там̣ аниччам̣ уппа̄дасамбхавато, йаданиччам̣ там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣ таданатта̄ти кхандхапан̃чаке ча чханнам̣ чхакка̄нам̣ васена гханавиниббхогакаран̣ена аттхато анатталаккхан̣ам̣ вибха̄витам̣. на сарӯпатоти сарӯпатопи там̣ вибха̄ветука̄мо тенева чхачхакка̄нам̣ васена гханавиниббхоганайена бйатирекато ча анвайато ча дассенто бхагава̄ – ‘‘чаккху атта̄ти йо вадеййа̄’’тиа̄дима̄ха̄ти йатха̄нусандхика̄ва десана̄ вибха̄вита̄. тена̄ха ‘‘хет̣т̣ха̄ катхита̄нам̣ хӣ’’тиа̄ди. хет̣т̣ха̄ пана чханнам̣ чхакка̄нам̣ васена виниббхогадассанаматтам̣, на анатталаккхан̣ам̣ вибха̄витам̣, идха пана сарӯпато анатталаккхан̣ам̣ вибха̄витанти адхиппа̄йена анусандхантарабха̄ваджотана̄. йадипи анаттабха̄во на̄ма чатӯсупи саччесу лаббхатева, саббепи хи дхамма̄ анатта̄, име панеттха двепи найа̄ саммасанавасена паватта̄ти вуттам̣ – ‘‘двиннам̣ сачча̄нам̣ анаттабха̄вадассанаттха’’нти. на упападжджатӣти упапаттисан̇кха̄тайуттийа̄ на саметӣти айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘на йуджджатӣ’’ти. аттава̄дина̄ – ‘‘ниччо дхуво сассато’’ти абхимато, чаккхун̃ча уппа̄давантата̄йа аниччам̣, йам̣ паччайа̄йаттхавуттита̄, тасма̄ ‘‘чаккху атта̄ти йо вадеййа, там̣ на упападжджатӣ’’тиа̄ди. сакка̄йаваттху чаккху анатта̄ аниччабха̄вато сеййатха̄пи гхат̣о, чаккхум̣ аниччам̣ паччайа̄йаттавуттибха̄вато сеййатха̄пи гхат̣о, чаккху паччайа̄йаттавутти уппа̄да̄дисамбхавато сеййатха̄пи гхат̣о. вигаччхатӣти бхан̇гуппаттийа̄ сабха̄ва̄вигамена вигаччхати. тена̄ха ‘‘нируджджхатӣ’’ти.

424. йасма̄ килесават̣т̣амӯлакам̣ каммават̣т̣ам̣, каммават̣т̣амӯлакан̃ча випа̄кават̣т̣ам̣. килесуппатти ча тан̣ха̄дигга̄хапуббика̄, тасма̄ ‘‘тин̣н̣ам̣ ва̄ га̄ха̄нам̣ васена ват̣т̣ам̣ дассету’’нти а̄ха. йасма̄ пана тан̣ха̄паккхика̄ дхамма̄ самудайасаччам̣, чаккха̄дайо дуккхасаччам̣, тасма̄ вуттам̣ – ‘‘двиннам̣ сачча̄нам̣ васена ват̣т̣ам̣ дассету’’нти. тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хигга̄ха̄ва ведитабба̄ сакка̄йага̄минипат̣ипада̄йа адхиппетатта̄. ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ гахан̣амеветтха анупассана̄ти а̄ха – ‘‘га̄хаттайавасена пассатӣ’’ти.

тин̣н̣ам̣ га̄ха̄нам̣ пат̣ипаккхавасена̄ти тан̣ха̄дигга̄хапат̣ипаккхабхӯта̄нам̣ дуккха̄ничча̄натта̄нупассана̄нам̣ васена, та̄хи ва̄ тин̣н̣ам̣ га̄ха̄нам̣ пат̣ипаккхавасена винивет̣ханавасена ануппа̄данавасена̄ти аттхо. пат̣ипаккхавасена виват̣т̣ам̣ дассетунти йоджана̄. сакка̄йаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти еттха ниродхадхаммо сарӯпенева дасситоти а̄ха – ‘‘ниродхо…пе… дассету’’нти. пат̣иседхавачана̄нӣти пат̣иккхепавачана̄ни.

425. тан̣ха̄дӣнам̣ анупа̄дийанавачана̄ни тан̣ха̄дит̣т̣хивасенева вутта̄ни тан̣ха̄дит̣т̣хӣнам̣йева абхинандана̄дивасена паваттисаббха̄вато. аппахӣнаттхо анусайаттхоти а̄ха – ‘‘анусетӣти аппахӣно хотӣ’’ти арийамаггена хи аппахӣно тха̄магато ра̄га̄дикилесо анусайо ка̄ран̣ала̄бхе сати уппаджджана̄рахабха̄вато. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. ват̣т̣адуккхакилесадуккхасса̄ти ват̣т̣адуккхасса чева килесадуккхасса ча. саупа̄дисесанибба̄нан̃хи килесадуккхасса антакаран̣ам̣, анупа̄дисесанибба̄нам̣ ват̣т̣адуккхасса.

426. тесанти анусайа̄нам̣. пат̣иккхепавасена̄ти паджаханавасена, аппаваттикаран̣авасена̄ти аттхо. авиджджам̣ паджахитва̄ти анавасесато авиджджам̣ аппаваттидхамматам̣ а̄па̄детва̄. ка̄мам̣ хет̣т̣химамагган̃а̄н̣ампи авиджджа̄паха̄йинӣ виджджа̄ ева, там̣ пана н̃а̄н̣ам̣ авиджджа̄йа анавасесаппаха̄йакам̣ на хоти, аггамагган̃а̄н̣е пана уппанне авиджджа̄йа лесопи на̄васиссатӣти тадева авиджджа̄йа паха̄йаканти а̄ха – ‘‘арахаттамаггавиджджам̣ уппа̄детва̄’’ти.

427. сайамева татха̄гате аттано буддха̄нубха̄вена десенте сат̣т̣хи бхиккхӯ арахаттам̣ патта̄ти аначчхарийаметам̣, атха ким̣ аччхарийанти а̄ха ‘‘има’’нтиа̄ди. катхентепӣти еттха итисаддо пака̄раттхо, имина̄ва пака̄рена̄ти аттхо. патта̄ ева̄ти сат̣т̣хи бхиккхӯ арахаттам̣ патта̄ ева̄ти йоджана̄. етампи аначчхарийам̣, саттху саммукха̄ са̄вака̄ самуда̄гама̄ маха̄бхин̃н̃а̄ пабхиннапат̣исамбхида̄ татха̄ татха̄ саппа̄т̣иха̄рийам̣ дхаммам̣ десентӣти. тена̄ха – ‘‘маха̄бхин̃н̃аппатта̄ хи те са̄вака̄’’ти.

маха̄ман̣д̣апети лохапа̄са̄дасса пурато ева маха̄бхиккхусаннипа̄то джа̄тоти тесам̣ пахонакавасена кате махати са̄н̣иман̣д̣апети ваданти. тесупи т̣ха̄несӯти тесу йатха̄вуттамаха̄ман̣д̣апа̄дӣсу т̣ха̄несу. маха̄тхеро аттхӣти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. деваттхерасса гун̣е сутва̄ пасаннама̄насо маха̄тхеро, татха̄пи ваттхасампаттийа̄ пасӣдитва̄ ‘‘твам̣ пана нха̄пехӣ’’ти а̄ха.

хет̣т̣ха̄па̄са̄дети ча калйа̄н̣ийамаха̄виха̄ре упосатха̄га̄ре хет̣т̣ха̄па̄са̄де екада̄ упарипа̄са̄де екада̄, катхесӣти. чӯл̣ана̄гасса татха̄ махатӣ париса̄ девата̄нубха̄вена абхин̃н̃а̄па̄данам̣ ахосӣти кечи. тхеро пана махиддхико ахоси, тасма̄ та̄ва махатим̣ парисам̣ абхин̃н̃а̄песӣти апаре.

тато татоти тассам̣ тассам̣ диса̄йам̣. екова̄ти екаччо ева, на бахусо, катипайа̄ва путхуджджана̄ ахесунти аттхо. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева.

чхачхаккасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

7. маха̄сал̣а̄йатаникасуттаван̣н̣ана̄

428. маханта̄ни сал̣а̄йатана̄ни адхикичча паваттатта̄ маха̄сал̣а̄йатаникам̣, махантата̄ ча тесам̣ махантам̣ локасаннива̄сам̣ абхибйа̄петва̄ т̣хитатта̄ айонисо гайхама̄на̄нам̣ махато анаттха̄йа сам̣ваттанато, йонисо гайхама̄на̄нам̣ махато аттха̄йа хита̄йа сукха̄йа сам̣ваттанато ча дат̣т̣хабба̄. джотаканти бодхакам̣.

429. сикха̄ппатта̄йа випассана̄йа джа̄нанампи йатха̄бхӯтаджа̄нанамева маггена джа̄нанасса а̄саннака̄ран̣абха̄ватоти а̄ха – ‘‘сахавипассанена маггена аджа̄нанто’’ти. вуд̣д̣хим̣ гаччхантӣти паччайасамодха̄нена бхавайонигатит̣хитисатта̄ва̄сапа̄л̣ийа̄ апара̄парам̣ паривуддхим̣ гаччханти. евам̣бхӯта̄ пагун̣абха̄вама̄па̄дита̄ саматхавипассана̄дхамма̄ вийа сут̣т̣хутарам̣ васӣбха̄вам̣ па̄пита̄ джха̄на̄бхин̃н̃а̄ вийа ча васӣбхӯта̄ хутва̄ упарӯпари брӯхентӣти а̄ха – ‘‘васӣбха̄вам̣ гаччхантӣ’’ти. татха̄ хи те када̄чи бхавапаттхана̄йа ануппа̄дита̄йапи аппахӣнабха̄веневасса̄ тит̣т̣ханти. акусала̄ дхамма̄ва йебхуййена дассана̄йатанена вина̄садассанато паваттанти паривад̣д̣ханти ча. пан̃чадва̄рикадаратха̄ти пан̃чадва̄рикаджаванасахагата̄ акусаладаратха̄. евам̣ манодва̄рикадаратха̄ ведитабба̄. санта̄па̄ти даратхехи балаванто сампайуттадхамма̄нам̣ ниссайасса ча санта̄панакара̄. парил̣а̄ха̄ти татопи балаватара̄ тесам̣йева паридаханакара̄.

430. пан̃чадва̄рикасукхам̣, на ка̄йаппаса̄дасаннисситасукхамева. манодва̄рикасукханти манодва̄рикачиттасаннисситасукхам̣, на йам̣ кин̃чи четасикасукхам̣ тасса ка̄йикасукхаггахан̣енева гахитатта̄. пан̃чадва̄рикаджаванена сама̄паджджанам̣ ва̄ вут̣т̣ха̄нам̣ ва̄ наттхӣти идам̣ манодва̄рикаджаванена тасса самбхавам̣ дассетум̣, маггасса васена вуттам̣, на пана таппасан̇гасан̇ка̄ниваттанаттхам̣. вин̃н̃аттиматтампи джанетум̣ асаматтхам̣ сама̄паджджанасса катхам̣ паччайо хоти, буддха̄нам̣ пана бхагаванта̄нам̣ хотӣти че? татха̄пи тасса а̄саннат̣т̣ха̄не пан̃чадва̄рикачиттаппаваттийа̄ асамбхаво ева та̄дисасса пубба̄бхогасса тасмим̣ ка̄ле асамбхавато. етенева йа̄ кесан̃чи арийадхамме аковида̄нам̣ гхат̣асабха̄ва̄дӣсу буддхитулйака̄рита̄паттичодана̄; са̄ пат̣иккхитта̄ти дат̣т̣хабба̄ там̣там̣пурима̄бхогавасена тена тена пан̃чадва̄рика̄бхинийатамановин̃н̃а̄н̣асса парато паваттама̄намановин̃н̃а̄н̣ена тасмим̣ тасмим̣ аттхе ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дивисесасса виниччхинитаббато. уппаннаматтакамева хотӣти пан̃чадва̄рикаджаванам̣ та̄дисам̣ кин̃чи аттханиччхайакиччам̣ ка̄тум̣ на саккоти, кевалам̣ уппаннаматтамева хоти. айанти ‘‘а̄дӣнава̄нупассино’’тиа̄дина̄ вутта̄.

431. кусалачитта…пе… бхӯтасса̄ти вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄сахагатакусалачиттасса сампайуттачетосукхасаман̇гӣбхӯтасса. пуббасуддхика̄ти маггуппаттито, випассана̄рамбхатопи ва̄ пуббева суддха̄. тена̄ха – ‘‘а̄дито пат̣т̣ха̄йа парисуддха̄ва хонтӣ’’ти. саббаттхакака̄ра̄пакан̇га̄нӣти сӣлависодханасса читтасама̄дха̄насса випассана̄бхийогасса маггена паха̄таббакилесапаха̄насса̄ти саббассапи маггасамбха̄ракиччасса ка̄ра̄пакан̇га̄ни. ат̣т̣хан̇гико ва̄ти пат̣хамаджджха̄нико ва̄ ат̣т̣хан̇гико, дутийаджджха̄нико ва̄ саттан̇гико хоти.

имамева суттападесам̣ гахетва̄ти, ‘‘йа̄ татха̄бхӯтасса дит̣т̣хӣ’’тиа̄дина̄ самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣йева тасмим̣ т̣ха̄не гахитатта̄ локуттарамагго пан̃чан̇гикоти вадати. соти татха̄ ваданто витан̣д̣ава̄дӣ. анантаравачаненева̄ти, ‘‘йа̄ татха̄бхӯтасса дит̣т̣хӣ’’тиа̄дивачанасса, ‘‘евамасса̄йа’’нтиа̄дина̄ анантаравачанена. пат̣иседхитабботи пат̣иккхипитаббо. ‘‘арийо ат̣т̣хан̇гико магго’’ти хи идам̣ вачанам̣ арийамаггасса пан̃чан̇гикабха̄вам̣ уджукамева пат̣иккхипати. йади евам̣ ‘‘йа̄ татха̄бхӯтасса дит̣т̣хӣ’’тиа̄дина̄ таттха пан̃чаннам̣ ева ан̇га̄нам̣ гахан̣ам̣ киматтхийанти а̄ха ‘‘уттари ча̄’’тиа̄ди. самма̄ва̄чам̣ бха̄вети арийамаггасаман̇гӣ. тена̄ха ‘‘миччха̄ва̄чам̣ паджахатӣ’’ти. йасмин̃хи кхан̣е самма̄ва̄ча̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхати, тасмим̣йева миччха̄ва̄ча̄ паджахӣйатӣти. сахева виратийа̄ пӯренти самуччхедавиратийа̄ вина̄ дуккхапарин̃н̃а̄дӣнам̣ асамбхавато. а̄дито пат̣т̣ха̄йа парисуддха̄нева ват̣т̣анти парисуддхе сӣле патит̣т̣хитассева бха̄вана̄йа иджджханато. йатха̄вуттаматтхам̣ гантхантаренапи саматтхетум̣, ‘‘субхаддасуттепи ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. анекесу суттасатесу ат̣т̣хан̇гикова магго а̄гато, на пан̃чан̇гикоти адхиппа̄йо.

самма̄сати маггаккхан̣е ка̄йа̄нупассана̄дичатукиччаса̄дхика̄ хотӣти там̣ чатуббидхам̣ катва̄ дассенто, ‘‘маггасампайутта̄ва чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти а̄ха. на чатумаггасампайуттата̄васена. еса найо саммаппадха̄на̄дӣсупи. ан̃н̃аман̃н̃а̄нативаттама̄на̄ йуганаддха̄ йутта̄ вийа арийамаггайуганаддха̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣ибаддха̄ти йуганаддха̄. тена̄ха – ‘‘екаккхан̣икайуганандха̄’’ти арийамаггаккхан̣е ева хи саматхавипассана̄ екаккхан̣ика̄ хутва̄ самадхурам̣ ваттанти. тенева̄ха ‘‘ете хӣ’’тиа̄ди. ан̃н̃асмим̣ кхан̣е сама̄патти, ан̃н̃асмим̣ випассана̄ти идам̣ тесам̣ таттха таттха киччато адхикабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣, на ан̃н̃атха̄. на хи пан̃н̃а̄рахита̄ сама̄патти, сама̄дхирахита̄ ча випассана̄ аттхи. арийамагге пана екаккхан̣ика̄ самадхурата̄йа екарасабха̄вена̄ти аттхо. пхалавимуттӣти арахаттапхалавимутти. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева.

маха̄сал̣а̄йатаникасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

8. нагаравиндеййасуттаван̣н̣ана̄

435. самависамам̣ чарантӣти ка̄йасама̄дим̣ саман̃н̃ева, ка̄йависама̄дим̣ висаман̃н̃ева чаранти каронти пат̣ипаджджанти. там̣ пана самависамам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вируддхатта̄ висадисатта̄ на екасмим̣ ка̄ле самбхаватӣти а̄ха – ‘‘ка̄лена самам̣ ка̄лена висама’’нти. самачарийампи хи етанти пуббе самачарийа̄йа джотитатта̄ вуттам̣.

437. а̄каронти адхиппетаматтхам̣ н̃а̄пенти пабодхентӣти а̄ка̄ра̄, н̃а̄пакака̄ран̣анти а̄ха – ‘‘ке а̄ка̄ра̄ти ка̄ни ка̄ран̣а̄нӣ’’ти. анубуддхийоти анума̄нан̃а̄н̣а̄ни. тан̃хи йатха̄дит̣т̣хаматтхам̣ дит̣т̣хабха̄вена анвети анугаччхатӣти ‘‘анвайа̄’’ти вуччати. харитатин̣ачампакавана̄дивасена̄ти харитакамбала̄дисадисатин̣а̄дивасена виттха̄ритаканакапат̣а̄дисадивикаситачампакавана̄дивасена. а̄дисаддена четтха кӣчакавен̣усаддамадхурасапхала̄пхалавасена саддараса̄нам̣ аттхибха̄во ведитабботи. чампакавасенева пана пхассагандха̄нампи аттхибха̄во вуттоти. тена̄ха – ‘‘рӯпа̄дайо пан̃ча ка̄магун̣а̄ аттхӣ’’ти. ‘‘иттхирӯпа̄дӣни сандха̄йетам̣ катхита’’нти ватва̄ индрийабаддха̄ ва̄ хонту рӯпа̄дайо аниндрийабаддха̄ ва̄, саббепи чете килесуппаттинимиттата̄йа ка̄магун̣а̄ ева̄ти чоданам̣ сандха̄йа висабха̄гиттхигата̄ рӯпа̄дайо сависесам̣ килесуппаттинимиттанти дассенто, ‘‘та̄ни хӣ’’тиа̄дима̄ха.

таттха та̄нӣти рӯпа̄дӣни. хи-саддо хетуаттхо. тена йатха̄вуттаматтхам̣ саматтхети, ‘‘йасма̄ пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣ханти, тасма̄ иттхирӯпа̄дӣни сандха̄йа етам̣ катхита’’нти. пурисасса читтанти пурисасса чатубхӯмакам̣ кусалачиттам̣ парийа̄да̄йа гахетва̄ антомут̣т̣хигатам̣ вийа катва̄. ‘‘хаттхика̄йам̣ парийа̄дийитва̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.126) хи гахан̣ам̣ парийа̄да̄нам̣ на̄ма, ‘‘аниччасан̃н̃а̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ саббам̣ ка̄мара̄гам̣ парийа̄дийатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.102) кхепанам̣ парийа̄да̄нам̣, идха убхайампи ват̣т̣ати. ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ суттенева са̄дхетум̣, ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве’’тиа̄дӣсу на-ка̄ро пат̣иседхаттхо. аханти бхагава̄ атта̄нам̣ ниддисати. бхиккхавети бхиккхӯ а̄лапати. ан̃н̃анти ида̄ни ваттаббам̣ иттхирӯпато ан̃н̃ам̣. екарӯпампӣти екампи рӯпам̣. саманупасса̄мӣти н̃а̄н̣асса саманупассана̄ адхиппета̄, хет̣т̣ха̄ на-ка̄рам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. айан̃хеттха аттхо – ‘‘ахам̣, бхиккхаве, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена саббасо олокенто ан̃н̃ам̣ екарӯпампи на саманупасса̄мӣ’’ти. йам̣ евам̣ пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣти йам̣ рӯпам̣ рӯпагарукасса пурисасса саббампи кусалачиттам̣ паваттитум̣ аппада̄навасена парийа̄дийитва̄ гахетва̄ кхепетва̄ ча тит̣т̣хати. йатхайидам̣ иттхирӯпанти иттхийа̄ рӯпака̄йам̣. рӯпасаддо кхандха̄дианекаттхава̄чако, идха пана иттхийа̄ чатусамут̣т̣ха̄не рӯпа̄йатане ван̣н̣адха̄туйам̣ дат̣т̣хаббо. ‘‘иттхирӯпам̣, бхиккхаве, пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣ’’ти идам̣ пуримассева дал̣хӣкаран̣аттхам̣ вуттам̣. пуримам̣ ‘‘йатхайидам̣, бхиккхаве, иттхирӯпа’’нти идам̣ опаммавасена вуттам̣, идам̣ парийа̄да̄набха̄ве нидассананти дат̣т̣хаббам̣. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

нагаравиндеййасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

9. пин̣д̣апа̄тапа̄рисуддхисуттаван̣н̣ана̄

438. дхаммасена̄патино пат̣исаллӣйанасса адхиппетатта̄, упари ча па̄л̣ийам̣, ‘‘сун̃н̃ата̄виха̄рена кхо ахам̣, бханте, етарахи бахулам̣ вихара̄мӣ’’ти (ма. ни. 3.438) вуттатта̄ ‘‘пат̣исалла̄на̄ти пхаласама̄паттито’’ти а̄ха.

виппасанна̄нӣти висесато пасанна̄ни. ока̄савасена̄ти индрийа̄нам̣ патит̣т̣хитока̄савасена. нану та̄ни индрийа̄ни сабха̄вато виппасанна̄ни хонтӣти? саччам̣ хонти. на хидам̣ та̄дисам̣ пасаннатам̣ сандха̄йа вуттам̣, идам̣ пана сантапан̣ӣтасама̄паттисамут̣т̣хита̄нам̣ паччупат̣т̣хита̄нам̣ читтаджарӯпа̄нам̣ васена сесатисантатирӯпа̄нам̣ сет̣т̣хатарам̣ пан̣ӣтабха̄ва̄паттим̣ сандха̄йа вуттам̣. пхаласама̄паттитоти сун̃н̃ата̄нупассана̄васена сама̄паннапхаласама̄паттито. маханта̄нам̣ буддха̄дӣнам̣ пуриса̄нам̣ виха̄ро маха̄пурисавиха̄ро. тена̄ха – ‘‘буддха…пе… виха̄ро’’ти. виха̄рато пат̣т̣ха̄йа̄ти париккхитте ча виха̄ре париккхепато пат̣т̣ха̄йа, апариккхитте ча париккхепа̄рахат̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа. кечи пана ‘‘виха̄раббхантарато пат̣т̣ха̄йа̄’’ти ваданти. йа̄ва га̄масса индакхӣла̄ти га̄масса аббхантариндакхӣло. гехапат̣ипа̄т̣ийа̄чаритва̄ти пин̣д̣а̄йа чаритва̄. йа̄ва нагарадва̄рена никкхамана̄ти нагарадва̄рена йа̄ва никкхаманападеса̄. йа̄ва виха̄ра̄ти йа̄ва виха̄раббхантара̄. пат̣иккантамагготи ниваттанамагго. а̄рамман̣е пат̣ихан̃н̃ана̄ка̄рена паваттама̄нампи пат̣игхасампайуттам̣ читте пат̣иханантам̣ вийа паваттатӣти а̄ха – ‘‘читте пат̣ихан̃н̃анакилесаджа̄та’’нти. дивасан̃ча раттин̃ча анусиккхантена̄ти етам̣йева ра̄га̄диппаха̄йиним̣ самма̄пат̣ипаттим̣ дива̄ ча раттин̃ча ану ану сиккхантена упарӯпари вад̣д̣хентена.

440. пахӣна̄ ну кхо ме пан̃ча ка̄магун̣а̄ти еттха ка̄магун̣аппаха̄нам̣ на̄ма таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нам̣. татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘тит̣т̣ханти читра̄ни татхева локе, атхеттха дхӣра̄ винайанти чханда’’нти. екабхиккхусса паччавеккхан̣а̄ на̄на̄ти екассева бхиккхуно, ‘‘пахӣна̄ ну кхо ме пан̃ча ка̄магун̣а̄’’тиа̄дина̄ па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ на̄на̄паччавеккхан̣а̄ хонти. на̄на̄бхиккхӯнанти висум̣ висум̣ анекесам̣ бхиккхӯнам̣. паччавеккхан̣а̄ на̄на̄ти вуттана̄на̄паччавеккхан̣а̄. ида̄ни тамева сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣, ‘‘катха’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘паччавеккхатӣ’’ти вуттам̣, катхам̣ пана паччавеккхатӣти а̄ха ‘‘пахӣна̄ ну кхо’’тиа̄ди. вӣрийам̣ паггайха̄ти чатуббидхасаммаппадха̄навӣрийам̣ а̄рабхитва̄ випассанам̣ вад̣д̣хитва̄. магга̄нантарам̣ ана̄га̄мипхалам̣ патва̄ти вачанасесо. пхала̄нантарам̣ магганти тасмим̣ ана̄га̄мимагге т̣хито пхаласама̄паттито вут̣т̣ха̄йа аггамаггаттха̄йа випассанам̣ а̄рабхитва̄ тасмим̣йева а̄сане на чиренева випассанам̣ уссукка̄петва̄ арахаттамаггам̣ ган̣ханто ниродхадхамма̄нуппаттийа̄ випассана̄парива̄са̄бха̄вато пхала̄нантарам̣ маггаппатто на̄ма хотӣти катва̄.

тато вут̣т̣ха̄йа̄ти магга̄нантарапхалато вут̣т̣ха̄йа. магга̄нантарато хи вут̣т̣хито маггато вут̣т̣хито вийа хотӣти татха̄ вуттам̣. ‘‘пхала̄нантарам̣ магга’’нти еттха пхалам̣ анантарам̣ етасса̄ти пхала̄нантарам̣. ‘‘пхала̄нантарам̣ магга’’нти пададвайенапи ана̄га̄мимаггапхала̄ни чева вадатӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. нӣваран̣а̄дӣсупи есева найоти еттха, ‘‘пахӣна̄ ну кхо ме пан̃ча нӣваран̣а̄’’тиа̄дина̄ йоджана̄ ведитабба̄. етесанти еттха етесам̣ нӣваран̣апан̃чупа̄да̄наккхандхасатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣. паха̄на̄дӣнӣти паха̄напарин̃н̃а̄бха̄вана̄саччхикирийа̄. на̄на̄паччавеккхан̣а̄ хотӣти та̄ паччавеккхан̣а̄ на̄на̄ти адхиппа̄йо. ета̄су пана паччавеккхан̣а̄сӯти ета̄су ка̄магун̣апаччавеккхан̣а̄дӣсу два̄дасасу паччавеккхан̣а̄су. екам̣ паччавеккхан̣ам̣ паччавеккхати два̄дасасу найесу екенева киччасиддхито. ан̃н̃о бхиккху. еканти ан̃н̃ам̣ паччавеккхати. ан̃н̃аттхо хи айам̣ екасаддо ‘‘иттхеке’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.21, 27) вийа̄ти. на̄на̄бхиккхӯнам̣ пана ека̄ паччавеккхан̣а̄, на̄на̄бхиккхӯнам̣ на̄на̄паччавеккхан̣а̄ти евам̣ чатуккапаччавеккхан̣ампи еттха самбхавати. имасса пана двайасса васена абхисамайо наттхӣти тадубхайам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ на уддхат̣ам̣. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

пин̣д̣апа̄тапа̄рисуддхисуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

10. индрийабха̄вана̄суттаван̣н̣ана̄

453. евам̣на̄макети ‘‘гаджан̇гала̄’’ти евам̣ иттхилин̇гавасена ладдхана̄маке маджджхимападесасса марийа̄дат̣т̣ха̄набхӯте нигаме. сувел̣у на̄ма ничаларуккхоти ваданти. тато ан̃н̃ам̣ ева̄ти пана адхиппа̄йена ‘‘ека̄ руккхаджа̄тӣ’’ти вуттам̣. чаккхусота̄нам̣ йатха̄сакависайато нива̄ран̣ам̣ даманам̣ индрийабха̄вана̄, тан̃ча кхо саббасо адассанена асаванена̄ти а̄ха – ‘‘чаккхуна̄ рӯпам̣ на пассати, сотена саддам̣ на сун̣а̄тӣ’’ти. сати хи дассане саване ча та̄ни аданта̄ни абха̄вита̄нева̄ти адхиппа̄йо. чаккхусота̄ни ча асампаттагга̄хита̄йа дураккхита̄нӣти бра̄хман̣о тесам̣йева висайаггахан̣ам̣ пат̣иккхипи. асадиса̄йа̄ти ан̃н̃атиттхийасамайехи аса̄дха̄ран̣а̄йа. а̄лайанти катхетука̄мата̄ка̄ранти аттхо.

454. випассанупеккха̄ти а̄раддхавипассакасса випассана̄н̃а̄н̣ена лаккхан̣аттайе дит̣т̣хе сан̇кха̄ра̄нам̣ аниччабха̄ва̄дивичинане маджджхаттабхӯта̄ випассана̄сан̇кха̄та̄ упеккха̄. са̄ пана йасма̄ бха̄вана̄висесаппаттийа̄ хет̣т̣химехи випассана̄ва̄рехи санта̄ чева пан̣ӣта̄ ча, пагева чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дисахагата̄хи упеккха̄хи, тасма̄ а̄ха – ‘‘еса̄ санта̄ еса̄ пан̣ӣта̄’’ти. атаппика̄ти сантапан̣ӣтабха̄вана̄расавасена титтим̣ на джанети. тенева̄ха –

‘‘сун̃н̃а̄га̄рам̣ павит̣т̣хасса, сантачиттасса бхиккхуно;

ама̄нусӣ ратӣ хоти, самма̄ дхаммам̣ випассато’’ти. (дха. па. 373);

итӣти евам̣ ваккхама̄на̄ка̄рена̄ти аттхо. айам̣ бхиккхӯти айам̣ а̄раддхавипассако бхиккхӯти йоджана̄. чаккхудва̄ре рӯпа̄рамман̣амхӣти чаккхудва̄ре а̄па̄тхагате рӯпа̄рамман̣е. мана̄панти мана̄пабха̄вена паваттанакам̣. маджджхатте мана̄па̄мана̄панти ит̣т̣хамаджджхатте мана̄пабха̄вена амана̄пабха̄вена ча паваттанакам̣ мана̄па̄мана̄пам̣ на̄ма̄ти. тена̄ха (‘‘нева мана̄пам̣ на амана̄па’’нти). имина̄ мана̄пабха̄во гахито, ‘‘нева мана̄па’’нти имина̄ мана̄пабха̄во маджджхатто ча убхайам̣ екадесато лаббхатӣти, ‘‘мана̄па̄мана̄па’’нти вуттам̣. евам̣ а̄рамман̣е лаббхама̄нависесавасена тада̄рамман̣асса читтасса па̄катикам̣ паваттиа̄ка̄рам̣ дассетва̄ ида̄ни таппат̣иседхена арийасса винайе ануттарам̣ индрийабха̄ванам̣ дассетум̣, ‘‘тасса раджджитум̣ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. татра̄йам̣ йоджана̄ – тасса читтам̣ ит̣т̣хе а̄рамман̣е раджджитум̣ ва̄ анит̣т̣хе а̄рамман̣е дусситум̣ ва̄ маджджхатте а̄рамман̣е муйхитум̣ ва̄. адатва̄ти ниседхетва̄. париггахетва̄ти париджа̄нанавасена н̃а̄н̣ена гахетва̄ н̃а̄татӣран̣апаха̄напарин̃н̃а̄хи париджа̄нитва̄. випассанам̣ маджджхатте т̣хапетӣти ануккамена випассанупеккхам̣ ниббаттетва̄ там̣ сан̇кха̄рупеккхам̣ па̄петва̄ т̣хапети. чаккхума̄ти на паса̄дачаккхуно аттхита̄маттаджотанам̣; атха кхо тасса атисайена аттхита̄джотанам̣, ‘‘сӣлава̄’’тиа̄дӣсу вийа̄ти а̄ха – ‘‘чаккхума̄ти сампанначаккху висуддханетто’’ти.

456. ӣсакам̣ пон̣ети маджджхе уччам̣ хутва̄ ӣсакам̣ пон̣е, на антантена ван̇ке. тена̄ха – ‘‘ратхӣса̄ вийа ут̣т̣хахитва̄ т̣хите’’ти.

461. пат̣икӯлети аманун̃н̃е а̄рамман̣е. аппат̣икӯласан̃н̃ӣти на пат̣икӯласан̃н̃ӣ. там̣ пана аппат̣икӯласан̃н̃итам̣ дассетум̣, ‘‘метта̄пхаран̣ена ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха пат̣икӯле анит̣т̣хе ваттхусмим̣ саттасан̃н̃ите метта̄пхаран̣ена ва̄ дха̄тусо упасам̣ха̄рена ва̄ сан̇кха̄расан̃н̃ите пана дха̄тусо упасам̣ха̄рена ва̄ти йоджетаббам̣. аппат̣икӯласан̃н̃ӣ вихаратӣти хитесита̄йа дхаммасабха̄вачинтана̄йа ча наппат̣икӯласан̃н̃ӣ хутва̄ ирийа̄патхавиха̄рена вихарати. аппат̣икӯле ит̣т̣хе ваттхусмим̣ саттасан̃н̃ите кеса̄диасучикот̣т̣ха̄саматтамева̄ти асубхапхаран̣ена ва̄ти асубхато манасика̄равасена. идам̣ рӯпа̄рӯпаматтам̣ аниччам̣ сан̇кхатанти аниччато упасам̣ха̄рена ва̄. тато ева, ‘‘дуккхам̣ випарин̣а̄мадхамма’’нти манаси каронто пат̣икӯласан̃н̃ӣ вихарати. сесападесӯти, ‘‘пат̣икӯле ча аппат̣икӯле ча̄’’тиа̄дина̄ а̄гатесу сесесу двӣсу падесу. таттха хи ит̣т̣ха̄нит̣т̣хаваттхӯни екаджджхам̣ гахетва̄ вуттам̣ йатха̄ сатта̄нам̣ пат̣хамам̣ пат̣икӯлато упат̣т̣хитамева паччха̄ гахан̣а̄ка̄равасена аваттхантарена ва̄ аппат̣икӯлато упат̣т̣ха̄ти. йан̃ча аппат̣икӯлато упат̣т̣хитамева паччха̄ пат̣икӯлато упат̣т̣ха̄ти, тадубхайепи кхӣн̣а̄саво саче а̄кан̇кхати, вуттанайена аппат̣икӯласан̃н̃ӣ вихареййа пат̣икӯласан̃н̃ӣ ва̄ти.

тадубхайам̣ абхиниваджджетва̄ти сабха̄вато бха̄вана̄нубха̄вато ча упат̣т̣хитам̣ а̄рамман̣ам̣ пат̣икӯласабха̄вам̣ аппат̣икӯласабха̄вам̣ ва̄ти там̣ убхайам̣ паха̄йа аггахетва̄. саббасмим̣ ваттхусмим̣ пана, ‘‘маджджхатто хутва̄ вихаритука̄мо ким̣ каротӣ’’ти, ватва̄ таттха пат̣ипаджджанавидхим̣ дассенто, ‘‘ит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу…пе… доманассито хотӣ’’ти а̄ха. ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ пат̣исамбхида̄маггапа̄л̣ийа̄ вибха̄ветум̣, ‘‘вуттам̣ хета’’нтиа̄дима̄ха. тассаттхо хет̣т̣ха̄ вуттанайо ева. сатоти сативепуллаппаттийа̄ сатима̄. сампаджа̄ноти пан̃н̃а̄вепуллаппаттийа̄ сампаджа̄нака̄рӣ. чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти ка̄ран̣авасена чаккхӯти ладдхавоха̄рена рӯпадассанасаматтхена чаккхувин̃н̃а̄н̣ена, чаккхуна̄ ва̄ каран̣абхӯтена рӯпам̣ пасситва̄. нева сумано хоти гехасситасоманассапат̣иккхепена неккхаммапаккхика̄йа кирийа̄соманассаведана̄йа.

имесу ча̄ти ‘‘ан̃н̃атха̄ ча пана̄нанда, арийасса винайе ануттара̄ индрийабха̄вана̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.453), – ‘‘катхан̃ча̄нанда, секхо хоти пат̣ипадо’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.460); – ‘‘катхан̃ча̄нанда, арийо хоти бха̄витиндрийо’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.461) ча а̄гатесу тивидхесу найесу. мана̄пам̣ амана̄пам̣ мана̄па̄мана̄панти еттха мана̄паггахан̣ена соманассайуттакусала̄кусала̄нам̣, амана̄паггахан̣ена доманассайуттаакусала̄нам̣, мана̄па̄мана̄паггахан̣ена таббидхурупеккха̄йутта̄нам̣ сан̇гахитатта̄ пат̣хаманайе ‘‘сам̣килесам̣ ват̣т̣ати, никкилесам̣ ват̣т̣атӣ’’ти вуттам̣. пат̣хаманайе хи путхуджджанасса адхиппетатта̄ сам̣килесакилесавиппайуттампи йуджджати. дутийанайе пана ‘‘со…пе… ад̣д̣ӣйатӣ’’тиа̄дивачанато ‘‘пат̣хамам̣ сам̣килесам̣ ват̣т̣атӣ’’ти вуттам̣. секкхасса адхиппетатта̄ часса аппахӣнакилесавасена, ‘‘сам̣килесампи ват̣т̣атӣ’’ти вуттам̣. татийанайе арахато адхиппетатта̄, ‘‘татийам̣ никкилесамева ват̣т̣атӣ’’ти вуттам̣. секкхава̄ре пана ‘‘чаккхума̄ пурисо’’тиа̄дика̄ упама̄ екамева аттхам̣ н̃а̄петум̣ а̄ха. тасма̄ чаккхудва̄расса уппанне ра̄га̄дике виккхамбхетва̄ випассанупеккха̄йа патит̣т̣ха̄нам̣ арийа̄ индрийабха̄вана̄ти. пат̣хаманайо випассакавасена а̄гато, дутийо секкхасса васена, пат̣хамадутийо ча секкхапутхуджджана̄нам̣ мӯлакаммат̣т̣ха̄навасена, татийо кхӣн̣а̄савасса арийавиха̄равасена а̄гато. пат̣хаманайе ча путхуджджанасса васена, дутийанайе секкхасса васена кусалам̣ вуттам̣, татийанайе асеккхасса васена кирийа̄бйа̄катам̣ вуттанти айам̣ висесо ведитаббо.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

индрийабха̄вана̄суттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

нит̣т̣хита̄ ча сал̣а̄йатанаваггаван̣н̣ана̄.

упарипан̣н̣а̄сат̣ӣка̄ саматта̄.