намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

маджджхиманика̄йе

упарипан̣н̣а̄са-т̣ӣка̄

1. девадахавагго

1. девадахасуттаван̣н̣ана̄

1. диббанти ка̄магун̣ехи кӣл̣анти, лал̣анти, тесу ва̄ вихаранти, виджайасаматтхата̄йогена паччаттхике виджетум̣ иччханти; иссарийат̣т̣ха̄на̄дисакка̄рада̄наггахан̣ам̣ там̣там̣аттха̄нуса̄санан̃ча каронта̄ вохаранти, пун̃н̃а̄нубха̄ваппатта̄йа джутийа̄ джотенти ва̄ти дева̄ вуччанти ра̄джа̄но. татха̄ хи те чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи джанам̣ ран̃джайанта̄ сайам̣ йатха̄вуттехи висесехи ра̄джанти диббанти собхантӣти ча, ‘‘ра̄джа̄но’’ти вуччанти. таттха̄ти тасмим̣ нигамадесе. са̄ти поккхаран̣ӣ. танти там̣, ‘‘девадаха’’нти ладдхана̄мам̣ поккхаран̣им̣ упа̄да̄йа, тасса адӯрабхаватта̄ти кечи. саббам̣ сукха̄дибхедам̣ ведайитам̣. пуббети пуримаджа̄тийам̣. катакаммапаччайа̄ти катасса каммасса паччайабха̄вато джа̄там̣ каммам̣ пат̣ичча. тена сабба̄пи ведана̄ каммапхалабхӯта̄ ева анубхавитабба̄ти дассети. тена̄ха ‘‘имина̄’’тиа̄ди. анийаметва̄ вуттанти, ‘‘санти, бхиккхаве, еке саман̣абра̄хман̣а̄ евам̣ва̄дино’’ти евам̣ име на̄ма̄ти ависесетва̄ вуттаматтхам̣. нийаметва̄ти, ‘‘евам̣ва̄дино, бхиккхаве, ниган̣т̣ха̄’’ти евам̣ висесетва̄ дассети.

калиса̄сананти пара̄джайам̣. калӣти хи анаттхо вуччати, калӣти сасати виппхаратӣти калиса̄санам̣, пара̄джайо. калӣти ва̄ кодхама̄на̄дикилесаджа̄ти, та̄йа пана айуттава̄дита̄ калиса̄санам̣. там̣ а̄ропетука̄мо вибха̄ветука̄мо. йе каммам̣ катам̣ акатам̣ ва̄ти на джа̄нанти, те катхам̣ там̣ едисанти джа̄ниссанти. йе ча каммам̣ пабхедато на джа̄нанти, те катхам̣ тасса випа̄кам̣ джа̄ниссанти; випа̄капарийоситабха̄вам̣ джа̄ниссанти, йе ча па̄пасса каммасса пат̣ипаккхамева на джа̄нанти; те катхам̣ тасса паха̄нам̣ кусалакаммасса ча сампа̄данавидхим̣ джа̄ниссантӣти имаматтхам̣ дассенто, ‘‘уттари пуччха̄йапи есева найо’’ти а̄ха.

2. кин̃ча̄пи чӯл̣адуккхаккхандхепи, (ма. ни. 1.180) ‘‘евам̣ санте’’ти имина̄ тесам̣ ниган̣т̣ха̄нам̣ аджа̄нанабха̄во ева уджукам̣ пака̄сито хет̣т̣ха̄ десана̄йа татха̄ паваттатта̄. татха̄ хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.180) вуттам̣ – ‘‘евам̣ сантети тумха̄кам̣ евам̣ аджа̄нанабха̄ве сатӣ’’ти, татха̄пи таттха упаридесана̄йа самбаддхо еваматтхо вуччама̄но йуджджати, на ан̃н̃атха̄ти дассетум̣ идха, ‘‘маха̄ниган̣т̣хасса вачане сачче сантети аттхо’’ти вуттам̣. еттакасса т̣ха̄насса̄ти йатха̄вуттасса пан̃чапарима̄н̣асса ка̄ран̣асса.

3. анекава̄рам̣ висаран̃джанам̣ идха га̄л̣ха̄палепанам̣, на са̄т̣акасса вийа литтата̄ти а̄ха – ‘‘бахалӯпа…пе… литтена вийа̄’’ти. вуттамева, на пуна ваттаббам̣, таттха вуттанайенева ведитаббанти адхиппа̄йо.

имесам̣ ниган̣т̣ха̄нам̣ та̄дисасса тесам̣ абха̄вато, ‘‘джа̄нанака̄ло сийа̄’’ти парикаппавасена вадати. тена евам̣ джа̄нитум̣ техи сакка̄ сийа̄, тесан̃ча дассанам̣ саччам̣ сийа̄. йасма̄ тесам̣ дассанам̣ асаччам̣, тасма̄ те на джа̄ним̣сӯти дассети. чатӯсу ка̄лесӯти ван̣амукхасса парикантанака̄ло, салласса есанака̄ло, аббуханака̄ло, ван̣амукхе агадан̇га̄раодаханака̄лоти имесу чатӯсу ка̄лесу. суддхантети суддхакот̣т̣ха̄се, дуккхасса анавасесато ниджджӣран̣ат̣т̣хена ниддуккхабха̄вети аттхо. ека̄йа упама̄йа̄ти, ‘‘саллена виддхасса хи виддхака̄ле ведана̄йа па̄кат̣ака̄ло вийа̄’’ти има̄йа ека̄йа упама̄йа. тайо аттха̄ти пуббе ахувамха̄ ва̄ но ва̄, па̄пакаммам̣ акаримха̄ ва̄ но ва̄, еварӯпам̣ ва̄ па̄пакаммам̣ акаримха̄ти име тайо аттха̄. чатӯхи упама̄хӣти ван̣амукхапарикантана̄дӣхи чатӯхи упама̄хи. еко аттхоти, ‘‘еттакам̣ дуккхам̣ ниджджин̣н̣а’’нтиа̄дина̄ вутто еко аттхо. со хи дуккханиджджӣран̣абха̄васа̄ман̃н̃а̄ еко аттхоти вутто.

4. име пана ниган̣т̣ха̄. а̄сан̇ка̄йа виддхосмӣти сан̃н̃ам̣ уппа̄детва̄. пачча̄харитунти пачча̄ваттитум̣, парихаритунти аттхо.

5. атӣтава̄дам̣ саддаханта̄нанти, ‘‘аттхи кхо, бхо, ниган̣т̣ха̄ пуббе па̄пакаммам̣ ката’’нти евам̣ атӣтам̣сам̣ а̄раббха паваттам̣ маха̄ниган̣т̣хасса ва̄дам̣ саддаханта̄нам̣. бхӯтатта̄ти йатха̄бхӯтатта̄ ким̣ авипарӣтамева аттхам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватта̄ти пуччхати. сесападесупи есева найо. саха дхаммена̄ти сахадхаммо, со ева сахадхаммико йатха̄ ‘‘венайико’’ти (а. ни. 8.11; па̄ра̄. 8). ‘‘дхаммо’’ти еттха ка̄ран̣ам̣ адхиппетанти а̄ха – ‘‘сахетукам̣ сака̄ран̣а’’нти. пат̣ихарати пат̣иваттетӣти пат̣иха̄ро, ва̄до ева пат̣иха̄ро ва̄дапат̣иха̄ро; там̣, уттаранти аттхо. тена̄ха – ‘‘пачча̄гаманакава̄да’’нти, чоданам̣ париваттетва̄ пат̣ипа̄катикакаран̣анти аттхо. тесанти идам̣ а̄вуттивасена гахетаббам̣, ‘‘тесам̣ саддха̄чхедакава̄дам̣ на̄ма тесам̣ дассетӣ’’ти.

6. авиджджа̄ ан̃н̃а̄н̣а̄ саммоха̄ти парийа̄йавачанаметам̣. авиджджа̄ти ва̄ авиджджа̄йа каран̣абхӯта̄йа. ан̃н̃а̄н̣ена̄ти аджа̄нанена. саммохена̄ти саммуйханена маха̄мул̣хата̄йа. са̄мам̣йева опаккамика̄ етарахи аттано упаккамахету дуккхаведанам̣ ведийама̄нам̣ – ‘‘йам̣кин̃ча̄йам̣…пе… пуббекатахетӯ’’ти випарӣтато саддахатха. пуббекатахетува̄дасан̃н̃итам̣ випалла̄сагга̄хам̣ ган̣хатха.

7. дит̣т̣хадхаммо вуччати паччаккхабхӯто, таттха ведитаббам̣ пхалам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣. тена̄ха – ‘‘имасмим̣йева аттабха̄ве випа̄када̄йака’’нти. пайогена̄ти ка̄йикена пайогена ва̄ ва̄часикена ва̄ пайогена. падха̄нена̄ти падаханена четасикена усса̄ханена. а̄санне бхавантаре випа̄четум̣ на сакка̄, пагева дӯрети дассетум̣, ‘‘дутийе ва̄ татийе ва̄ аттабха̄ве’’ти вуттам̣. ниббаттакабха̄вато сукхаведана̄йа хитанти сукхаведанӣйам̣. са̄ пана випа̄каведана̄бха̄вато екантато ит̣т̣ха̄рамман̣а̄ ева хотӣти а̄ха ‘‘ит̣т̣ха̄рамман̣авипа̄када̄йака’’нти. випарӣтанти анит̣т̣ха̄рамман̣авипа̄када̄йакам̣. ниппханнети саддхим̣ ан̃н̃ена каммена ниббатте. сампара̄йаведанӣйасса̄ти упападжджаведанӣйасса апара̄парийаведанӣйасса. евам̣ сантепӣти ка̄мам̣ парипаккаведанӣйанти дит̣т̣хадхаммаведанӣйамева вуччати, татха̄пи аттхеттха атисайо дит̣т̣хадхаммависесабха̄вато парипаккаведанӣйасса̄ти дассетум̣, ‘‘айаметтха̄’’тиа̄ди вуттам̣. йасмим̣ дивасе катам̣, тато саттадивасаббхантаре.

татра̄ти тасмим̣ парипаккаведанӣйакаммасса саттадивасаббхантаре випа̄када̄не. екава̄рам̣ каситва̄ нисӣди чха̄таджджхатто хутва̄. а̄гаччхантӣ а̄ха – ‘‘уссӯре бхаттам̣ а̄харӣйиттха̄’’ти доманассам̣ ануппа̄детва̄ йатха̄ катапун̃н̃ам̣ анумодати. виджджотама̄нам̣ дисва̄, ‘‘ким̣ ну кхо идампи таппака̄ро, мама читтавикаппаматтам̣, уда̄ху суван̣н̣амева̄’’ти вӣмам̣санто йат̣т̣хийа̄ пахаритва̄.

ва̄л̣айаккхасан̃чаран̣атта̄ ра̄джагахӯпача̄расса нагаре сахассабхан̣д̣икам̣ ча̄ресум̣. уппаннара̄го чӯл̣а̄йа д̣ам̣си. ран̃н̃о а̄чиккхитва̄ти там̣ паваттим̣ ран̃н̃о а̄чиккхитва̄. маллика̄йа ваттху дхаммападаваттхумхи (дха. па. ат̣т̣ха. 2.маллика̄девӣваттху) а̄гатена найена катхетаббам̣.

маран̣асантикепи катам̣, пагева тато пуретарам̣ атӣтаттабха̄весу ча катам̣. идха ниббаттитавипа̄коти вутто авассам̣бха̄вибха̄вато. сампара̄йаведанӣйамева бхавантаре випа̄када̄йакабха̄вато. идха ниббаттитагун̣отвева вутто, на идха ниббаттитавипа̄коти вимуттибха̄вато. парипаккаведанӣйанти ведитаббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттапарипаккаведанӣйалаккхан̣а̄нативаттанато. саббалахум̣ пхалада̄йика̄ти етена пхалуппа̄данасаматтхата̄йогена каммасса парипаккаведанӣйата̄ти дассети.

чатуппан̃чаккхандхапхалата̄йа сан̃н̃а̄бхавӯпагам̣ каммам̣ бахуведанӣйанти вуттам̣. екакхандхапхалатта̄ асан̃н̃а̄бхавӯпагам̣ каммам̣ аппаведанӣйам̣. кечи пана, ‘‘арӯпа̄вачаракаммам̣ бахука̄лам̣ ведитаббапхалатта̄ бахуведанӣйам̣, итарам̣ аппаведанӣйам̣. рӯпа̄рӯпа̄вачаракаммам̣ ва̄ бахуведанӣйам̣, париттакаммам̣ аппаведанӣйа’’нти ваданти. савипа̄кам̣ камманти паччайантарасамава̄йе випа̄куппа̄данасаматтхам̣, на а̄раддхавипа̄камева. авипа̄кам̣ камманти паччайавекаллена випаччитум̣ асаматтхам̣ ахосикамма̄дибхедам̣.

8. дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дӣнанти дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дӣнам̣ дасаннам̣ камма̄нам̣ упаккамена камма̄нам̣ ан̃н̃а̄тха̄бха̄васса ана̄па̄данӣйатта̄ йатха̄сабха̄венева камма̄ни тит̣т̣ханти. таттха ниган̣т̣ха̄нам̣ упаккамо ниппайоджаноти а̄ха ‘‘апхало’’ти. ниган̣т̣ха̄нам̣ падаханасса миччха̄ва̄йа̄масса ниппхалабха̄ваппаведано падха̄наччхедакава̄до. парехи вуттака̄ран̣ехӣти йехи ка̄ран̣ехи ниган̣т̣ха̄нам̣ ва̄десу досам̣ дассенти. техи парехи вуттака̄ран̣ехи. на хи лаккхан̣айуттена хетуна̄ вина̄ парава̄десу досам̣ дассетум̣ сакка̄. тена̄ха ‘‘сака̄ран̣а̄ хутва̄’’ти. ниган̣т̣ха̄нам̣ ва̄да̄ ча анува̄да̄ ча̄ти ниган̣т̣хехи вуччама̄на̄ сакасакасамайаппаведика̄ ва̄да̄чева са̄вакехи вуччама̄на̄ тесам̣ анува̄да̄ ча. вин̃н̃ӯхи гарахитаббам̣ ка̄ран̣ам̣ а̄гаччхантӣти, ‘‘айаметтха досо’’ти таттха таттха вин̃н̃ӯхи пан̣д̣итехи гараха̄рахам̣ ка̄ран̣ам̣ упагаччханти, па̄пун̣антӣти аттхо. тассаттхотиа̄дӣсу айам̣ сан̇кхепаттхо, ‘‘вуттанайена парехи вуттена ка̄ран̣ена сака̄ран̣а̄ хутва̄ досадассанавасена ниган̣т̣ха̄нам̣ ва̄да̄ ануппатта̄, тато ева там̣ ва̄дам̣ аппаса̄данӣйабха̄вадассанена сосента̄ хетусампаттивоха̄расуккханена мила̄пента̄ дуккат̣акаммака̄ринотиа̄дайо даса га̄райха̄падеса̄ упагаччхантӣ’’ти.

9. сан̇гатибха̄вахетӯти таттха таттха йадиччха̄йа самут̣т̣хитасан̇гатинимиттам̣. са̄ пана сан̇гати нийатилаккхан̣а̄ти а̄ха ‘‘нийатибха̄вака̄ран̣а̄’’ти. аччхеджджасутта̄вутаабхеджджаман̣и вийа хи пат̣инийатата̄ нийатипаваттӣти. чхал̣абхиджа̄тихетӯти кан̣ха̄бхиджа̄ти нӣла̄бхиджа̄ти лохита̄бхиджа̄ти халидда̄бхиджа̄ти сукка̄бхиджа̄ти парамасукка̄бхиджа̄тӣти има̄су абхиджа̄тӣсу джа̄тинимиттам̣. па̄пасан̇гатика̄ти нихӣнасан̇гатика̄.

10. анаддхабхӯтанти еттха адхи-саддена сама̄наттхо аддха-саддоти а̄ха – ‘‘анаддхабхӯтанти анадхибхӯта’’нти. йатха̄ а̄па̄йико аттабха̄во махата̄ дуккхена абхибхуййати, на татха̄ айанти а̄ха – ‘‘дуккхена анадхибхӯто на̄ма мануссаттабха̄во вуччатӣ’’ти. ‘‘ачелако хотӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.394) вутта̄йа на̄наппака̄ра̄йа дуккарака̄рика̄йа киламатхена. йади евам̣ катхам̣ дхутан̇гадхара̄ти а̄ха ‘‘йе пана̄’’тиа̄ди. ниййа̄никаса̄санасмин̃хи вӣрийанти виват̣т̣асаннисситам̣ катва̄ паваттийама̄нам̣ вӣрийам̣ сарӣрам̣ кхедантампи самма̄ва̄йа̄мо на̄ма хоти н̃а̄йа̄раддхабха̄вато.

тхероти еттха а̄гатамаха̄раккхитаттхеро. тиссо сампаттийо мануссадеванибба̄насампаттийо, сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сампаттийо ва̄. кхураггейева̄ти кхуре сӣсагге ева, кхуре сӣсаггато апанӣте ева̄ти адхиппа̄йо. айанти, ‘‘иссаракуле ниббатто’’тиа̄дина̄ вутто. на саббе ева сакка̄рапуббакам̣ паббаджитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣антӣти а̄ха ‘‘йо да̄сикуччхийа’’нтиа̄ди. раджатамуддиканти раджатамайам̣ ан̇гулимуддикам̣. горакапийан̇гуматтенапӣти капиттхачхалликан̇гупуппхагандхаматтенапи.

дхаммена н̃а̄йена а̄гатасукхам̣ дхаммасукханти а̄ха – ‘‘сан̇гхато ва̄…пе… паччайасукха’’нти. амуччхитоти анаджджха̄панно. ида̄ни там̣ анаджджха̄паннатам̣ тасса ча пхалам̣ дассетум̣ ‘‘дхаммикам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. имасса̄ти самудайасса. со хи пан̃чаккхандхасса дуккхасса ка̄ран̣абхӯтатта̄ а̄санно паччаккхо катва̄ вутто. тена̄ха ‘‘паччуппанна̄на’’нтиа̄ди. сан̇кха̄ранти йатха̄раддха̄йа са̄тисайам̣ каран̣ато сан̇кха̄ранти ладдхана̄мам̣ балававӣрийам̣ уссол̣хим̣. падахатоти пайун̃джантасса паваттентасса. маггена вира̄го хотӣти арийамаггена дуккханида̄насса вираджджана̄ хоти. тена̄ха ‘‘идам̣ вуттам̣ хотӣ’’ти. имина̄ сукха̄пат̣ипада̄ кхиппа̄бхин̃н̃а̄ катхита̄ акасиренева сӣгхатарам̣ маггападжа̄ната̄йа бодхитатта̄. маджджхаттата̄ка̄роти вӣрийӯпеккхама̄ха. сан̇кха̄рам̣ таттха падахатӣти падха̄насан̇кха̄рам̣ таттха дуккханида̄насса вираджджананимиттам̣ вираджджанаттхам̣ падахати. катхам̣? маггаппадха̄нена чатукиччаппадха̄не арийамагге ва̄йа̄мена падахати ва̄йамати. аджджхупеккхатоти вӣрийасса аначча̄раддхана̄тиситхилата̄йа вӣрийасамата̄йоджане бйа̄па̄ра̄каран̣ена аджджхупеккхато. тена̄ха ‘‘упеккхам̣ бха̄вентасса̄’’ти. упеккха̄бха̄вана̄ ча на̄меттха татха̄паватта̄ арийамаггабха̄вана̄ ева̄ти а̄ха – ‘‘маггабха̄вана̄йа бха̄ветӣ’’ти.

еттха ча евам̣ па̄л̣ийа̄ падайоджана̄ ведитабба̄, – ‘‘со евам̣ паджа̄на̄ти. катхам̣? сан̇кха̄рам̣ ме падахато сан̇кха̄рападахана̄ имасса дуккханида̄насса вира̄го хоти, аджджхупеккхато ме упеккхана̄ имасса дуккханида̄насса вира̄го хотӣ’’ти. пат̣ипаджджама̄насса ча̄йам̣ пуббабха̄гавӣмам̣сасса̄ти гахетаббам̣. таттха сан̇кха̄раппадха̄на̄ти саммасанападена сукхенева кхиппатарам̣ бха̄вана̄уссукка̄панавӣрийам̣ дасситанти сукха̄пат̣ипада̄ кхиппа̄бхин̃н̃а̄ дассита̄. аджджхупеккхатоти еттха кассачи на̄тидал̣хам̣ катва̄ паваттитавӣрийенапи дуккханида̄насса вира̄го хоти випассанамануйун̃джатӣти дасситам̣. убхайаттха̄пи чатуттхӣйева пат̣ипада̄ вибха̄вита̄ти дат̣т̣хаббам̣. ида̄ни, ‘‘йасса хи кхва̄сса…пе… упеккхам̣ таттха бха̄ветӣ’’ти ва̄рехи та̄сам̣йева пат̣ипада̄нам̣ васена тесам̣ пуггала̄нам̣ пат̣ипатти дассита̄. ват̣т̣адуккханида̄насса париджин̣н̣ам̣ имехи ва̄рехи дуккхаккхайо вибха̄вито.

11. баддхачиттоти самбаддхачитто. бахалаччхандоти бахалатан̣ха̄чхандо. атичаритва̄ти атиккамитва̄. нат̣асаттхавидхина̄ наччанака̄ нат̣а̄, наччака̄ итаре. соманассам̣ уппаджджати, ‘‘ӣдисам̣ на̄ма иттхим̣ париччаджи’’нти. чхиджджа̄ти двидха̄ хоту. бхиджджа̄ти бхиджджату. ‘‘чхиджджа ва̄ бхиджджава̄’’ти пададвайенапи вина̄самева вадати. н̃атва̄ти пуббабха̄ган̃а̄н̣ена джа̄нитва̄. тадубхайанти сан̇кха̄рападаханаупеккха̄бха̄ванам̣.

12. песентасса̄ти ва̄йамантасса. там̣ сандха̄йа̄ти дуккха̄йа пат̣ипада̄йа ниййа̄натам̣ сандха̄йа.

усука̄ро вийа йогӣ теджанасса вийа читтасса уджукаран̣ато. гомуттаван̇кам̣, чандалекха̄кут̣илам̣, нан̇галакот̣иджимхам̣ читтам̣. ала̄та̄ вийа вӣрийам̣ а̄та̄пана-парита̄панато. кан̃чикателам̣ вийа саддха̄ синеханато. наманадан̣д̣ако вийа локуттарамагго нибба̄на̄рамман̣е читтасса на̄манато. локуттарамаггена читтасса уджукаран̣ам̣ бха̄вана̄бхисамайато дат̣т̣хаббам̣. антадвайаваджджита̄ маджджхима̄ пат̣ипаттӣти катва̄ килесаган̣авиджджханам̣ паха̄на̄бхисамайо. итара̄ пана пат̣ипада̄ дандха̄бхин̃н̃а̄ти имесам̣ двиннам̣ бхиккхӯнам̣ има̄су двӣсу йатха̄вутта̄су кхиппа̄бхин̃н̃а̄су катхита̄су, итара̄пи катхита̄ва хонти лаккхан̣аха̄ранайена пат̣ипада̄са̄ман̃н̃ато. саха̄гаманӣйа̄пи ва̄ пат̣ипада̄ катхита̄ва, ‘‘на хева анаддхабхӯтам̣ аттха̄на’’нтиа̄дина̄ пуббабха̄гапат̣ипада̄йа катхитатта̄. ‘‘а̄гаманӣйапат̣ипада̄ пана на катхита̄’’ти идам̣ сависесам̣ аджджхупеккхасса акатхитатам̣ сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. никкхаманадесананти никкхаманупа̄йам̣ десанам̣. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

девадахасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

2. пан̃чаттайасуттаван̣н̣ана̄

21. екети еттха ека-саддо ан̃н̃аттхо, на ган̣ана̄диаттхоти там̣ дассенто ‘‘екачче’’ти а̄ха. йам̣ пана па̄л̣ийам̣ ‘‘сантӣ’’ти вуттам̣. тена тесам̣ дит̣т̣хигатика̄нам̣ виджджама̄ната̄йа авиччхинната̄; тато ча несам̣ миччха̄гахан̣ато ситхилакаран̣авивечанехи аттано десана̄йа киччака̄рита̄ авитатхата̄ ча дӣпита̄ хоти. параматтхасаман̣абра̄хман̣есу апарантакаппиката̄йа лесопи наттхӣти а̄ха ‘‘париббаджупагатабха̄вена̄’’тиа̄ди. сассата̄дивасена апарантам̣ каппентӣти апарантакаппино, те ева апарантакаппика̄. йасма̄ техи апарантам̣ пуриматарасиддхехи тан̣ха̄дит̣т̣хикаппехи каппетва̄ а̄севанабалавата̄йа ча викаппетва̄ апарабха̄гасиддхехи абхинивесабхӯтехи тан̣ха̄дит̣т̣хигга̄хехи ган̣ханти абхинивисанти пара̄масанти; тасма̄ вуттам̣ – ‘‘апарантам̣ каппетва̄ викаппетва̄ ган̣хантӣ’’ти. тан̣хупа̄да̄навасена каппанагахан̣а̄ни ведитабба̄ни. тан̣ха̄паччайа̄ хи упа̄да̄нам̣. вуттампи четам̣ маха̄ниддесе удда̄нато сан̇кхепато. тан̣ха̄дит̣т̣хивасена̄ти тан̣ха̄йа дит̣т̣хийа̄ ча васена. дит̣т̣ийа̄ ва̄ упаниссайабхӯта̄йа сахаджа̄та̄йа абхинанданака̄йа ча тан̣ха̄йа сассата̄диа̄ка̄рена абхинивисантасса миччха̄га̄хасса ча васена. ана̄гатадхаммависайа̄йа адхиппетатта̄ ана̄гатака̄лава̄чако идха апара-саддо. рӯпа̄дикхандхавинимуттасса каппанаваттхуно абха̄ва̄ анта-саддо бха̄гава̄чакоти а̄ха – ‘‘ана̄гатам̣ кхандхакот̣т̣ха̄са’’нти. каппетва̄ти ча тасмим̣ апаранте тан̣ха̄йа на̄бхинивеса̄нам̣ саматтанам̣ паринит̣т̣ха̄панама̄ха. т̣хита̄ти тасса̄ ладдхийа̄ авиджаханам̣.

анугата̄ти а̄рамман̣акаран̣авасена ану ану гата̄ апаранте паватта̄. а̄раббха̄ти а̄ламбитва̄. висайо хи тасса̄ дит̣т̣хийа̄ апаранто. висайабха̄вато ева хи со тасса̄ а̄гаманат̣т̣ха̄нам̣ а̄рамман̣апаччайо ча̄ти вуттам̣ ‘‘а̄гамма пат̣ичча̄’’ти. адхивачанапада̄нӣти пан̃н̃аттипада̄ни, да̄са̄дӣсу сиривад̣д̣хака̄дисаддо вийа вачанаматтамева адхика̄рам̣ катва̄ паваттийа̄ адхивачанам̣ пан̃н̃атти. атха ва̄ адхи-саддо упарибха̄ве, вуччатӣти вачанам̣, упари вачанам̣ адхивачанам̣, упа̄да̄набхӯтарӯпа̄дӣнам̣ упари пан̃н̃а̄пийама̄на̄ упа̄да̄пан̃н̃аттӣти аттхо, тасма̄ пан̃н̃аттидӣпакапада̄нӣти аттхо. пан̃н̃аттиматтан̃хетам̣ вуччати, йадидам̣, ‘‘атта̄ локо’’ти ча, на рӯпаведана̄дайо вийа параматтхо. адхикавуттита̄йа ва̄ адхимуттийоти дит̣т̣хийо вуччанти. адхикан̃хи сабха̄вадхаммесу сассата̄дим̣ пакатиа̄дим̣ драбйа̄дим̣ джӣва̄дим̣ ка̄йа̄дин̃ча абхӯтаматтхам̣ аджджха̄ропетва̄ дит̣т̣хийо паваттантӣти. абхивадантӣти, ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти абхинивиситва̄ ваданти, ‘‘айам̣ дхаммо, на̄йам̣ дхаммо’’тиа̄дина̄ виваданти. абхиваданакирийа̄йа аджджа̄пи авиччхедабха̄вадассанаттхам̣ ваттама̄нака̄лавачанам̣.

сан̃н̃а̄ етасса аттхӣти сан̃н̃ӣти а̄ха ‘‘сан̃н̃а̄саман̇гӣ’’ти. наттхи етасса рого бхан̇готи ароготи арогасаддасса ниччапарийа̄йата̄ ведитабба̄. рогарахитата̄сӣсена ва̄ ниббика̄рата̄йа ниччатам̣ пат̣иджа̄на̄ти дит̣т̣хигатикоти а̄ха ‘‘ароготи ниччо’’ти. имина̄ти, ‘‘сан̃н̃ӣ атта̄ арого парам̣ маран̣а̄’’ти имина̄ вачанена. сол̣аса сан̃н̃ӣва̄да̄ти – рӯпӣчатуккам̣, арӯпӣчатуккам̣, антава̄чатуккам̣, екантасукхӣчатукканти – имесам̣ чатуннам̣ чатукка̄нам̣ васена сол̣аса сан̃н̃ӣва̄да̄ катхита̄. имесуйева пурима̄нам̣ двиннам̣ чатукка̄нам̣ васена ат̣т̣ха сан̃н̃ӣва̄да̄ ат̣т̣ха ча невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣва̄да̄ ведитабба̄. сатта уччхедава̄да̄ти мануссаттабха̄ве ка̄ма̄вачарадеваттабха̄ве рӯпа̄вачарадеваттабха̄ве чатуббидха̄руппаттабха̄ве чавитва̄ саттасса уччхедапан̃н̃а̄панавасена сатта уччхедава̄да̄ катхита̄. асато вина̄са̄самбхавато аттхибха̄ванибандхано уччхедава̄доти вуттам̣ ‘‘сатоти виджджама̄насса̄’’ти. йа̄ва̄йам̣ атта̄ на уччхиджджати, та̄ва виджджати ева̄ти гахан̣ато нирудайавина̄со идха уччхедоти адхиппетоти а̄ха ‘‘упаччхеда’’нти. висесена на̄со вина̄со, абха̄во, со пана мам̣сачаккху-пан̃н̃а̄чаккху-дассанапатха̄тиккамова̄ти а̄ха ‘‘адассана’’нти. адассане хи на̄са-саддо локе нирул̣хо. бхававигаманти сабха̄ва̄пагаманам̣ йо хи нирудайавина̄савасена уччхиджджати, на со аттано сабха̄венева тит̣т̣хати.

пан̃ча дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄ти пан̃чака̄магун̣асукхаманубхогавасена чатуббидхарӯпаджджха̄насукхапарибхогавасена ча дит̣т̣хадхамме нибба̄наппаттипан̃н̃а̄панава̄да̄. дит̣т̣хадхаммоти дассанабхӯтена н̃а̄н̣ена упаладдхадхаммо. таттха йо аниндрийависайо, сопи супа̄кат̣абха̄вена индрийависайо вийа хотӣти а̄ха – ‘‘дит̣т̣хадхаммоти паччаккхадхаммо вуччатӣ’’ти. тенева ча, ‘‘таттха таттха пат̣иладдхааттабха̄вассетам̣ адхивачана’’нти вуттам̣. сан̃н̃ӣти а̄дивасена тӣха̄ка̄рехи сантанти сан̃н̃ӣ асан̃н̃ӣ невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣти имехи а̄ка̄рехи виджджама̄нам̣, сада̄ упалаббхама̄нам̣ сассатанти аттхо. сан̃н̃ӣ атта̄тиа̄дӣни тӣн̣и дассана̄ни. сантааттхавасена еканти сассатасса аттано васена екам̣ дассанам̣. итара̄ни двети уччхедава̄да-дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄дасан̃н̃ита̄ни две дассана̄ни. тӣн̣и хутва̄ пан̃ча хонтӣти идам̣, ‘‘сантааттхавасена ека’’нти сан̇гахавасена вуттасса сан̃н̃ӣти а̄дивибха̄гавасена вуттатта̄ сувин̃н̃еййанти ат̣т̣хакатха̄йам̣ на уддхат̣ам̣.

22. рӯпӣм̣ ва̄ти еттха (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.76-77) йади рӯпам̣ асса аттхӣти рӯпӣти айаматтхо адхиппето. евам̣ сати рӯпавинимуттена аттана̄ бхавитаббам̣ сан̃н̃а̄йа вийа рӯпассапи аттанийатта̄. на хи сан̃н̃ӣ атта̄ти еттха сан̃н̃а̄ атта̄. татха̄ хи вуттам̣ суман̇галавила̄синийам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.76-77) ‘‘таттха паваттасан̃н̃ан̃часса сан̃н̃а̄ти гахетва̄ти вутта’’нти. евам̣ санте, ‘‘касин̣арӯпам̣ атта̄ти ган̣ха̄тӣ’’ти идам̣ катханти? на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣ – ‘‘рӯпам̣ асса аттхӣти рӯпӣ’’ти, атха кхо ‘‘руппанасӣло рӯпӣ’’ти. руппанан̃четтха рӯпасариккхата̄йа касин̣арӯпасса вад̣д̣хита̄вад̣д̣хитака̄лавасена висеса̄патти, са̄ ча наттхӣти на сакка̄ ваттум̣ париттавипулата̄дивисесасаббха̄вато. йади евам̣ имасса ва̄дасса сассатадит̣т̣хисан̇гахо на йуджджатӣти? но на йуджджати ка̄йабхедато уддхам̣ аттано ниббика̄рата̄йа тена адхиппетатта̄. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘арого парам̣ маран̣а̄’’ти. атха ва̄ ‘‘рӯпам̣ асса аттхӣти рӯпӣ’’ти вуччама̄непи на досо. каппана̄сиддхенапи хи бхедена са̄миниддесадассанато йатха̄ ‘‘сила̄путтакасса сарӣра’’нти. руппанам̣ ва̄ руппанасабха̄во рӯпам̣, там̣ етасса аттхӣти рӯпӣ, атта̄ ‘‘рӯпино дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 11 дукама̄тика̄) вийа. еван̃ча катва̄ рӯпасабха̄ватта̄ аттано ‘‘рӯпам̣ атта̄’’ти вачанам̣ н̃а̄йа̄гатамева̄ти ‘‘касин̣арӯпам̣ атта̄ти ган̣ха̄тӣ’’ти вуттам̣. арӯпинти етта̄пи вуттанайа̄нуса̄рена йатха̄рахам̣ аттхо ваттаббо. сантасукхумам̣ мун̃читва̄ таббипарӣтасса гахан̣е ка̄ран̣ам̣ наттхӣти ла̄бхӣ, ‘‘касин̣арӯпам̣ атта̄’’ти ган̣ха̄тӣти ла̄бхитаккино т̣хапетва̄, сесатаккӣ ла̄бхиггахан̣енева гахита̄. ануссутитаккикопи суддхатаккикопи ва̄ ниран̇кусатта̄ такканасса касин̣арӯпампи атта̄ти када̄чипи ган̣хеййа̄ти вуттам̣ – ‘‘убхопи рӯпа̄ни ган̣ха̄тийева̄’’ти. суддхатаккикасса убхайаггахан̣ам̣ на катам̣, тасма̄ са̄сан̇кавачанам̣.

касин̣уггха̄т̣има̄ка̄са-пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣а-наттхибха̄ваа̄кин̃чан̃н̃а̄йатана̄ни арӯпасама̄паттинимиттам̣. т̣хапетва̄ сан̃н̃а̄ккхандханти идам̣ сан̃н̃а̄йа аттанийатам̣ хадайе катва̄ вуттам̣. ‘‘рӯпим̣ ва̄’’ти еттха вуттанайена пана аттхе вуччама̄не сан̃н̃а̄ккхандхам̣ бахиддха̄ акатва̄ ‘‘арӯпадхамме’’иччева ваттаббам̣ сийа̄. миссакагга̄хавасена̄ти рӯпа̄рӯпасама̄паттӣнам̣ нимитта̄ни екаджджхам̣ катва̄, ‘‘еко атта̄’’ти, таттха паваттасан̃н̃ан̃часса, ‘‘сан̃н̃а̄’’ти гахан̣авасена. айан̃хи дит̣т̣хигатико рӯпа̄рӯпасама̄паттила̄бхита̄йа там̣нимиттам̣ рӯпабха̄вена арӯпабха̄вена ча гахетва̄ упатит̣т̣хати, тасма̄, ‘‘рӯпӣ арӯпӣ ча̄’’ти абхинивесам̣ джанети аджджхаттава̄дино вийа таккаматтенева ва̄ рӯпа̄рӯпадхамме миссакавасена гахетва̄, ‘‘рӯпӣ ча арӯпӣча атта̄ хотӣ’’ти. таккага̄хенева̄ти сан̇кха̄ра̄васесасукхумабха̄ваппаттадхамма̄ вийа ча аччантасукхумабха̄вапаттийа̄ сакиччаса̄дхана̄саматтхата̄йа тхамбхакут̣т̣ахаттхапа̄да̄нам̣ сан̇гха̄то вийа нева рӯпӣ, рӯпасабха̄ва̄нативаттанато на арӯпӣти евам̣ паваттатаккага̄хена. ла̄бхивасенапи ва̄ анта̄нантикачатуттхава̄де ваккхама̄нанайена ан̃н̃аман̃н̃апат̣ипаккхавасена аттхо ведитаббо. кевалам̣ пана таттха десака̄лабхедавасена татийачатуттхава̄да̄ иччхита̄; идха ка̄лаваттху бхедавасена̄ти айамева висесо. ка̄лабхедавасена четтха татийава̄дасса паватти рӯпа̄рӯпанимитта̄нам̣ саха анупат̣т̣ха̄нато; чатуттхава̄дасса пана ваттхубхедавасена паватти рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ самӯхато, ‘‘еко атта̄’’ти таккавасена̄ти таттха ваккхама̄нанайа̄нуса̄рена ведитаббам̣.

йадипи ат̣т̣хасама̄паттила̄бхино дит̣т̣хигатикасса васена сама̄паттибхедена сан̃н̃а̄на̄наттасамбхавато дутийадит̣т̣хипи сама̄паннакавасена лаббхати; татха̄пи сама̄паттийам̣ екарӯпенева сан̃н̃а̄йа упат̣т̣ха̄нато, ‘‘пат̣хамадит̣т̣хи сама̄паннакава̄рена катхита̄’’ти а̄ха. теневеттха сама̄паннакаггахан̣ам̣ катам̣. екасама̄паттила̄бхино ева ва̄ васена аттхо ведитаббо. сама̄патти бхедена сан̃н̃а̄бхедасамбхавепи бахиддха̄ путхутта̄рамман̣е сан̃н̃а̄на̄наттена ол̣а̄рикена на̄наттасан̃н̃ӣти, ‘‘дутийадит̣т̣хи асама̄паннакава̄рена̄’’ти а̄ха. авад̣д̣хитакасин̣авасена париттасан̃н̃итам̣, вад̣д̣хитакасин̣авасена аппама̄н̣асан̃н̃итам̣ дассетум̣, ‘‘татийадит̣т̣хи суппаматтена ва̄ сара̄ваматтена ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘ан̇гут̣т̣хаппама̄н̣о ва̄ атта̄ йаваппама̄н̣о, ан̣уматто ва̄ атта̄’’тиа̄дидассанавасена (уда̄. ат̣т̣ха. 54; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.76-77) паритто сан̃н̃ӣти париттасан̃н̃ӣ. капилакан̣а̄да̄дайо (вибха. анут̣ӣ. 189) вийа аттано саббагатабха̄вапат̣иджа̄нанавасена аппама̄н̣о сан̃н̃ӣти аппама̄н̣асан̃н̃ӣти евампеттха аттхо дат̣т̣хаббо.

етанти, ‘‘рӯпим̣ ва̄’’тиа̄дина̄ йатха̄вуттааттава̄дам̣. екесанти екачча̄нам̣. упа̄тиваттатанти атиккаманта̄нам̣. ниддха̄ран̣е четам̣ са̄мивачанам̣. вин̃н̃а̄н̣акасин̣амеке абхивадантӣти йоджана̄. тена̄ха – ‘‘сан̃н̃ам̣…пе… абхивадантӣ’’ти. таттха ‘‘сан̃н̃ам̣ т̣хапетва̄ сеса̄ни тӣн̣ӣ’’ти идам̣ сан̃н̃а̄йа чатуккампи парипун̣н̣амева гахетва̄, апаре ат̣т̣хаканти ваданти. тадубхайанти там̣ сан̃н̃а̄ат̣т̣хаканти вуттам̣ убхайам̣. парато а̄ви бхависсатӣти, ‘‘чатассо рӯпасан̃н̃ӣ’’тиа̄дина̄ упари пака̄сессати. ваккхати хи – ‘‘кот̣т̣ха̄сато ат̣т̣ха, аттхато пана сатта сан̃н̃а̄ хонтӣ’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 3.22). еттха̄ти, ‘‘етам̣ ва̄ пана̄’’ти етасмим̣ ва̄кйе. саматиккамитум̣ сакконти таттха а̄дӣнавадассанена тадуддхам̣ а̄нисам̣садассанена ча брӯхитасаддха̄ди гун̣атта̄, випарийа̄йена асаккун̣анам̣ ведитаббам̣. йе сакконти, тева гахита̄ тесам̣йева васена ваккхама̄насса висесасса ваттум̣ саккун̣еййатта̄. сакконта̄нан̃ча несам̣ упа̄тиваттанам̣ аттано н̃а̄н̣абала̄нурӯпанти имаматтхам̣ упама̄йа дассетум̣, ‘‘тесам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аппама̄н̣анти аппама̄н̣а̄рамман̣о, аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄ часса а̄гаманавасена ведитабба̄ ананта̄рамман̣ато ва̄. на хи а̄рамман̣е анантанти парама̄нантасса пама̄н̣ам̣ ва̄ ган̣ха̄ти. сукхадуккхехи анин̃джанато рӯпавира̄габха̄вана̄висесата̄йа ча а̄нен̃джам̣ патва̄ тит̣т̣хати, айам̣ но атта̄ти абхиваданта̄ тит̣т̣ханти. вин̃н̃а̄н̣акасин̣амекети вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ еке дит̣т̣хигатика̄ атта̄ти ваданти. тена̄ха – ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ та̄ва дассету’’нти. тасса пана а̄рамман̣абхӯтам̣ касин̣уггха̄т̣има̄ка̄се паваттавин̃н̃а̄н̣анти апаре. тан̃хи касин̣ам̣ манасика̄равасена, ‘‘вин̃н̃а̄н̣акасин̣а’’нти, вин̃н̃а̄н̣ан̃ча там̣ а̄рамман̣ат̣т̣хена а̄йатанан̃ча̄ти, ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатана’’нти ча вуччати. а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанамекети еттха̄пи есева найо.

тайиданти йа-ка̄ро падасандхикароти а̄ха ‘‘там̣ ида’’нти. дит̣т̣хигатанти йатха̄ вуттам̣ ‘‘сан̃н̃ӣ атта̄’’ти евам̣ вуттам̣ дит̣т̣хим̣. дит̣т̣хийева хи дит̣т̣хигатам̣ ‘‘муттагатам̣ (ма. ни. 2.119; а. ни. 9.11), сан̇кха̄рагата’’нтиа̄дӣсу (маха̄ни. 41) вийа. гантабба̄бха̄вато ва̄ дит̣т̣хийа̄ гатаматтам̣ дит̣т̣хигатам̣, дит̣т̣хийа̄ гахан̣аматтанти аттхо. дит̣т̣хипака̄ро ва̄ дит̣т̣хигатам̣. локийа̄ хи видхайуттагатапака̄расадде сама̄наттхе иччханти. дит̣т̣хипаччайо дит̣т̣хика̄ран̣ам̣, авиджджа̄ди дит̣т̣хит̣т̣ха̄нанти аттхо. таттха авиджджа̄пи хи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣ упаниссайа̄дибха̄вато. йатха̄ха – ‘‘ассутава̄, бхиккхаве, путхуджджано арийа̄нам̣ адасса̄вӣ арийадхаммасса аковидо’’тиа̄ди (дха. са. 1007). пхассопи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ха ‘‘тадапи пхассапаччайа̄’’ти (дӣ. ни. 1.118-124). сан̃н̃а̄пи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ха ‘‘сан̃н̃а̄нида̄на̄ хи папан̃часан̇кха̄’’ти (су. ни. 880; маха̄ни. 109). витаккопи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ха – ‘‘таккан̃ча дит̣т̣хӣсу пакаппайитва̄, саччам̣ муса̄ти двайадхаммама̄хӯ’’ти (су. ни. 892; маха̄ни. 121). айонисоманасика̄ропи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ха – ‘‘тассевам̣ манасикарото чханнам̣ дит̣т̣хӣнам̣ ан̃н̃атара̄ дит̣т̣хи уппаджджати, аттхи ме атта̄ти тасса саччато тхетато дит̣т̣хи уппаджджатӣ’’ти (ма. ни. 1.19). дит̣т̣ха̄рамман̣анти дит̣т̣хиа̄рамман̣абхӯтам̣ упа̄да̄наккхандхапан̃чакам̣. тена̄ха – ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 1.130). рӯпаведана̄дивинимуттасса дит̣т̣хийа̄ а̄рамман̣асса абха̄вато ана̄дийитва̄ идамева дассети – ‘‘имина̄ паччайена идам̣ на̄ма дассанам̣ гахита’’нти. имина̄ паччайена̄ти ва̄ еттха паччайаггахан̣ена а̄рамман̣ампи гахитамева̄ти дат̣т̣хаббам̣.

тадева̄ти дит̣т̣хигатан̃чева дит̣т̣хипаччайан̃ча. рӯпасан̃н̃а̄нанти еттха ити-саддо а̄диаттхо. евам̣-саддо пака̄раттхо, ‘‘йади рӯпасан̃н̃а̄на’’нтиа̄дина̄ пака̄рена вуттасан̃н̃а̄нанти аттхо. нирупаккилеса̄ нӣваран̣а̄ди упаккилесавимуттито. уттама̄ пан̣ӣтабха̄ваппаттито, тато ева сет̣т̣ха̄, сет̣т̣хатта̄ ева уттаритара̄бха̄вато ануттарийа̄. аккха̄йатӣти упат̣т̣ха̄ти. а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасан̃н̃а̄йа висум̣ вуччама̄натта̄ чатуттха̄руппасан̃н̃а̄йа ча имасмим̣ сан̃н̃ӣва̄де анотаран̣ато, ‘‘йади а̄руппасан̃н̃а̄нанти имина̄ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана-вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанасан̃н̃а̄’’иччева вуттам̣. итарехи пана двӣхӣти, ‘‘йади екаттасан̃н̃а̄нам̣, йади на̄наттасан̃н̃а̄на’’нти имехи двӣхи падехи. сама̄паннакава̄ро ча татха̄ идха катхитоти адхиппа̄йо. кот̣т̣ха̄сато ат̣т̣ха сан̃н̃а̄ чатуккадвайасан̇гахато. екаттасан̃н̃ӣпадам̣ т̣хапетва̄ аттхато пана сатта сан̃н̃а̄ хонти аггахитаггахан̣ена̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха – ‘‘сама̄паннака…пе… сан̇гахитойева̄’’ти.

сан̃н̃а̄гатанти сан̃н̃а̄васена гатам̣, сан̃н̃а̄сан̇гахам̣ гатам̣ ва̄. тасса пана адит̣т̣хигатассапи упалаббхама̄натта̄, ‘‘саддхим̣ дит̣т̣хигатена̄’’ти вуттам̣. паччайехи сама̄гантва̄ катанти саха ка̄ран̣абхӯтехи паччайехи тенева саха ка̄ран̣абха̄вена сама̄гантва̄ ниббаттитам̣; пат̣иччасамуппаннанти аттхо. сан̇кхататта̄ ол̣а̄рикам̣ уппа̄давайан̃н̃атхаттасаббха̄вато. йасса хи уппа̄до пан̃н̃а̄йати, вайо пан̃н̃а̄йати, т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йати, там̣ кхан̣е кхан̣е бхиджджанасабха̄вато пассантасса па̄кат̣абхӯтавика̄рам̣ ол̣а̄рикам̣ сийа̄. на четтха маггапхаладхамма̄ нидассетабба̄ тесам̣ татха̄ ананупасситаббато; тесампи сан̇кхатабха̄вена итарехи сама̄найогаккхамата̄йа дуннива̄райабха̄вато. татха̄ хи ‘‘асесавира̄ганиродха̄’’ти (уда̄. 3) вачанато маггассапи ниссаран̣абха̄вена ‘‘аттхи кхо пана сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродхо’’ти нибба̄намеветтха пат̣ийогабха̄вена уддхат̣ам̣ ‘‘нируджджханти еттха̄’’ти катва̄. ниродхасан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ на̄ма аттхӣти еттха, – ‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄там̣ абхӯтам̣ асан̇кхата’’нти суттападам̣ (уда̄. 73) а̄нетва̄ ваттаббам̣. нибба̄надассӣти саччхикирийа̄бхисамайавасена нибба̄надассӣ, тато ева итара̄бхисамайаттхасиддхийа̄ там̣ сан̇кхатам̣ атикканто.

23. ат̣т̣хасу асан̃н̃ӣва̄десӯти идам̣ брахмаджа̄ле (дӣ. ни. 1.78-80) а̄гатанайена вуттамева хи сандха̄йа хет̣т̣ха̄, ‘‘сан̃н̃ӣти имина̄ ат̣т̣ха асан̃н̃ӣва̄да̄ катхита̄’’ти вуттам̣. идха пана чатта̄ро ва̄да̄ ева уддхат̣а̄. тена̄ха ‘‘асан̃н̃ӣ’’тиа̄ди. еса найо парато ‘‘ат̣т̣хасу невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣва̄десӯ’’ти еттха̄пи. сан̃н̃а̄йа сати та̄йа ведана̄га̄хасаббха̄вато ‘‘а̄ба̄дханат̣т̣хена сан̃н̃а̄ рого’’ти вуттам̣. дуккхата̄сӯлайогато килеса̄сучипаггхаран̣ато уппа̄даджара̄бхан̇гехи уддхума̄тапаккапабхиджджанато ча сан̃н̃а̄ ган̣д̣о; сва̄йаматтхо досадут̣т̣хата̄йа ева хотӣти а̄ха – ‘‘садосат̣т̣хена ган̣д̣о’’ти. пӣл̣а̄джананато антотуданато дуруддхаран̣ато ча сан̃н̃а̄ саллам̣; сва̄йаматтхо аттабха̄вам̣ анупависитва̄ ават̣т̣ха̄нена̄ти а̄ха ‘‘анупавит̣т̣хат̣т̣хена салла’’нти. пат̣исандхиггахан̣е вин̃н̃а̄н̣ам̣ куточи а̄гатам̣ вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘пат̣исандхивасена а̄гати’’нти. гатинти паваттим̣. са̄ пана та̄су та̄су гатӣсу вутти хотӣти вуттам̣ – ‘‘чутивасена гати’’нти; вад̣д̣ханавасена гханапабандхавасена̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘апара̄пара’’нти. апара̄паран̃хи пабандхавасена паваттама̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ нандӯпасечанам̣; итарам̣ кхандхаттайам̣ ва̄ нисса̄йа абхивуддхим̣ патит̣т̣хам̣ махантан̃ча па̄пун̣а̄тӣти. павад̣д̣хавасена ва̄ гатим̣, никкхепавасена чутим̣, тато апара̄паран̃ча рӯпапаваттанавасена упапаттим̣, индрийапарипа̄кавасена вуд̣д̣хим̣ тасса тасса каммасса катӯпачитабха̄вена вирул̣хим̣; тасса каммасса пхаланиббаттийа̄ вепулланти йоджетаббам̣.

ка̄ман̃ча̄тиа̄дина̄ ‘‘ан̃н̃атра рӯпа̄’’тиа̄дика̄ чодана̄ лаккхан̣авасена вутта̄ти дассетва̄ айан̃ча найо чодана̄йа ависит̣т̣хависайата̄йа сийа̄; висит̣т̣хависайа̄ пана̄йам̣ чодана̄ти дассетум̣, ‘‘айам̣ пана пан̃хо’’тиа̄ди вуттам̣. еттаке кхандхети йатха̄вутте рӯпаведана̄дике чатта̄ро кхандхе. ан̃н̃атра рӯпа̄ти имина̄ йаттха каттхачи рӯпена вина̄ вин̃н̃а̄н̣асса паватти наттхӣти дӣпитам̣ хоти. бхавависесачодана̄йа сабха̄вато ева вин̃н̃а̄н̣ена вина̄ рӯпассапи паватти наттхӣти дӣпитам̣ хотӣти а̄ха – ‘‘арӯпабхавепи рӯпам̣, асан̃н̃а̄бхаве ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттхӣ’’ти. ниродхасама̄паннасса̄ти сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ сама̄паннассапи вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттхи. бйан̃джаначчха̄йа̄йа че аттхам̣ пат̣иба̄хасӣти йади саддаттхамева гахетва̄ адхиппа̄йам̣ на ган̣хаси неййаттхам̣ суттанти. еттха ча асан̃н̃абхаве ниббаттасаттавасена пат̣хамава̄до; сан̃н̃ам̣ аттато саманупассатӣти еттха вуттанайена сан̃н̃ам̣йева атта̄ти гахетва̄ тасса кин̃чанабха̄вена т̣хита̄йа ан̃н̃а̄йа сан̃н̃а̄йа абха̄вато асан̃н̃ӣти паватто дутийава̄до; татха̄ сан̃н̃а̄йа саха рӯпадхамме саббе ева ва̄ рӯпа̄рӯпадхамме атта̄ти гахетва̄ паватто татийава̄до; таккагга̄хавасенева паватто чатуттхава̄до. тесу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣. невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣва̄депи асан̃н̃абхаве ниббаттасса саттасса чутипат̣исандхӣсу; саббаттха ва̄ пат̣усан̃н̃а̄киччам̣ ка̄тум̣ асаматтха̄йа сукхума̄йа сан̃н̃а̄йа аттхибха̄вапат̣иджа̄нанавасена пат̣хамава̄до; асан̃н̃ӣва̄де вуттанайена сукхума̄йа сан̃н̃а̄йа васена сан̃джа̄нанасабха̄вата̄пат̣иджа̄нанавасена ча дутийава̄да̄дайо паватта̄ти. еваметтха етесам̣ ва̄да̄нам̣ саббха̄во ведитаббо. сесам̣ вуттанайамева.

24. йаттха на сан̃н̃а̄, таттха н̃а̄н̣асса самбхаво ева наттхӣти а̄ха – ‘‘асан̃н̃а̄ саммохо’’ти, асан̃н̃абха̄во на̄ма саммохаппаваттӣти аттхо. йатха̄ ниййантӣти ниййа̄нийа̄ти бахулам̣ вачанато каттуса̄дхано ниййа̄нийасаддо, евам̣ идха вин̃н̃а̄таббасаддоти а̄ха – ‘‘виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄табба’’нти, виджа̄нанам̣ вин̃н̃а̄н̣анти аттхо. тена дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄таббаматтена̄ти дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄н̣аппама̄н̣ена̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. тена̄ха – ‘‘пан̃чадва̄рикасан̃н̃а̄паваттиматтена̄’’ти, ниббикаппабха̄вато пан̃чадва̄рикасан̃н̃а̄паваттисамена бха̄вана̄бхинӣха̄рена̄ти аттхо. ол̣а̄рикасан̇кха̄раппаваттиматтена̄ти ол̣а̄рика̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ паваттийа̄. ол̣а̄рикасан̇кха̄ра̄ти четтха а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанапарийоса̄на̄ сама̄паттидхамма̄ адхиппета̄. упасампаданти йе сан̃н̃а̄йа, асан̃н̃ибха̄ве ча досам̣ дисва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ ван̣н̣ента̄пи рӯпаджджха̄напат̣ила̄бхаматтена тасса сампа̄данам̣ пат̣ила̄бхам̣ адхигамам̣ пан̃н̃апенти, тесам̣ тасса бйасанам̣ аккха̄йати анупа̄йабха̄вато. тена̄ха ‘‘вина̄со’’тиа̄ди. вут̣т̣ха̄нанти садисасама̄паджджанапуббакам̣ паривут̣т̣ха̄нам̣. сама̄патти ева тесам̣ наттхи анадхигататта̄. ол̣а̄рикасан̇кха̄раппаваттийа̄ антамасо а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасан̇кха̄раппаваттийа̄пи паттаббанти на аккха̄йати тепи саматиккамитва̄ паттаббато. сан̇кха̄ра̄нанти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣. авасеса̄ти ито парам̣ сукхумабха̄во на̄ма наттхӣти сукхумабха̄ва̄паттийа̄ авасеса̄. тена̄ха – ‘‘бха̄вана̄васена саббасукхумабха̄вам̣ патта̄ сан̇кха̄ра̄’’ти. етанти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣, паттаббам̣ на̄ма хоти та̄дисасан̇кха̄раппаттийам̣ таббоха̄рато. сан̇кхатам̣ самечча самбхуййа паччайехи кататта̄.

25. ‘‘йе те саман̣абра̄хман̣а̄ сато саттасса уччхедам̣ вина̄сам̣ вибхавам̣ пан̃н̃апентӣ’’ти (ма. ни. 3.25) ваккхама̄натта̄ сабуддхийам̣ випариваттама̄не екаджджхам̣ гахетва̄, ‘‘татра̄’’ти бхагавата̄ вуттанти а̄ха – ‘‘татра̄ти саттасу уччхедава̄десу бхумма’’нти. уддхам̣ саранти уддхам̣ гатам̣ саранта̄ти там̣ дассенто а̄ха ‘‘уддхам̣ вуччатӣ’’тиа̄ди. саранта̄ти йаттха паттхенти на лабханти, там̣ джа̄нанта̄. а̄саттинти а̄сӣсанам̣. печча̄ти паралоке. ва̄н̣иджӯпама̄ вийа̄ти бхавапарийа̄паннапхалависеса̄пеккха̄йа пат̣ипаджджанато. сакка̄йасса бхайа̄ти санто ка̄йоти сакка̄йо, параматтхато виджджама̄но дхаммасамӯхоти катва̄ упа̄да̄наккхандхапан̃чакам̣, тато бха̄йанена. ма̄ кхӣйи ма̄ париккхайам̣ агама̄си. ма̄ осӣди ма̄ хет̣т̣ха̄ бхасси. аббханти а̄ка̄сам̣ ма̄ ундрийи ма̄ бхиджджитва̄ пати. гаддулена баддхо гаддулабаддхо. дал̣хатхамбхо вийа кхӣло вийа ча сакка̄йо думмочанӣйато. са̄ вийа дит̣т̣хигатико тасса анупариваттанато. дан̣д̣ако вийа дит̣т̣хи чхеданакаран̣а̄йа асаматтхабха̄вакаран̣ато. раджджу вийа тан̣ха̄ бандханато ча, а̄рамман̣акаран̣авасена саманна̄гаманавасена ча самбаддхабха̄вато. тена вуттам̣ – ‘‘дит̣т̣хидан̣д̣аке павесита̄йа тан̣ха̄раджджуйа̄’’ти.

26. бхагава̄ аттано десана̄вила̄сена венеййаджджха̄сайавасена (чатучатта̄рӣса апарантакаппикава̄да̄ таттха таттха антогадха̄ти) уддесавасена пан̃чева сан̇гахетва̄ йатхуддесам̣ нигаменто, ‘‘има̄нева пан̃ча̄йатана̄нӣ’’ти а̄ха. таттха дуккхасса нимиттабха̄вато дит̣т̣хигата̄нам̣ ка̄ран̣ат̣т̣хена а̄йатанаттхоти вуттам̣ – ‘‘има̄нева пан̃ча ка̄ран̣а̄нӣ’’ти. сан̃н̃ӣа̄дивасена тӣн̣и уччхедава̄доти чатта̄ри бха̄джита̄ни. итарам̣ пана дит̣т̣хадхамманибба̄нам̣ кухим̣ павит̣т̣хам̣? сарӯпато абха̄джитатта̄ йатха̄бха̄джитесу ва̄десу каттха антогадханти пуччхати. уддесе пана сарӯпато гахитамева, ‘‘дит̣т̣хадхамманибба̄нам̣ ва̄ панеке абхивадантӣ’’ти. итаро екаттасан̃н̃ӣва̄де на̄наттасан̃н̃ӣва̄де антогадханти дассенто ‘‘екатта…пе… ведитабба’’нти а̄ха йатха̄сукхан̃четам̣ вуттам̣. пат̣хамо хи дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄до на̄наттасан̃н̃ӣва̄де антогадхо, итаре чатта̄ро екаттасан̃н̃ӣва̄де.

27. атӣтакот̣т̣ха̄сасан̇кха̄танти атӣтам̣ кхандхакот̣т̣ха̄сасан̇кха̄там̣ пуббантам̣. пуббе нивуттхадхаммависайа̄ каппана̄ идха̄дхиппета̄, тасма̄ атӣтака̄лава̄чако идха пуббасаддо, рӯпа̄дикхандхавинимуттан̃ча каппана̄ваттху наттхи, антасаддо ча кот̣т̣ха̄сава̄чако. тена вуттам̣ ‘‘атӣтакот̣т̣ха̄сасан̇кха̄там̣ пуббантам̣ каппетва̄’’ти. ‘‘каппетва̄’’ти ча тасмим̣ пуббанте тан̣ха̄йана̄бхинивиса̄нам̣ саматтханам̣ паринит̣т̣ха̄панам̣ вадати. сесампӣти ‘‘пуббанта̄нудит̣т̣хӣ’’ти евама̄дикам̣. пуббе вуттаппака̄ранти ‘‘апаранта̄нудит̣т̣хино’’тиа̄дӣсу вуттаппака̄рам̣. екекасмин̃ча атта̄ти а̄хито ахам̣ма̄но еттха̄ти катва̄, локоти локийанти еттха пун̃н̃апа̄па̄ни таббипа̄ка̄ ча̄ти катва̄, там̣ там̣ гахан̣ависесам̣ упа̄да̄йа пан̃н̃а̄панам̣ хотӣти а̄ха – ‘‘рӯпа̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ атта̄ти ча локоти ча гахетва̄’’ти. саббада̄бха̄вена сассато. амаро ниччо дхувоти тассева вевачана̄ни. маран̣а̄бха̄вена амаро, уппа̄да̄бха̄вена саббака̄лам̣ ваттанато ниччо, тхират̣т̣хена вика̄ра̄бха̄вена дхуво, йатха̄ха̄тиа̄дина̄ йатха̄вуттаматтхам̣ ниддесапат̣исамбхида̄па̄л̣ӣхи вибха̄вети. айан̃ча аттхо ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассати, веданам̣… сан̃н̃ам̣… сан̇кха̄ре… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттато саманупассатӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.130-131) имисса̄ пан̃чавидха̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄ васена вутто. ‘‘рӯпаванта’’нтиа̄дика̄йа (пат̣и. ма. 1.130-131) пана пан̃чадасавидха̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄ васена чатта̄ро чатта̄ро кхандхе, ‘‘атта̄’’ти гахетва̄ тадан̃н̃ам̣ – ‘‘локо’’ти пан̃н̃апентӣти айампи аттхо лаббхати, татха̄ екам̣ кхандхам̣, ‘‘атта̄’’ти гахетва̄ тадан̃н̃е ‘‘локо’’ти пан̃н̃апентӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. есева найоти имина̄ йатха̄ ‘‘рӯпа̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ атта̄ти ча локоти ча гахетва̄ сассато…пе… дхуво’’ти аттхо вутто; евам̣ асассато аниччо адхуво уччхиджджати винассати на хоти парам̣ маран̣а̄; ниччо ча аниччо ча неваниччо на̄ниччоти евама̄диматтхам̣ атидисати.

чатта̄ро сассатава̄да̄ти ла̄бхӣвасена тайо, таккӣвасена екоти евам̣ чатта̄ро. пуббенива̄сан̃а̄н̣ала̄бхӣ титтхийо мандапан̃н̃о анекаджа̄тисатасахассаматтам̣ ануссарати, маджджхимапан̃н̃о даса сам̣ват̣т̣авиват̣т̣акаппа̄ни, тиккхапан̃н̃о чатта̄рӣса сам̣ват̣т̣авиват̣т̣акаппа̄ни, на тато парам̣. со евам̣ ануссаранто атта̄ ча локо ча̄ти абхивадати. таккӣ пана таккапарийа̄хатам̣ вӣмам̣са̄нучаритам̣ сайам̣пат̣ибха̄нам̣ сассато атта̄ ча локо ча̄ти абхивадати. тена вуттам̣ – ‘‘ла̄бхӣвасена тайо, таккӣвасена екоти евам̣ чатта̄ро сассатава̄да̄’’ти. етенева ча адхиччасамуппаттикава̄до вийа сассатава̄до касма̄ дувидхена на вибхаттоти че? пат̣иккхиттатта̄ти дат̣т̣хаббам̣.

еттха ча, ‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’ти ва̄де айамайуттата̄вибха̄вана̄ – йади хи парена парикаппито атта̄, локо ва̄ сассато сийа̄, тасса ниббика̄рата̄йа пуримарӯпа̄виджаханато кассачи висеса̄дха̄насса ка̄тум̣ асаккун̣еййата̄йа ахитато ниваттанаттхам̣ хите ча пат̣ипаттиаттхам̣ упадесо ева ниппайоджано сийа̄ сассатава̄дино. катхам̣ ва̄ со упадесо паваттӣйати вика̄ра̄бха̄вато; еван̃ча аттано аджат̣а̄ка̄сасса вийа да̄на̄дикирийа̄ хим̣са̄дикирийа̄ ча на самбхавати; татха̄ сукхасса дуккхасса ча анубхавананибандхо ева сассатава̄дино на йуджджати каммабаддха̄бха̄вато, джа̄тиа̄дӣнам̣ асамбхавато куто вимоккхо. атха пана дхаммаматтам̣ тасса уппаджджати чева винассати ча, йасса васена̄йам̣ кирийа̄дивоха̄роти вадеййа. евампи пуримарӯпа̄виджаханена ават̣т̣хитасса аттано дхаммаматтанти на сакка̄ самбха̄ветум̣; те ва̄ панасса дхамма̄ аваттха̄бхӯта̄ тато ан̃н̃е ва̄ сийум̣ анан̃н̃е ва̄, йади ан̃н̃е, на та̄хи тасса уппанна̄хипи кочи висесо аттхи. йо хи кароти пат̣исам̣ведети чавати упападжджати ча̄ти иччхитам̣. тасма̄ тадаваттхо ева йатха̄вуттадосо, кин̃ча дхаммакаппана̄пи нираттхака̄ сийа̄. атха анан̃н̃е, уппа̄давина̄савантӣхи аваттха̄хи анан̃н̃асса аттано та̄сам̣ вийа уппа̄давина̄сасамбхава̄паттито куто ниччата̄вака̄со. та̄сампи ва̄ аттано вийа ниччата̄ти бандханавимоккха̄нам̣ асамбхаво ева̄ти на йуджджати ева сассатава̄до; на четтха кочи ва̄дӣ дхамма̄нам̣ сассатабха̄ве парисуддхам̣ йуттим̣ ваттум̣ саматтхо аттхи; йуттирахитан̃ча вачанам̣ на пан̣д̣ита̄нам̣ читтама̄ра̄дхетӣти вин̃н̃ӯхи чхад̣д̣ито ева̄йам̣ сассатава̄доти.

сатта уччхедава̄да̄ти еттха те сарӯпаматтато хет̣т̣ха̄ дассита̄ ева, таттха две джана̄ уччхедадит̣т̣хим̣ ган̣ханти ла̄бхӣ ча ала̄бхӣ ча. таттха ла̄бхӣ на̄ма диббачаккхун̃а̄н̣ала̄бхӣ диббена чаккхуна̄ арахато чутим̣ дисва̄ упапаттим̣ апассанто. йо ва̄ путхуджджана̄нампи чутиматтамева дат̣т̣хум̣ саккоти, пуббайога̄бха̄вена парикамма̄каран̣ена ва̄ упапа̄там̣ дат̣т̣хум̣ на саккоти. со ‘‘таттха таттхева атта̄ уччхиджджатӣ’’ти уччхедадит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти. ала̄бхӣ – ‘‘ко паралокам̣ джа̄на̄ти, еттако джӣвависайо, йа̄ва индрийагочаро’’ти аттано дхӣтуйа̄ хаттхагган̣ханакара̄джа̄ вийа ка̄масукхагиддхата̄йа ва̄, ‘‘йатха̄ руккхапан̣н̣а̄ни руккхато патита̄ни на пат̣исандхийанти, евам̣ саббепи сатта̄ аппат̣исандхикамаран̣амева гаччханти, джалабуббул̣акӯпама̄ сатта̄’’ти таккаматтавасена ва̄ уччхедадит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти. таттха йам̣ хет̣т̣ха̄ вуттам̣ – ‘‘мануссаттабха̄ве ка̄ма̄вачарадеваттабха̄ве рӯпа̄вачарадеваттабха̄ве чатуббидхаарӯпаттабха̄ве чавитва̄ саттасса уччхедапан̃н̃а̄панавасена сатта уччхедава̄да̄ катхита̄’’ти. таттха йуттам̣ та̄ва пуримесу тӣсу ва̄десу ‘‘ка̄йасса бхеда̄’’ти вуттам̣; пан̃чавока̄рабхавапарийа̄паннам̣ аттабха̄вам̣ а̄раббха паваттатта̄ тесам̣ ва̄да̄нам̣, на йуттам̣ чатувока̄рабхавапарийа̄паннам̣ аттабха̄вам̣ нисса̄йа паваттесу чатуттха̄дӣсу чатӯсу ва̄десу, ‘‘ка̄йасса бхеда̄’’ти вуттам̣. на хи арӯпӣнам̣ ка̄йо аттхӣти? саччаметам̣, рӯпабхаве паваттавоха̄ренева дит̣т̣хигатико арӯпабхавепи ка̄йавоха̄рама̄ропетва̄ а̄ха ‘‘ка̄йасса бхеда̄’’ти. йатха̄ дит̣т̣хигатикехи дит̣т̣хийо пан̃н̃атта̄, татхева бхагава̄ дассесӣти. арӯпака̄йабха̄вато ва̄ пхасса̄дидхаммасамӯхабхӯте арӯпаттабха̄ве ка̄йаниддесо дат̣т̣хаббо.

еттха̄ха – ‘‘ка̄ма̄вачарадеваттабха̄ва̄диниравасесавибхавапатит̣т̣ха̄пака̄нам̣ дутийава̄да̄дӣнам̣ йутто апарантакаппикабха̄во ана̄гатаддхависайатта̄ тесам̣ ва̄да̄нам̣; на пана дит̣т̣хигатика-паччаккхабхӯта-мануссаттабха̄ва-самуччхедапатит̣т̣ха̄пакасса пат̣хамава̄дасса паччуппаннависайатта̄’’ти. йади евам̣ йатха̄ хи дутийа̄дива̄да̄нам̣, пуримапуримава̄дасан̇гахитассева аттано уттаруттарабхавопапаттийа̄ самуччхеданато йуджджати апарантакаппиката̄, татха̄ ча ‘‘но ча кхо, бхо, айам̣ атта̄ етта̄вата̄ самма̄ самуччхинно хотӣ’’тиа̄ди вуттам̣. евам̣ ана̄гатассева мануссаттабха̄васамуччхедасса адхиппетатта̄ пат̣хамава̄дассапи апарантакаппиката̄ йуджджати. евам̣ саббассапи пуббантато а̄гатасса уччхедапан̃н̃а̄панавасена идха пуббантакаппикесу десана̄ гата̄. ете уччхедава̄да̄ хет̣т̣ха̄ апарантакаппикесу десана̄ гата̄. ете уччхедава̄да̄ хет̣т̣ха̄ апарантакаппикесу таттха таттхева уччхиджджати, на тато уддхам̣ паватти аттхӣти дассанаттхам̣ вутта̄. джалабуббул̣акӯпама̄ хи сатта̄ти тасса ладдхи.

идха̄ти пуббантакаппикесу. идхева мануссаттабха̄ва̄дике уччхиджджати винат̣т̣хавина̄савасена. евам̣ ана̄гате ануппаттидассанапара̄нам̣ уччхедава̄да̄нам̣ апарантакаппикесу гахан̣ам̣; пуббантато пана а̄гатасса аттано идхева уччхедадассанапара̄нам̣ пуббантакаппикесу гахан̣ам̣. ито парам̣ на гаччхатӣти пана идам̣ аттхато а̄паннасса аттхасса дассанам̣. саттесу сан̇кха̄ресу ча екаччасассатанти паватто екаччасассатава̄до. со пана брахмака̄йика-кхид̣д̣а̄падосика-манопадосикаттабха̄вато чавитва̄ идха̄гата̄нам̣ таккино ча уппаджджанавасена чатуббидхоти а̄ха ‘‘чатта̄ро екаччасассатава̄да̄’’ти. ‘‘сан̇кха̄рекаччасассатика̄’’ти идам̣ техи сассатабха̄вена гайхама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄вадассанавасена вуттам̣, на панекаччасассатикаматадассанавасена. тасса хи сассата̄бхиматам̣ асан̇кхатамева̄ти ладдхи. татха̄ хи вуттам̣ (дӣ. ни. 1.49) брахмаджа̄ле – ‘‘читтанти ва̄ маноти ва̄ вин̃н̃а̄н̣анти ва̄ айам̣ атта̄ ниччо дхуво сассато авипарин̣а̄мадхаммо сассатисамам̣ татхева т̣хассатӣ’’ти. на хи йасса бха̄васса паччайехи абхисан̇кхатабха̄вам̣ пат̣иджа̄на̄ти; тассева ниччадхува̄дибха̄во анумматтакена на сакка̄ пат̣ин̃н̃а̄тум̣. етена, ‘‘уппа̄давайадхувата̄йуттабха̄ва̄ сийа̄ ничча̄, сийа̄ аничча̄, сийа̄ на ваттабба̄’’тиа̄дина̄ паваттасса саттабхан̇гава̄дасса айуттата̄ вибха̄вита̄ хоти.

таттха̄йам̣ (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.38) айуттата̄вибха̄вана̄ – йади, ‘‘йена сабха̄вена йо дхаммо аттхӣти вуччати, тенева сабха̄вена со дхаммо наттхӣ’’тиа̄дина̄ вуччеййа, сийа̄ анекантава̄до; атха ан̃н̃ена, сийа̄ на анекантава̄до; на четтха десантара̄дисамбаддхабха̄во йутто ваттум̣ тасса саббалокасиддхатта̄ вива̄да̄бха̄вато. йе пана ваданти – ‘‘йатха̄ суван̣н̣агхат̣е макут̣е кате гхат̣абха̄во нассати, макут̣абха̄во уппаджджати, суван̣н̣абха̄во тит̣т̣хатийева, евам̣ саббабха̄ва̄нам̣ кочи дхаммо нассати, кочи уппаджджати, сабха̄во пана тит̣т̣хатӣ’’ти. те ваттабба̄ – ким̣ там̣ суван̣н̣ам̣, йам̣ гхат̣е макут̣е ча ават̣т̣хитам̣? йади рӯпа̄ди, со саддо вийа аниччо, атха рӯпа̄дисамӯхо, самӯхо на̄ма саммутиматтам̣. тасса воха̄раматтасса аттхита̄ наттхита̄ ниччата̄ ва̄ на ваттабба̄. тасса параматтхасабха̄вена анупалаббханатоти анекантава̄до на сийа̄. дхамма̄ ча дхаммито ан̃н̃е ва̄ сийум̣ анан̃н̃е ва̄. йади ан̃н̃е, на тесам̣ аниччата̄йа дхаммӣ аниччо ан̃н̃атта̄. на хи рӯпа̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ ан̃н̃атта̄, на ча рӯпе чаккхувин̃н̃а̄н̣асаддо хоти; кин̃ча дхаммакаппана̄пи нираттхика̄ сийа̄ дхаммино ничча̄ниччата̄йа асиджджханато атха анан̃н̃е; уппа̄давина̄савантехи анан̃н̃асса дхаммино тесам̣ вийа уппа̄давина̄сасаббха̄вато куто ниччата̄вака̄со, тесампи ва̄ дхаммино вийа ниччата̄патти сийа̄. апича ничча̄ниччанаваттаббарӯпо атта̄ ча локо ча параматтхато виджджама̄ната̄пат̣иджа̄нанато йатха̄ ничча̄дӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ рӯпам̣, йатха̄ ва̄ дӣпа̄дайо. на хи дӣпа̄дӣнам̣ удайаббайасабха̄ва̄нам̣ ничча̄ниччанаваттаббасабха̄вата̄ сакка̄ ваттум̣ джӣвасса ничча̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ рӯпам̣ вийа̄ти евам̣ саттабхан̇гасса вийа сесабхан̇га̄нампи асамбхавойева̄ти саттабхан̇гава̄дасса айуттата̄ ведитабба̄ти.

еттха ча, ‘‘иссаро ниччо, ан̃н̃е сатта̄ аничча̄’’ти евам̣ паваттава̄да̄ саттекаччасассатава̄да̄; сеййатха̄пи иссарава̄да̄дайо. ‘‘парама̄н̣аво ничча̄ дхува̄, двиан̣ука̄дайо аничча̄’’ти евам̣ паваттава̄да̄ сан̇кха̄рекаччасассатава̄да̄; сеййатха̄пи кан̣а̄дава̄да̄дайо. нану ча ‘‘екачче дхамма̄ сассата̄, екачче асассата̄’’ти; етасмим̣ ва̄де чаккха̄дӣнам̣ асассатата̄саннит̣т̣ха̄нам̣ йатха̄сабха̄ва̄вабодхо ева, тайидам̣ катхам̣ миччха̄дассананти, ко евама̄ха – ‘‘чаккха̄дӣнам̣ асассатабха̄васаннит̣т̣ха̄нам̣ миччха̄дассана’’нти? асассатесуйева пана кесан̃чи дхамма̄нам̣ сассатабха̄ва̄бхинивесо идха миччха̄дассанам̣; тена пана екава̄ре паваттама̄нена чаккха̄дӣнам̣ асассатабха̄ва̄вабодхо видӯсито сам̣сат̣т̣хабха̄вато; висасам̣сат̣т̣хо вийа саппиман̣д̣о сакиччака̄ран̣а̄саматтата̄йа самма̄дассанапаккхе т̣хапетаббатам̣ на̄рахати. атха ва̄ асассатабха̄вена ниччхита̄пи чаккхуа̄дайо сама̄ропитаджӣвасабха̄ва̄ ева дит̣т̣хигати кехи гайхантӣти тадавабодхасса миччха̄дассанабха̄во на сакка̄ нива̄ретум̣. татха̄ хи вуттам̣ брахмаджа̄ле (дӣ. ни. 1.49) – ‘‘чаккхунти ва̄…пе… ка̄йоти ва̄ айам̣ ме атта̄’’тиа̄ди. еван̃ча катва̄ асан̇кхата̄йа сан̇кхата̄йа ча дха̄туйа̄ васена йатха̄ккамам̣ екачче дхамма̄ сассата̄; екачче асассата̄ти евам̣ паватто вибхаджджава̄допи екаччасассатава̄до а̄паджджатӣти евам̣пака̄ра̄ чодана̄ анока̄са̄ хоти авипарӣтадхаммасабха̄васампат̣ипаттибха̄вато.

на маратӣти амара̄. ка̄ са̄? ‘‘евантипи ме но’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.62) найена парийантарахита̄ дит̣т̣хигатикасса дит̣т̣хи ча ва̄ча̄ ча, амара̄йа дит̣т̣хийа̄ ва̄ча̄йа вивидхо кхепоти амара̄виккхепо. со етасса аттхӣти амара̄виккхепо. атха ва̄ амара̄ти ека̄ маччхаджа̄ти, са̄ уммуджджананиммуджджана̄дивасена удаке сандха̄вама̄на̄ га̄хам̣ на гаччхати; евамевам̣ айампи ва̄до ито чито ча сандха̄вати, га̄хам̣ на̄гаччхатӣти амара̄виккхепо, со ева амара̄виккхепико. сва̄йам̣ ва̄до муса̄ва̄даануйогачхандара̄гамохахетуката̄йа чатудха̄ паваттоти а̄ха – ‘‘чатта̄ро амара̄виккхепика̄ вутта̄’’ти. нану четтха (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.65-66) чатуббидхопи амара̄виккхепико кусала̄дике дхамме паралокаттика̄дӣни ча йатха̄бхӯтам̣ анавабуджджхама̄но, таттха таттха пан̃хам̣ пут̣т̣хо пуччха̄йа виккхепанаматтам̣ а̄паджджатӣти тасса катхам̣ дит̣т̣хигатикабха̄во. на хи аваттука̄масса вийа пуччхитаматтхам̣ аджа̄нантасса виккхепакаран̣аматтена дит̣т̣хигатиката̄ йутта̄ти? на хевам̣ пуччха̄виккхепакаран̣аматтена тасса дит̣т̣хигатиката̄ иччхита̄, атха кхо миччха̄бхинивесена. сассатавасена миччха̄бхинивит̣т̣хойева хи мандабуддхита̄йа кусала̄дидхамме паралокаттика̄дӣни ча, йа̄тха̄вато аппат̣ипаджджама̄но аттана̄ авин̃н̃а̄тасса аттхасса парам̣ вин̃н̃а̄петум̣ асаматтхата̄йа муса̄ва̄да̄дибхайена ча виккхепам̣ а̄паджджатӣти. татха̄ хисса ва̄дасса сассатадит̣т̣хисан̇гахо вутто. атха ва̄ пун̃н̃апа̄па̄нам̣, таббипа̄ка̄нан̃ча анавабодхена, асаддаханена ча, ‘‘таббисайа̄йа пуччха̄йа виккхепакаран̣ам̣йева йуттам̣ сундаран̃ча̄’’ти, кхантим̣ ручим̣ уппа̄детва̄ абхинивисантасса уппанна̄ висум̣йевека̄ еса̄ дит̣т̣хи саттабхан̇гадит̣т̣хи вийа̄ти дат̣т̣хабба̄. татха̄ чева вуттам̣ – ‘‘парийантарахита̄ дит̣т̣хигатикасса дит̣т̣хи чева ва̄ча̄ ча̄’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.61). катхам̣ панасса̄ сассатадит̣т̣хисан̇гахо? уччхедавасена анабхинивесато. ‘‘наттхи кочи дхамма̄нам̣ йатха̄бхӯтаведӣ вива̄дабахулатта̄ локасса; ‘евамева’нти пана саддантарена дхамме ниджджха̄нана̄ ана̄дика̄лика̄ локе’’ти га̄хавасена сассаталесопеттха лаббхатийева.

амати гаччхати еттха сабха̄во оса̄нанти анто, марийа̄до, со етасса аттхӣти антава̄. тена̄ха ‘‘сапарийанто’’ти. авад̣д̣хитакасин̣асса пуггаласса евам̣ хотӣти йоджана̄. дутийава̄до ‘‘анантава̄ локо’’ти ва̄до. татийава̄до ‘‘антава̄ ча анантава̄ ча̄’’ти ва̄до. чатуттхава̄до ‘‘невантава̄ на̄нантава̄’’ти ва̄до. ете ева чатта̄ро ва̄дино сандха̄йа брахмаджа̄ле (дӣ. ни. 1.53) – ‘‘анта̄нантика̄ анта̄нантам̣ локасса пан̃н̃апенти чатӯхи ваттхӯхӣ’’ти вуттам̣. таттха (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.53) йуттам̣ та̄ва пурима̄нам̣ тин̣н̣ам̣ ва̄дӣнам̣ антаттан̃ча анантаттан̃ча анта̄нантаттан̃ча а̄раббха паваттава̄датта̄ анта̄нантикаттам̣. паччхимасса пана тадубхайапат̣иседхавасена паваттава̄датта̄ катхаманта̄нантикаттанти? тадубхайапат̣иседхавасена паваттава̄датта̄ ева. йасма̄ пат̣иседхава̄допи анта̄нантависайо ева там̣ а̄раббха паваттатта̄. апаре а̄ху – ‘‘йатха̄ татийава̄де самбхедавасена етассева антавантата̄ анантата̄ ча самбхавати, евам̣ таккӣва̄депи ка̄лабхедавасена убхайасамбхавато ан̃н̃аман̃н̃апат̣иседхена убхайан̃н̃ева вуччати. катхам̣? антавантата̄пат̣иседхена хи анантата̄ вуччати, анантата̄пат̣иседхена ча антавантата̄, анта̄нанта̄нан̃ча татийава̄дабха̄во ка̄лабхедасса адхиппетатта̄. идам̣ вуттам̣ хоти йасма̄ айам̣ локасан̃н̃ито атта̄ джха̄йӣхи адхигатависесехи ананто када̄чи саккхи дит̣т̣хо анусуййати; тасма̄ невантава̄. йасма̄ пана техи ева када̄чи антава̄ саккхи дит̣т̣хо анусуййати, тасма̄ на пана анантава̄’’ти. йатха̄ ча ануссутитаккӣвасена, евам̣ джа̄тиссаратаккиа̄дӣнан̃ча васена йатха̄самбхавам̣ йоджетаббам̣. айан̃хи таккико авад̣д̣хитабха̄вапуббакатта̄ пат̣ибха̄ганимитта̄нам̣ вад̣д̣хитабха̄васса вад̣д̣хитака̄лавасена апаччаккхака̄рита̄йа ануссава̄диматте т̣хатва̄ – ‘‘невантава̄’’ти пат̣иккхипати, авад̣д̣хитака̄лавасена пана ‘‘на̄нанто’’ти. на пана антавантата̄нантата̄нам̣ аччантамабха̄вена йатха̄ там̣ ‘‘невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣ’’ти, авассан̃ча етам̣ евам̣ вин̃н̃а̄таббам̣, ан̃н̃атха̄ виккхепапаккхам̣йева бхаджеййа чатуттхава̄до. на хи антавантата̄нантата̄тадубхайавинимутто аттано пака̄ро аттхи, таккӣва̄дӣ ча йуттимаггако, ка̄лабхедавасена ча тадубхайампи екасмим̣ на на йуджджатӣти. анантарачатукканти екаттасан̃н̃ӣти а̄гатасан̃н̃ӣчатуккам̣.

екантасукхӣти екантенева сукхӣ. там̣ панасса сукхам̣ дуккхена авомиссам̣ хотӣти а̄ха ‘‘нирантарасукхӣ’’ти. екантасукхамева̄ти идам̣ сукхабахулатам̣ сандха̄йа вуттам̣. атӣта̄су саттасу джа̄тӣсӯти идам̣ тато парам̣ джа̄тиссаран̃а̄н̣ена ануссаритум̣ на сакка̄ти катва̄ вуттам̣. та̄дисамева̄ти сукхасаман̇гимева аттабха̄вам̣. ‘‘евам̣ сукхасаман̇гӣ’’ти там̣ ануссарантасса джа̄тиссарасса атӣтаджа̄тийампи идха вийа дуккхапхут̣т̣хасса там̣ ануссарантасса.

саббесампӣти ла̄бхӣнам̣ таккӣнампи. татха̄ти имина̄ ‘‘саббесампӣ’’ти идам̣ падам̣ а̄кад̣д̣хати. ка̄ма̄вачарам̣ на̄ма адуккхамасукхам̣ анул̣а̄рам̣ авибхӯтанти а̄ха ‘‘чатуттхаджджха̄навасена̄’’ти. чатуттхаджджха̄нам̣ ка̄ран̣абхӯтам̣ етасса аттхи, тена ва̄ ниббаттанти чатуттхаджджха̄никам̣. маджджхаттасса̄ти маджджхаттабхӯтасса маджджхаттаведана̄бахуласса. маджджхаттабхӯтат̣т̣ха̄намева аттано маджджхаттата̄паттамева бхӯтапуббам̣ ануссарантасса. екаччасассатика̄ти екаччасассатава̄дино вутта̄. пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена хи екаччасассатика̄. еса найо сесесупи. адхиччасамуппаннава̄до сассатава̄дасамуддит̣т̣хоти катва̄ ‘‘две адхиччасамуппанника̄’’ти ча вуттам̣.

28. дит̣т̣худдха̄ранти йатха̄вутта̄нам̣ дит̣т̣хӣнам̣ аниййа̄никабха̄вадассанавасена падуддхаран̣ам̣. паччаттам̣йева н̃а̄н̣анти апараппаччайам̣ аттанийева н̃а̄н̣ам̣. там̣ пана аттапаччаккхам̣ хотӣти а̄ха ‘‘паччаккхан̃а̄н̣а’’нти. суван̣н̣асса вийа доса̄пагамена упаккилесавигамена н̃а̄н̣асса висуддханти а̄ха ‘‘парисуддханти нирупаккилеса’’нти. килесандхака̄равигамато саппабха̄самуджджаламева хотӣти вуттам̣ – ‘‘парийода̄танти пабхассара’’нти ба̄хирасамайасмимпи хонти джха̄насса самиджджханато. майамидам̣ джа̄на̄ма̄ти ‘‘сассато атта̄ ча локо ча идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти ча миччха̄га̄хавасена ан̃н̃а̄н̣абха̄гамева парибрӯхетва̄ тато ева йатха̄гахитам̣ га̄хам̣ сандха̄йа – ‘‘майамидам̣ аттхам̣ таттха джа̄на̄ма̄’’ти евам̣ таттха миччха̄га̄хе авиджджама̄нам̣ н̃а̄н̣акот̣т̣ха̄сам̣ ота̄рентийева ануппавесентийева. на там̣ н̃а̄н̣ам̣, миччха̄дассанам̣ на̄метам̣, ким̣ пана там̣ миччха̄дассанам̣ на̄ма? сассато атта̄ ча локо ча̄тиа̄дина̄ миччха̄бхинивесабха̄вато. тена̄ха ‘‘тадапи…пе… аттхо’’ти. йам̣ там̣ дит̣т̣хийа̄ упаниссайабхӯтам̣ н̃а̄н̣ам̣, там̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘джа̄нанаматталаккхан̣атта̄ н̃а̄н̣абха̄гаматтамева̄’’ти. н̃а̄н̣ампи хи дит̣т̣хийа̄ упаниссайо хотийева ла̄бхино итарасса ча татха̄ татха̄ миччха̄бхинивесато. анупа̄тиваттанато анатиккаманато. аса̄дха̄ран̣ато на упа̄тиваттанти етена̄ти анупа̄тиваттанам̣, тато. упа̄да̄напаччайатоти упа̄да̄насса паччайабха̄вато. етена пхалӯпача̄ренева упа̄да̄нама̄ха. йади брахмаджа̄ле а̄гата̄ сабба̄пи дит̣т̣хийо идха катхита̄ хонти, евам̣ санте идам̣ суттам̣ брахмаджа̄ласуттена екасадисанти а̄ха – ‘‘брахмаджа̄ле пана̄’’тиа̄ди. ‘‘ан̃н̃атра рӯпам̣ ан̃н̃атра ведана̄ сакка̄йам̣йева анупаридха̄вантӣ’’ти вачанато идха сакка̄йадит̣т̣хи а̄гата̄. брахмаджа̄лам̣ катхитамева хоти таттха а̄гата̄нам̣ два̄сат̣т̣хийа̄пи дит̣т̣хӣнам̣ идха̄гататта̄. сассатуччхеда̄бхинивесо атта̄бхинивесапуббако, ‘‘атта̄ сассато атта̄ уччхедо’’ти паваттанато.

30. два̄сат̣т̣хи…пе… дассетунти катхам̣ пана̄йаматтхо ‘‘идха, бхиккхаве, екаччо’’тиа̄дипа̄л̣ийа̄ дассито хотӣти? аппахӣнасакка̄йадит̣т̣хикасса пуббанта̄парантадит̣т̣хиупа̄дийанаджотанато. паричча̄гена̄ти виккхамбханена. чатуттхаджджха̄наниродха̄ татийаджджха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣти еттха на парихӣначатуттхаджджха̄насса татийаджджха̄нам̣ бхавати, татийаджджха̄на̄ вут̣т̣хитасса пана чатуттхаджджха̄на̄ вут̣т̣хитасса ча татийам̣ пат̣иломанайена самбхавати. тена̄ха ‘‘айам̣ панеттха̄’’тиа̄ди. евам̣сампадамидам̣ ведитаббанти ‘‘павивека̄ пӣти нируджджхатӣ’’ти идам̣, ‘‘нира̄мисасукхассаниродха̄’’ти еттха вийа вут̣т̣ха̄наниродхавасена вуттанти ведитаббанти аттхо. хӣнаджджха̄напарийа̄да̄накадоманассанти нӣваран̣асахагатадоманассама̄ха. тан̃хи джха̄напарийа̄да̄накарам̣. камманӣйабха̄воти сама̄паттим̣ патто вийа сама̄паттисама̄паджджанабха̄ве каммаккхамабха̄во. соманассавидхуратта̄ доманассам̣ вийа̄ти доманассанти вуттам̣. ‘‘уппаджджати павивека̄ пӣтӣ’’ти пуна вутта̄ пӣти джха̄надвайапӣти. йам̣ т̣ха̄нам̣ чха̄йа̄ джахатӣти йам̣ падесам̣ а̄тапена абхибхуййама̄нам̣ чха̄йа̄ джахати. таттха а̄тапе чха̄йа̄ти падесена а̄тапасан̃н̃ита̄нам̣ бхӯтасан̇кхата̄нам̣ паха̄нат̣т̣ха̄нама̄ха. тена̄ха ‘‘йасмим̣ т̣ха̄не’’тиа̄ди.

31. нира̄мисам̣ сукханти татийаджджха̄насукхам̣ дӯрасамусса̄ритака̄ма̄мисатта̄.

32. адуккхамасукханти чатуттхаджджха̄наведанам̣, на йам̣ кин̃чи упеккха̄веданам̣.

33. ниггахан̣оти мамам̣ка̄рабха̄вена кин̃чипи аган̣ханто. нибба̄насса саппа̄йанти нибба̄на̄дхигамасса, нибба̄нассева ва̄ авиломавасена екантикупа̄йата̄йа саппа̄йам̣. тена̄ха ‘‘упака̄рабхӯта’’нти. саббаттха̄ти саббесу тебхӯмакадхаммесу. етанти етам̣ йатха̄вуттасаматхабха̄вана̄йа килеса̄нам̣ виккхамбханам̣. саббаттха никантийа̄ асуккха̄питатта̄ катхам̣ нибба̄насса упака̄рапат̣ипада̄ на̄ма джа̄там̣? на джа̄йате ва̄тйадхиппа̄йо. саббаттха̄ти пуббанта̄нудит̣т̣хиа̄дике саббасмим̣. агган̣ханавасена̄ти тан̣ха̄га̄хена аггахан̣авасена. йаттха хи тан̣ха̄га̄хо вимочито, таттха дит̣т̣хима̄нагга̄ха̄ суккха̄ вийа хонти тадекат̣т̣хабха̄вато. та̄дисасса нибба̄нага̄минӣ пат̣ипада̄ ева а̄санне, на дӯре. тена вуттам̣ – ‘‘упака̄рапат̣ипада̄ на̄ма джа̄та’’нти. та̄дисасса ча сантохамасмӣтиа̄дика̄ саманупассана̄ адхима̄напаккхе тит̣т̣хатӣти а̄ха – ‘‘абхивадатӣти абхима̄нена упавадатӣ’’ти. идамева упа̄дийатӣти нийама̄бха̄вато ‘‘ат̣т̣ха̄расавидхампӣ’’ти вуттам̣. сесападепи есева найо. дит̣т̣хупа̄да̄не сати сесаупа̄да̄насамбхаво авуттасиддхоти тадева уддхат̣ам̣.

се а̄йатане ведитаббети ниродхасса ка̄ран̣ам̣ нибба̄нам̣ ведитаббам̣. двиннам̣ а̄йатана̄нанти чаккха̄йатана̄дӣнам̣ двиннам̣ а̄йатана̄нам̣. пат̣иккхепена нибба̄нам̣ дасситам̣ венеййаджджха̄сайавасена.

на га̄дхатӣти на патит̣т̣ха̄ти. атоти асма̄ нибба̄на̄. сара̄ти тан̣ха̄. сан̇кха̄рапат̣иккхепена̄ти сан̇кха̄рекадесабхӯта̄нам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ пат̣иккхепена.

вин̃н̃а̄н̣анти висит̣т̣хена н̃а̄н̣ена джа̄нитаббам̣. тато ева анидассанам̣ ачаккхувин̃н̃еййам̣ аниндрийагочарам̣. анантанти антарахитам̣, ниччанти аттхо. саббато пабханти килесандхака̄ра̄бха̄вато ча самантато пабхассарам̣. ‘‘саббато папа’’нти ва̄ па̄т̣хо, саббато пататиттханти аттхо. чатта̄рӣсакаммат̣т̣ха̄насан̇кха̄техи титтхехи отаритва̄ анупависитаббам̣ аматасаранти вуттам̣ хоти. анупа̄да̄ кан̃чи дхаммам̣ аггахетва̄ вимуччанти еттха̄ти анупа̄да̄вимоккхо, нибба̄нам̣. анупа̄да̄ вимуччати етена̄ти анупа̄да̄вимоккхо, аггамагго. анупа̄да̄вимоккхантиката̄йа пана арахаттапхалам̣ анупа̄да̄вимоккхоти вуттам̣. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

пан̃чаттайасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

3. кинтисуттаван̣н̣ана̄

34. бхавоти паритто. абхавоти маханто. вуддхиаттхо хи айам̣ а-ка̄ро, ‘‘сам̣вара̄сам̣варо, пхала̄пхала’’нтиа̄дӣсу вийа, тасма̄ бхава̄бхавахетӯти кхуддакасса махантасса ва̄ бхавасса хету, там̣ пачча̄сӣсама̄ноти аттхо. тена̄ха – ‘‘тасмим̣ тасмим̣ бхаве сукхам̣ ведисса̄мӣ’’тиа̄ди.

35. локуттарабодхипаккхийадхамме уддисса путхуджджана̄нам̣ вива̄до самбхаватӣти а̄ха – ‘‘локийалокуттара̄ва катхита̄’’ти. локийа̄пи хи бодхипаккхийадхамма̄ локуттарадхамма̄дхигамасса а̄саннака̄ран̣атта̄ висесака̄ран̣анти йа̄ва ан̃н̃ехи локийадхаммехи абхивисит̣т̣хоти катва̄, ‘‘имесу саттатим̣сабодхипаккхийадхаммесӯ’’ти ависесена вуттам̣. аттхато на̄нам̣ хотӣти аттхато бхедо хоти бодхипаккхийадхамма̄нам̣ самадхигататта̄. на хи ка̄йа̄дайо бха̄ветабба̄, сатийева пана бха̄ветабба̄ти. бйан̃джанато на̄нам̣ бхедам̣. имина̄пи ка̄ран̣ена̄ти има̄йапи йуттийа̄. ида̄ни там̣ йуттим̣ дассенто – ‘‘аттхан̃ча бйан̃джанан̃ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сама̄нетва̄ти суттантарато сама̄нетва̄, суттантарападехи ча сама̄нетва̄. ан̃н̃атха̄ти ан̃н̃ато, бхӯтато апагатам̣ катва̄ти аттхо. миччха̄ ропитабха̄воти айа̄тха̄вато т̣хапитабха̄во. аттхан̃ча бйан̃джанан̃ча вин̃н̃а̄панака̄ран̣амева̄ти авипарӣтаттхасса саддасса ча буджджханахетута̄йа.

37. идха дхаммавинайат̣т̣ха̄не сатийева сатипат̣т̣ха̄нанти гахита̄, аттхато самети на̄ма йа̄тха̄вато аттхасса гахитатта̄. асабха̄ванируттибха̄вато бйан̃джанато на̄наттанти там̣ лин̇габхедена вачанабхедена ча дассенто, ‘‘сатипат̣т̣ха̄ноти ва̄ сатипат̣т̣ха̄на̄ти ва̄ миччха̄ ропетха̄’’ти а̄ха. аппаматтаканти ан̣уматтам̣ саллахукам̣, на гарутарам̣ адханитам̣ катва̄ ваттаббампи дханитам̣ гхосавантам̣ катва̄ ропите вуттадоса̄бха̄ватоти тена̄ха – ‘‘ниббутим̣ паттум̣ сакка̄ хотӣ’’ти.

бйан̃джанасса миччха̄ропанам̣ на висесантара̄йакарам̣ хотӣти н̃а̄панаттхам̣, чатусу маггесу пан̃хам̣ катхетва̄ва париниббуто. суттантабйан̃джанам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ – ‘‘аппаматтакам̣ кхо пана̄’’ти.

38. атха чатуттхава̄ре вива̄до касма̄ джа̄то? йа̄вата̄ несам̣ вачанам̣ аттхато чева самети бйан̃джанато ча̄ти адхиппа̄йо. сан̃н̃а̄йа вива̄доти кин̃ча̄пи самети аттхато чева бйан̃джанато ча, сан̃н̃а̄ пана несам̣ ависуддха̄, та̄йа сан̃н̃а̄йа васена вива̄до джа̄тоти дассенто ‘‘аха’’нтиа̄дима̄ха. ахам̣ сатипат̣т̣ха̄нанти вада̄ми, айам̣ сатипат̣т̣ха̄ноти вадатӣти евам̣ тесам̣ н̃а̄н̣ам̣ хотӣти имаматтхам̣, ‘‘есева найо’’ти имина̄ атидисати.

39. на чоданаттха̄йа вега̄йитаббанти сӣгхам̣ сӣгхам̣ на чодана̄ ка̄табба̄ти аттхо. тасма̄ти йасма̄ екаччо кодханабха̄вена евам̣ пат̣иппхари, тасма̄. ана̄да̄надит̣т̣хӣти а̄дийитва̄ анабхинивисанато ана̄да̄надит̣т̣хӣ адал̣хагга̄хӣ. паккхипанто вийа̄ти гилитва̄ паккхипанто вийа.

упагха̄тоти читтаппагха̄то пхарасупагха̄то вийа. ван̣агхат̣т̣итасса вийа̄ти ван̣е гхат̣т̣итасса вийа дуккхуппатти читтадуккхуппатти. две ва̄ре ватва̄пи висаджджетӣти суппат̣иниссаггӣ евам̣ пагева чодитаматте виссаджджети чети адхиппа̄йо. катханавасена ча ка̄йачиттакиламатхо. еварӯпоти сахаса̄ ависсаджджентена чодакасса вихеса̄ва̄до хутва̄пи аккодхана̄дисабха̄во.

упеккха̄ти сакена каммена пан̃н̃а̄йиссатӣти тасмим̣ пуггале аджджхупеккхан̣а̄. упеккхам̣ атиман̃н̃ати на̄ма тасса ана̄ча̄расса анаджджхупеккхан̣ато.

40. вачанасан̃ча̄роти песун̃н̃авасена ан̃н̃атха̄вачанупасам̣ха̄ро. дит̣т̣хипал̣а̄соти йугагга̄хавасена ладдхи. са̄ пана читтасса ана̄ра̄дханийабха̄во саттхучиттасса ана̄ра̄дхакабха̄во. калахоти адхикаран̣уппа̄давасена паватто виггахо бхан̣д̣анасса пуббабха̄го.

йена ка̄ран̣ена̄ти йена дхаммена саттхуса̄санена. тамева хи сандха̄йа вадати – ‘‘дхаммоти са̄ран̣ӣйадхаммо адхиппето’’ти. еттха̄ти ‘‘дхаммасса ча̄нудхамма’’нти еттха. дхаммоти самбуддхасса тасса татха̄ паваттам̣ бйа̄каран̣ам̣ йатха̄ вива̄да̄панна̄ сан̃н̃аттим̣ гаччханти. тена̄ха – ‘‘тесам̣ бхиккхӯнам̣ сан̃н̃аттикаран̣а’’нти. тадева бйа̄каран̣ам̣ анудхаммоти бхиккхуна̄ вуччама̄но анупаватто дхаммо. тена̄ха – ‘‘тадева бйа̄кароти на̄ма̄’’ти. кочӣти йо кочи. сахадхаммико сака̄ран̣о. ан̃н̃аттхо айам̣ ким̣ саддоти а̄ха ‘‘ан̃н̃о’’ти. асса̄ти вуттанайена пат̣ипаннабхиккхуно, тасса пат̣ипатти на кеначи гарахан̣ӣйа̄ хотӣти аттхо. сесам̣ саббам̣ сувин̃н̃еййамева.

кинтисуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

4. са̄мага̄масуттаван̣н̣ана̄

41. дведхикаджа̄та̄ти джа̄тадведхика̄ сан̃джа̄табхеда̄. дведжджхаджа̄та̄ти дувидхабха̄вам̣ патта̄. бхан̣д̣анти парибха̄санти етена̄ти бхан̣д̣анам̣, вируддхачиттата̄. танти бхан̣д̣анам̣. дхаммавинайанти па̄вачанам̣. витуджджанта̄ мукхасаттӣхи. сахитам̣ мети майхам̣ вачанам̣ сахитам̣ силит̣т̣хам̣ пубба̄парасамбандхам̣ аттхайуттам̣. тена̄ха ‘‘аттхасам̣хита’’нти. адхичин̣н̣анти а̄чин̣н̣ам̣. випара̄ваттанти виродхадассанавасена пара̄ваттитам̣, пара̄ваттам̣ дӯситанти аттхо. тена̄ха – ‘‘чирака̄лавасена…пе… ниватта’’нти. парийесама̄но чара, таттха таттха гантва̄ сиккха̄хӣти аттхо. саче саккоси, ида̄нимева майа̄ вет̣хитадосам̣ ниббет̣хехи. маран̣амева̄ти ан̃н̃аман̃н̃агха̄тавасена маран̣амева.

на̄т̣апуттасса имети на̄т̣апуттийа̄. те пана тасса сисса̄ти а̄ха ‘‘антева̄сикесӯ’’ти. пуримапат̣ипаттито пат̣иниваттанам̣ пат̣ива̄нам̣, там̣ рӯпам̣ сабха̄во етесанти пат̣ива̄нарӯпа̄. тена̄ха ‘‘ниваттанасабха̄ва̄’’ти. катханам̣ аттхасса а̄чиккханам̣. паведанам̣ тасса хетуда̄харан̣а̄ни а̄харитва̄ бодханам̣. на упасама̄йа сам̣ваттатӣти анупасамасам̣ваттанам̣, тадева анупасамасам̣ваттаникам̣, тасмим̣. самусситам̣ хутва̄ патит̣т̣ха̄хетубха̄вато тхӯпам̣ патит̣т̣ха̄ти а̄ха – ‘‘бхиннатхӯпети бхиннапатит̣т̣хе’’ти. тхӯпоти ва̄ дхаммасса ниййа̄набха̄во ведитаббо, ан̃н̃адхамме абхибхуййа самусситат̣т̣хена. со ниган̣т̣хасса самайе кехичи абхиннасамматопи бхинно винат̣т̣хойева саббена саббам̣ абха̄ватоти бхиннатхӯпо. со ева ниййа̄набха̄во ват̣т̣адуккхато муччитука̄ма̄нам̣ пат̣исаран̣ам̣, там̣ еттха наттхӣти аппат̣исаран̣о, тасмим̣ бхиннатхӯпе аппат̣исаран̣ети еваметтха аттхо ведитаббо.

а̄чарийаппама̄н̣анти а̄чарийамут̣т̣хи хутва̄ пама̄н̣абхӯтам̣. на̄на̄нӣха̄рена̄ти на̄на̄ка̄рена. ‘‘вива̄до на уппаджджӣ’’ти ватва̄ тасса ануппаттика̄ран̣ам̣ дассенто, ‘‘саттха̄ хи…пе… авива̄дака̄ран̣ам̣ катва̄ва паринибба̄йӣ’’ти ватва̄ там̣ виваритум̣ ‘‘бхагавата̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. патит̣т̣ха̄ ча авассайо ча, ‘‘айам̣ дхаммо айам̣ винайо идам̣ саттхуса̄сана’’нти виниччхайане маха̄падеса̄, пан̃хабйа̄каран̣а̄ни ча, йасма̄ тесу патит̣т̣ха̄йа те авасса̄йа дхаммавинайадхара̄ ча ниччхайам̣ гаччханти. татха̄ хи суттантамаха̄падесато винайе кеначи пуччхито аттхо чатуннам̣ пан̃хабйа̄каран̣а̄нам̣ васена сувиниччхитарӯпо, тасма̄ дхаммавинайо идха саттху киччам̣ ка̄тум̣ саккотӣти а̄ха – ‘‘тенева̄’’тиа̄ди, тасма̄ ул̣а̄ра̄йа десана̄йа бха̄джананти адхиппа̄йо.

42. пат̣ипавит̣т̣хам̣ катва̄ а̄харитаббато, саччам̣ ка̄ритаббато па̄бхатам̣ мӯланти а̄ха – ‘‘катха̄па̄бхата’’нти, дхаммакатха̄йа мӯлака̄ран̣анти аттхо. йесам̣ васена вива̄до уппанно, тейева адхаммава̄дино, тесам̣ та̄ва со ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттату, тато ан̃н̃есам̣ деваманусса̄нам̣ катханти, чодана̄ парампара̄йа сам̣килесаваттхубха̄ватоти париха̄ро. тена̄ха – ‘‘косамбакаккхандхаке вийа̄’’тиа̄ди.

43. абхин̃н̃а̄ десита̄ти абхивисит̣т̣ха̄йа пан̃н̃а̄йа джа̄нитва̄ бодхита̄. патиссайама̄нарӯпа̄ти ападисса патиссайама̄на̄ гарукавасена ниссайама̄насабха̄ва̄. тена̄ха – ‘‘упанисса̄йа вихарантӣ’’ти, гарутарам̣ ниссайам̣ катва̄ вихарантӣти аттхо. парива̄ре пан̃н̃атта̄нӣти, ‘‘а̄джӣвахету а̄джӣвака̄ран̣а̄’’ти, евам̣ ниддха̄ретва̄ парива̄рапа̄л̣ийам̣ (пари. 336) а̄сан̇каравасена т̣хапита̄ни. ‘‘еван̃ча пана, бхиккхаве, имам̣ сиккха̄падам̣ уддисеййа̄’’ти (па̄ра̄. 39, 42, 43) вибхан̇гапа̄т̣хавасенева хи та̄ни бхагавата̄ пан̃н̃атта̄ни. та̄ни т̣хапетва̄ сеса̄ни саббасиккха̄пада̄ни адхипа̄тимоккхам̣ на̄ма̄ти, идам̣ гобалӣбаддан̃а̄йена вуттанти дат̣т̣хаббам̣ тесампи адхипа̄тимоккхабха̄вато.

татра̄йам̣ найоти тасмим̣ суппаджахана̄йа аппаматтакабха̄ве айам̣ ваккхама̄но. та̄нӣти пан̣ӣтабходжана̄ни. йо кочӣти бхиккху ва̄ бхиккхунӣ ва̄. дуккат̣аваттхуканти йам̣ кин̃чи дуккат̣а̄паттиваттхукам̣. тена̄ти суппаджаханабха̄вена мӯла̄паттивӣтиккамасса ан̣уматтата̄йа.

пуббабха̄гамагганти локийамаггам̣. татра̄ти тасмим̣ пуббабха̄гамаггам̣ нисса̄йа вива̄дуппа̄де. обха̄сан̃а̄н̣анти обха̄сасса уппаттихетубхӯтам̣ н̃а̄н̣ам̣. таттха пана со маггасан̃н̃ибха̄вена магго ча чатуббидхоти сутатта̄, ‘‘пат̣т̣хамамагго на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. еванти евам̣ асандиддхам̣ апарисан̇китам̣ париччаттам̣ катва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ катхетум̣ на саккоти.

четийам̣ на дит̣т̣ханти тасса катам̣ тхӯпам̣ вадати. ниндийе путхуджджанабха̄ве т̣хитам̣ па̄сам̣сам̣ арийабха̄вам̣ а̄ропетва̄ там̣ миччха̄ладдхим̣ абхинивисса паггайха вохаран̣ато саггопи маггопи ва̄ритойева̄ти. вуттан̃хетам̣ –

‘‘йо ниндийам̣ пасам̣сати, там̣ ва̄ ниндати йо пасам̣сийо;

вичина̄ти мукхена со калим̣, калина̄ тена сукхам̣ на виндатӣ’’ти. (су. ни. 663; сам̣. ни. 1.180-181; а. ни. 4.3; нетти. 92);

‘‘кхан̣енева арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ саматтхакаммат̣т̣ха̄накатхам̣ а̄чиккхисса̄мӣ’’ти хи имина̄ таттха кохан̃н̃ампи диссати; итаресу пана ваттаббамева наттхи. уппа̄т̣етва̄ти уддхаритва̄. ‘‘атха те бхиккхӯ’’тиа̄ди сесам̣ на̄ма. ‘‘аматам̣ те парибхун̃джанти, йе ка̄йагата̄сатим̣ парибхун̃джантӣ’’ти (а. ни. 1.600) вачанам̣ дуггахитам̣ ган̣ха̄петва̄, ‘‘етта̄вата̄ во аматам̣ парибхуттам̣ на̄ма бхависсатӣ’’ти а̄ха.

44. еванти а̄ка̄ралаккхан̣аметам̣, на а̄ка̄ранийаманам̣. тена имина̄ва ка̄ран̣ена ча йо вива̄до уппаджджеййа̄ти вуттам̣ хоти. гарусмим̣ гарӯти паваттам̣ читтам̣ гарувисайатта̄ там̣сахачаритатта̄ гару, тасса бха̄во га̄равам̣, гарукаран̣ам̣, там̣ еттха наттхӣти ага̄раво. тена̄ха ‘‘га̄рававирахито’’ти. гарусса га̄рававасена патиссайанам̣ патиссоти вуччати нӣчавуттита̄, таппат̣ипаккхато аппатиссоти а̄ха – ‘‘аппатиссайо анӣчавуттӣ’’ти. еттха йатха̄йам̣ пуггало саттхари ага̄раво на̄ма хоти, там̣ дассетум̣, ‘‘еттха пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тӣсука̄лесу упат̣т̣ха̄нам̣ на йа̄тӣтиа̄ди самуда̄йакиттанаанавасесадассанам̣, авайавато пана ага̄равасиддхи йатха̄ там̣ са̄ман̃н̃ато сиккха̄падасама̄да̄нам̣ таббисесо бхедо. еса найо сесесупи.

саккаччам̣ на гаччхатӣти а̄даравасена на гаччхати. сан̇гхе катойева хоти сан̇гхапарийа̄паннатта̄ тасса, йатха̄ сан̇гхам̣ уддисса диннам̣ екена бхиккхуна̄ пат̣иггахитам̣ сан̇гхасса диннамева хоти. апарипӯрайама̄нова сиккха̄йа ага̄раво. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘сиккха̄йа на парипӯрака̄рӣ’’ти (ма. ни. 2.135). аттано париса̄йа уппаннам̣ вива̄дамӯлам̣ висесато аттана̄ вӯпасаметаббато аттано ча анаттха̄вахато ‘‘аджджхатта’’нтвева вуттам̣. еса найо бахиддха̄ти еттха̄пи.

46. чхат̣ха̄на̄нӣти чхамӯла̄ни. йатха̄ саманавасена саматха̄нам̣ вива̄да̄дӣсу адхикаттубха̄во, евам̣ вива̄да̄дӣнам̣ техи адхикаттаббата̄пӣти а̄ха – ‘‘вӯпасаманаттха̄йа…пе… адхикаран̣а̄нӣ’’ти. тена адхикаран̣асаддасса камматтхатам̣ а̄ха. саматха̄ ва̄ саманавасена адхикарӣйанти еттха̄ти адхикаран̣а̄ни, вива̄да̄дайо.

вива̄до уппаннаматтова хутва̄ парато каккхал̣аттха̄йа сам̣ваттанато йам̣ ваттхум̣ нисса̄йа пат̣хамам̣ уппанно вива̄да̄нуса̄рена мӯлакам̣ вийа анубандхарого тамева тадан̃н̃ам̣ ва̄ ваттхум̣ катва̄ павад̣д̣ханто вива̄да̄дхикаран̣ам̣ патва̄ упари вад̣д̣хати на̄ма, анува̄да̄паттикичча̄дхикаран̣ам̣ патва̄ вива̄дасса ча вад̣д̣ханам̣ па̄кат̣амева. тена вуттам̣ – ‘‘чатта̄ри адхикаран̣а̄ни патва̄ упари вад̣д̣ханто со вива̄до’’ти. уппанна̄нам̣ уппанна̄нанти (дӣ. ни. т̣ӣ. 3.331) ут̣т̣хита̄нам̣ ут̣т̣хита̄нам̣. саматхаттханти саманаттхам̣.

ат̣т̣ха̄расахи ваттхӯхӣти лаккхан̣авачанаметам̣ йатха̄ ‘‘йади ме бйа̄дхӣ да̄хеййум̣. да̄таббамидамосадха’’нти (сам̣. ни. т̣ӣ. 2.3.39-42; кан̇кха̄. абхи. т̣ӣ. адхикаран̣асаматхаван̣н̣ана̄), тасма̄ тесу ан̃н̃атарена виваданта̄, ‘‘ат̣т̣ха̄расахи ваттхӯхи вивадантӣ’’ти вуччанти. упавадана̄ти аккосо. чодана̄ти ануйого.

адхикаран̣асса саммукха̄ва винайанато саммукха̄винайо. саннипатитапариса̄йа дхаммава̄дӣнам̣ йебхуййата̄йа йебхуййасикакаммасса каран̣ам̣ йебхуййасика̄. ка̄ракасан̇гхасса са̄маггивасена саммукхӣбха̄во, на йатха̄ татха̄ ка̄ракапуггала̄нам̣ саммукхата̄маттам̣. бхӯтата̄ти таччхата̄. саччапарийа̄йо хи идха дхамма-саддо ‘‘дхаммава̄дӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.9) вийа. винети етена̄ти винайо, тасса тасса адхикаран̣асса вӯпасама̄йа бхагавата̄ вуттавидхи, тасса винайасса саммукхата̄ винайасаммукхата̄. вива̄даваттхусан̇кха̄те аттхе паччаттхика̄ аттхапаччаттхика̄, тесам̣ аттхапаччаттхика̄нам̣. сан̇гхасаммукхата̄ париха̄йати самматапуггалехева вӯпасаманато.

нанти вива̄да̄дхикаран̣ам̣. ‘‘на чханда̄гатим̣ гаччхатӣ’’тиа̄дина̄ (пари. 383) вуттам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣. гул̣хака̄дӣсу аладжджуссанна̄йа париса̄йа гул̣хако сала̄кагга̄хо ка̄таббо; ладжджуссанна̄йа виват̣ако, ба̄луссанна̄йа сакан̣н̣аджаппако. йасса̄ кирийа̄йа дхаммава̄дино бахутара̄, са̄ йебхуййасика̄ти а̄ха – ‘‘дхаммава̄дӣнам̣ йебхуййата̄йа̄’’тиа̄ди.

евам̣ виниччхитанти а̄паттим̣ дассетва̄ ропанавасена виниччхитам̣, пат̣икаммам̣ пана а̄патта̄дхикаран̣асаматхе парато а̄гамиссати. на саман̣аса̄руппам̣ асса̄ман̣акам̣, саман̣ехи ака̄таббам̣, тасмим̣. аджджха̄ча̄ре вӣтиккамесати. пат̣ичаратоти пат̣иччха̄дентасса. па̄пуссанната̄йа па̄пийо, пуггало, тасса ка̄таббакаммам̣ тассапа̄пийасикам̣.

саммукха̄винайенева вӯпасамо наттхи пат̣ин̃н̃а̄йа, татха̄рӯпа̄йа кхантийа̄ ва̄ вина̄ авӯпасаманато. еттха̄ти а̄паттидесана̄йам̣. пат̣ин̃н̃а̄те а̄паннабха̄ва̄дике каран̣акирийа̄, ‘‘а̄йатим̣ сам̣вареййа̄сӣ’’ти, парива̄сада̄на̄дивасена ча паваттам̣ вачӣкаммам̣ пат̣ин̃н̃а̄такаран̣ам̣.

йатха̄нурӯпанти ‘‘двӣхи чатӯхи тихи екена̄’’ти евам̣ вуттанайена йатха̄нурӯпам̣. еттха̄ти имасмим̣ сутте, етасмим̣ ва̄ саматхавича̄ре. виниччхайанайоти виниччхайе найаматтам̣. тена̄ха ‘‘виттха̄ро пана̄’’тиа̄ди.

47. сан̇кхепатова вутто, на саматхаккхандхаке вийа виттха̄рато. татха̄ти имина̄ ‘‘дхамма̄’’ти падам̣ а̄кад̣д̣хати, еттха ити-саддо а̄диаттхо, евама̄дина̄ имина̄ пака̄рена̄ти ва̄ти вуттам̣ хоти. бодхипаккхийадхамма̄нам̣ еканта̄наваджджабха̄вато наттхи адхаммабха̄во, бхагавато десита̄ка̄рам̣ ха̄петва̄ вад̣д̣хетва̄ ва̄ катханам̣ йатха̄дхаммам̣ акатанти катва̄ адхаммабха̄воти дассенто а̄ха – ‘‘тайо сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄ди.

ниййа̄никанти сапа̄т̣ихӣрам̣ аппат̣ива̄нам̣ хутва̄ паваттати. татхева̄ти имина̄ ‘‘евам̣ амха̄ка’’нтиа̄дина̄ вуттаматтхам̣ а̄кад̣д̣хати. бхӯтена…пе… ка̄таббакаммам̣ дхаммо на̄ма йатха̄дхаммам̣ каран̣ато, вуттавипарийа̄йато ито парам̣ адхаммо. айам̣ винайо на̄ма ра̄га̄дӣнам̣ сам̣варан̣ато паха̄нато пат̣исан̇кха̄нато ча. айам̣ авинайо на̄ма ра̄га̄дӣнам̣ авинайанато. айам̣ винайо на̄ма йатха̄винайакаран̣ато, вуттавипарийа̄йена итаро авинайо. ваттхусампаттиа̄дина̄ ева саббесам̣ винайакамма̄нам̣ акуппата̄ти а̄ха – ‘‘ваттхусампатти…пе… айам̣ винайо на̄ма̄’’ти, таппат̣ипаккхато авинайо ведитаббо. тена̄ха ‘‘ваттхувипаттӣ’’тиа̄ди.

самма̄пат̣ипаттийа̄ найанат̣т̣хена йатха̄вутто дхаммо ева нетти, тато ева саттасса вийа раджджу аситхилапаваттихетута̄йа дхаммараджджӯти аттхо вутто. суттантапарийа̄йена та̄ва даса кусалакаммапатха̄ дхаммоти евам̣ вутта̄. са̄ ева ва̄ хоту дхамманетти, йо идха имисса̄ ван̣н̣ана̄йа, ‘‘чхаттим̣са бодхипаккхийадхамма̄’’тиа̄дина̄ дхаммена ча винайена ча вутто, со ева ва̄ дхамманетти хотӯти а̄нетва̄ йоджана̄. та̄йа дхамманеттийа̄ самети та̄йа йатха̄вутта̄йа дхамманеттийа̄ сам̣сандати, екалаккхан̣амева хотӣти аттхо. евам̣ вива̄даваттхубхӯто дхаммо че ‘‘дхаммо’’ти, адхаммо че ‘‘адхаммо’’ти, винайо че ‘‘винайо’’ти, авинайо че ‘‘авинайо’’ти ниччхинантена екачча̄нам̣ вива̄да̄дхикаран̣амева дасситам̣ тасса вӯпасамадхамма̄нам̣ апарийоса̄питатта̄.

48. там̣ панетанти вива̄да̄дхикаран̣ам̣ пачча̄масати. ва̄ре аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена паттепи. двӣхӣти йасмим̣ а̄ва̄се вива̄да̄дхикаран̣ам̣ уппаннам̣, таттха ва̄сӣхи двӣхипи бхиккхӯхи атирекатара̄.

49. кхандхаса̄мантанти а̄паттиккхандхабха̄вена самӣпам̣. а̄паттиса̄мантам̣ на̄ма пуббабха̄га̄ а̄паджджитаббаа̄патти. метхунара̄гавасена ка̄йасам̣сагге дуккат̣асса ваттхӯти а̄ха – ‘‘пат̣хамапа̄ра̄джикасса пуббабха̄ге дуккат̣а’’нти. сеса̄нам̣ тин̣н̣ам̣ па̄ра̄джика̄нам̣ пуббабха̄ге тхуллаччайамева.

50. париккамитва̄ упаккамитва̄. а̄патта̄дхикаран̣ам̣ дасситам̣ таттхева висесато пат̣ин̃н̃а̄йа ка̄ретаббата̄йа иччхитаббатта̄.

52. каммасса ваттху дасситам̣ на саматхоти адхиппа̄йо. нану ча̄йам̣ саматха̄дхика̄роти? саччам̣, саматхасса пана ка̄ран̣е дассите саматхо дасситова хотӣти дассетум̣ ‘‘еварӯпасса хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.

53. идам̣ камманти ‘‘идам̣ амха̄кам̣ бхан̣д̣анаджа̄та̄на’’нтиа̄дина̄ вуттакаммам̣. тин̣аваттха̄ракасадисатта̄ти там̣садисата̄йа таббоха̄роти дассети йатха̄ – ‘‘еса брахмадатто’’ти. а̄ка̄раматтамева тин̣аваттха̄ракакаммам̣ на̄ма, на пана тасса саббасо каран̣авидха̄нам̣. тена̄ха ‘‘кхандхаке’’тиа̄ди. гихӣнам̣ хӣнена кхум̣санавамбханам̣ йатха̄ ‘‘тиласам̣гул̣ика̄ наттхӣ’’ти. дхаммикапат̣иссавесу висам̣ва̄данавасена а̄панна̄ а̄патти. асса̄ти кичча̄дхикаран̣асса. саммукха̄винайенева вӯпасамо сан̇гхасаммукхата̄дина̄ва вӯпасаманато.

54. сота̄паттипхаласаччхикирийавачанато косамбийасутте (ма. ни. 1.492) сота̄паттимаггасамма̄дит̣т̣хи катхита̄, идха пана ‘‘дит̣т̣хиса̄ман̃н̃агато вихарати’’ччева вуттатта̄, ‘‘имасмим̣ сутте сота̄паттипхаласамма̄дит̣т̣хи вутта̄ти ведитабба̄’’ти вуттам̣. па̄пакаммасса аппата̄ махантата̄ са̄ваджджабха̄васса мудутиккхабха̄вена ведитабба̄ти а̄ха ‘‘ан̣унти аппаса̄ваджджам̣. тхӯланти маха̄са̄ваджджа’’нти. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

са̄мага̄масуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

5. сунаккхаттасуттаван̣н̣ана̄

55. хет̣т̣химамаггехи н̃а̄тамарийа̄да̄йа паджа̄нанато ан̃н̃а̄, маггапан̃н̃а̄. тасса пхалабха̄вато аггапхалапан̃н̃а̄, там̣сахагата̄ самма̄сан̇каппа̄дайо ча ‘‘ан̃н̃а̄’’ти вутта̄ти а̄ха ‘‘ан̃н̃а̄ти арахатта’’нти. чатӯхи падехи катхита̄, ‘‘паричин̣н̣а̄ ме бхагава̄’’тиа̄дӣсу вийа на екападенева. ‘‘локуттаро дхаммо адхигато майа̄’’ти ман̃н̃ана̄маттам̣ адхима̄ноти дассенто, ‘‘аппатте паттасан̃н̃ино’’тиа̄дима̄ха.

56. идам̣ т̣ха̄нанти идам̣ обха̄са̄дисаммутихетубхӯтам̣ ул̣а̄ратарам̣ удайаббайан̃а̄н̣ам̣. ул̣а̄ратарабха̄вена хи там̣ маггапхалапан̃н̃а̄йа паччайо хутва̄ йа̄тха̄вато дуббин̃н̃еййата̄йа випассакам̣ висам̣ва̄дети. тена̄ха ‘‘авибхӯтам̣ андхака̄ра’’нти. имам̣ пан̃ханти имам̣ суттам̣ гамбхӣрам̣ локуттарапат̣исам̣йуттам̣ аттана̄ н̃а̄тум̣ иччхитам̣ аттхам̣. уггахетва̄ти кевалам̣ пит̣акасампа̄данавасенева угган̣хитва̄. тена̄ха ‘‘аджа̄нитва̄’’ти. висевама̄на̄ти килесависе авама̄нента̄, са̄санасса ва̄ анупака̄равирӯпапаччайе севама̄на̄. евамасса̄ти евам̣ вуттанайена тесам̣ каран̣ахету асса читтасса дхаммадесана̄васена паваттасса. ан̃н̃атха̄бха̄во адесетука̄мата̄ хоти. танти йатха̄вуттаматтхам̣ сандха̄йа. етанти ‘‘тассапи хоти ан̃н̃атхатта’’нти евам̣ вуттам̣.

58. килесехи а̄масӣйатӣти а̄мисам̣, локепарийа̄паннам̣ а̄мисанти идха пан̃ча ка̄магун̣а̄ адхиппета̄ти тесу ват̣т̣а̄мисабха̄вепи лабхите ка̄ма̄мисабха̄во сиддхоти а̄ха – ‘‘ват̣т̣а̄мисака̄ма̄мисалока̄мисабхӯтесӯ’’ти. ка̄магун̣а̄ хи ват̣т̣асса вад̣д̣ханато ват̣т̣а̄мисам̣, ка̄метаббато ка̄матан̣ха̄йа а̄маситаббато ка̄ма̄мисам̣, йебхӯййато сатталокасса а̄мисабха̄вато лока̄мисам̣. ка̄магун̣асабха̄га̄ти ка̄магун̣а̄нулома̄ ка̄магун̣апат̣исам̣йутта̄. а̄нен̃джасама̄паттипат̣исам̣йутта̄йа̄ти килесин̃джанарахитата̄йа идха а̄нен̃джа̄ти адхиппета̄хи хет̣т̣хима̄хи арӯпасама̄паттӣхи пат̣исам̣йутта̄йа. еварӯпоти лока̄мисабхӯтесу паччайесу адхимутто таннинно таггаруко таппаббха̄ро. етта̄вата̄ти евам̣ саддха̄нам̣ манусса̄нам̣ дассанена тесам̣ паваттита̄сайена ча. сӣсам̣ никкхантам̣ хотӣти ла̄бха̄са̄йа сӣсам̣ бахи никкхантам̣ вийа хоти. ударам̣ пхалитанти атибахубхан̣д̣ам̣ паккхипийама̄нам̣ пасиббакам̣ вийа ладдхаббасса атипахӯтабха̄вена ударам̣ пхӣтам̣ хоти.

59. йатха̄ пурима̄ две арӯпасама̄паттийо аттано паччанӣкакилесехи анин̃джанато ‘‘анин̃джа̄’’ти вуччанти, евам̣ итара̄пи. там̣ павуттанти лока̄мисасам̣йоджанам̣ вигатам̣.

60. нигхам̣санти ‘‘еттако айа’’нти париччхеданти аттхо. силесена̄ти чаммака̄расилеса̄дисилесена, ваджиралепасилесе ваттаббамева наттхи. там̣ бхиннанти а̄нен̃джасам̣йоджанам̣ бхиннам̣ видхамитам̣ саматиккантам̣ та̄су сама̄паттӣсу апеккха̄бха̄вато. аджджха̄сайена асамбаддхатта̄ вуттам̣ – ‘‘дведха̄бхинна̄ села̄ вийа хотӣ’’ти. тена̄ха – ‘‘там̣ сама̄паджджисса̄мӣти читтам̣ на уппаджджатӣ’’ти.

61. вантанти чхад̣д̣итам̣, виссат̣т̣ханти аттхо.

62. упарисама̄паттила̄бхиноти еттха упарисама̄паттӣти арахаттапхаласама̄патти адхиппета̄, арахато ча магга̄дхигаменева ана̄га̄мипхаласама̄патти, секкха̄нам̣ висайа̄ хет̣т̣хима̄ пхаласама̄паттийо пат̣иппассаддха̄. локийа̄ пана никантиппаха̄нена пат̣иниссат̣т̣ха̄ти а̄ха – ‘‘хет̣т̣ха̄…пе… на уппаджджатӣ’’ти.

63. ‘‘пан̃ча кхо име, сунаккхатта, ка̄магун̣а̄’’тиа̄дина̄ а̄раддхадесана̄, ‘‘самма̄ нибба̄на̄дхимутто пурисапуггало’’ти арахаттакиттанена нит̣т̣ха̄пита̄ти тато парам̣, ‘‘т̣ха̄нам̣ кхо пана̄’’тиа̄дика̄ десана̄, ‘‘па̄т̣ийекко анусандхӣ’’ти вутта̄. тена̄ха ‘‘хет̣т̣ха̄ хӣ’’тиа̄ди. таттха йатха̄ кхӣн̣а̄савасса сама̄паттила̄бхиноти йоджана̄, евам̣ ва̄ кхӣн̣а̄савасса суккхавипассакасса̄ти йоджетабба̄. пат̣иккхиттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣. тасса пат̣иккхепасса ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘сама̄паттила̄бхино хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. йатха̄ суккхавипассако адхима̄нико сама̄паттила̄бхино сама̄найогаккхамо аппатте паттасан̃н̃ита̄йа бхеда̄бха̄вато, евам̣ суккхавипассако кхӣн̣а̄саво сама̄найогаккхамо кхӣн̣а̄савабха̄вена висеса̄бха̄вато, тасма̄ ‘‘сама̄паттила̄бхимхи катхите итаропи катхитова хотӣ’’ти вуттам̣. двиннам̣ бхиккхӯнанти сама̄паттила̄бхино адхима̄никасса кхӣн̣а̄савасса ча. тенева̄ха ‘‘путхуджджанасса та̄ва̄’’тиа̄ди.

йадаггена̄ти йена бха̄гена. йадипи кхӣн̣а̄савасса асаппа̄йа̄рамман̣ам̣ килеса̄нам̣ уппаттийа̄ паччайо на хоти тесам̣ саббасо самуччхиннатта̄. сантавиха̄рапарипантхо пана сийа̄ висабха̄гатоти вуттам̣ – ‘‘кхӣн̣а̄савассапи асаппа̄йамева̄’’ти. тена̄ха – ‘‘висам̣ на̄ма…пе… висамева̄’’ти. етена ‘‘йатха̄ висаджа̄нанам̣ аппама̄н̣ам̣, вика̄руппа̄данато пана там̣ парихаритаббам̣, евам̣ парин̃н̃а̄тампи ватту аттхависеса̄бха̄вена екарӯпамева̄ти там̣ парихаритаббамева̄’’ти дассети. тена̄ха ‘‘на хӣ’’тиа̄ди. на хи асам̣вутена бхавитаббам̣ аса̄руппабха̄вато. йуттапайуттенева̄ти сабха̄га̄рамман̣асса а̄локана̄дӣсу йуттенева бхавитум̣ ват̣т̣ати.

64. йаттха сайам̣ нипатати уппаджджати, тасса санта̄насса виппасаннавасена руппанато, висасан̇кха̄тасса дуккхасса мӯлабха̄вато ча ‘‘авиджджа̄сан̇кха̄то висадосо’’ти вуттам̣. руппатӣти каттабба̄димуччха̄па̄данена вика̄рам̣ уппа̄дети. ануддхам̣сеййа̄ти виба̄дхеййа. ра̄го хи уппаджджама̄нова кусалачиттаппаваттийа̄ ока̄сам̣ аденто там̣ виба̄дхати; татха̄бхӯто саддха̄синехасса саматхавипассана̄бхивуд̣д̣хийа̄ ваманена ча там̣ висосети мила̄пети. тена̄ха ‘‘сосеййа мила̄пеййа̄’’ти. сагахан̣асесанти гахетаббависам̣ са̄васесам̣ катва̄ти аттхо. на алам̣ на саматтханти аналам̣. сӯкапарийа̄йо па̄л̣ийам̣ вутто сука-саддоти а̄ха – ‘‘вӣхисука̄ди ча сӯка’’нти.

саупа̄да̄насаллуддха̄ро вийа аппахӣно авиджджа̄висадосо дат̣т̣хаббо маха̄наттхуппа̄данато. асаппа̄йа…пе… асам̣вутака̄ло дат̣т̣хаббо аттабха̄васса апарихаран̣абха̄вато. маран̣ам̣ вийа сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттанам̣ адхисӣласан̇кха̄тасса а̄йуно апетатта̄. маран̣аматтам̣ дуккхам̣ вийа а̄паттийа̄ а̄паджджанам̣ йатха̄вуттасса а̄йуно упапӣл̣анакабха̄вато. имина̄ва найена опаммасам̣сандананти еттха анупа̄дисесасаллуддха̄ро вийа пахӣно авиджджа̄висадосо; саппа̄йа…пе… сусам̣вутака̄ло, тадубхайена ван̣е путхуттам̣ на гате маран̣а̄бха̄во вийа сиккха̄йа апаччаккха̄нам̣, маран̣аматтадуккха̄бха̄во вийа ан̃н̃атара̄йа сам̣килит̣т̣ха̄йа а̄паттийа̄ ана̄паджджананти йоджана̄ ведитабба̄.

65. сатийа̄ти еттха йасма̄ ‘‘арийа̄йа̄’’ти на висеситанти а̄ха – ‘‘сати пан̃н̃а̄гатика̄’’тиа̄ди. пан̃н̃а̄ четтха локийа̄ адхиппета̄, на локуттара̄ти а̄ха – ‘‘парисуддха̄йа випассана̄пан̃н̃а̄йа̄’’ти.

кхӣн̣а̄савасса баланти ул̣а̄ратамесу диббасадисесупи а̄рамман̣есу маначчхат̣т̣ха̄нам̣ индрийа̄нам̣ анупанаманахетубхӯтам̣ сусам̣вутака̄рисан̇кха̄там̣ кхӣн̣а̄савабалам̣ дассенто, ‘‘сам̣вутака̄рӣ’’ти вуттам̣, уккам̣сагатасативепуллатта̄ йатха̄ асам̣варасса асам̣варо хоти, евам̣ сатисампаджан̃н̃абалена чаккха̄дидва̄ра̄ни сам̣варитва̄ дассана̄дикиччака̄рӣ. евам̣ джа̄нитва̄ти ‘‘упадхи дуккхасса мӯла’’нти евам̣ випассана̄пан̃н̃а̄сахита̄йа маггапан̃н̃а̄йа джа̄нитва̄. упадхӣйати дуккхам̣ етехӣти упадхӣ, килеса̄ти а̄ха – ‘‘килесупадхипаха̄на̄ нирупадхӣ’’ти. тато ева упа̄дӣйати дуккхам̣ етехӣти килеса̄ ‘‘упа̄да̄на̄’’типи вуччантӣти а̄ха – ‘‘нирупа̄да̄ноти аттхо’’ти. упадхӣ саммадева кхӣйанти етта̄ти упадхисан̇кхайо, нибба̄нанти а̄ха – ‘‘упадхӣнам̣ сан̇кхайабхӯте нибба̄не’’ти. а̄рамман̣атоти а̄рамман̣ам̣ катва̄ тада̄рамман̣а̄йа пхалавимуттийа̄ вимутто. ка̄мупадхисмим̣ ка̄йам̣ упасам̣хариссатӣти ‘‘ка̄месевисса̄мӣ’’ти таттха ка̄йам̣ упана̄мессати; ка̄йӯпасам̣ха̄ро та̄ва тит̣т̣хату, татха̄ читтам̣ ва̄ уппа̄дессатӣти етам̣ ка̄ран̣ам̣ наттхӣти. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

сунаккхаттасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

6. а̄нен̃джасаппа̄йасуттаван̣н̣ана̄

66. кхан̣апабхан̇гута̄йа на ничча̄ на дхува̄ти аничча̄. тато ева пан̣д̣итехи на ичча̄ на упагантабба̄типи аничча̄. со ча̄йам̣ аниччаттхо удайавайапариччхинната̄йа ведитабботи дассенто, ‘‘хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аничча̄’’ти а̄ха; уппаджджитва̄ винассанатоти аттхо. айан̃ча аниччата̄ ваккхама̄на̄ ча туччха̄дита̄ двиннампи ка̄ма̄нам̣ са̄дха̄ран̣оти а̄ха – ‘‘ваттхука̄ма̄пи килесака̄ма̄пӣ’’ти. ритта̄ вивитта̄, тесам̣ ниччаса̄ра̄дӣнам̣ аттани абха̄вато техи висум̣бхӯта̄. йатха̄ пана саббасо сабха̄варахитама̄ка̄сам̣ ‘‘туччхам̣ ритта’’нти вуччати, на евамете. ете пана кевалам̣ ниччаса̄ра̄дивирахато ева туччха̄ ритта̄ти дассенто ‘‘на пана̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘на хи туччхамут̣т̣хи на̄ма наттхӣ’’ти идам̣ локасаман̃н̃а̄васена вуттам̣, локасаман̃н̃а̄ локийакатха̄ на лан̇гхитабба̄.

муса̄ти иттарапаччупат̣т̣ха̄ната̄йа на диссатӣти а̄ха ‘‘муса̄ти на̄санака̄’’ти. висам̣ва̄данат̣т̣хена ва̄ муса̄. ете хи асубха̄дисабха̄ва̄пи ба̄ла̄нам̣ субха̄дибха̄вена упат̣т̣хаханта̄ субха̄диггахан̣асса паччаккхабха̄вена сатте висам̣ва̄денти. нассанасабха̄ва̄ти кхан̣абхан̇гатта̄ иттарапаччупат̣т̣ха̄ната̄йа диссама̄на̄ вийапи хутва̄ апан̃н̃а̄йанакапакатика̄. тена̄ха ‘‘кхеттам̣ вийа̄’’тиа̄ди. дхаммасаддо четтха ‘‘джа̄тидхамма̄на’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.398) вийа пакатипарийа̄йо, татха̄ сабха̄васаддо ча̄ти дат̣т̣хаббам̣. мосадхамма̄ти мосанапакатика̄, кусалабхан̣д̣ахаран̣асабха̄ва̄ти аттхо. ма̄йа̄катанти ма̄йа̄йа катам̣ удака̄диман̣иа̄диа̄ка̄рена ма̄йа̄дина̄ упат̣т̣ха̄питам̣; ма̄йа̄катам̣ вийа ма̄йа̄катам̣ ан̃н̃асабха̄ва̄ хутва̄ ататха̄ упат̣т̣хаханато. тена̄ха ‘‘йатха̄’’тиа̄ди. чаккхупатхе ева катавиджджа̄йа, на тато паранти вуттам̣ – ‘‘дассанӯпача̄ре т̣хитассева татха̄ пан̃н̃а̄йатӣ’’ти. тайидам̣ самбаравиджджа̄васена вуттам̣.

евам̣ та̄вака̄ликабха̄вена ка̄ма̄нам̣ ма̄йа̄катабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни тато ан̃н̃енапи пака̄рена дассетум̣ ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. аничча̄дисабха̄ва̄нам̣ ка̄ма̄нам̣ ничча̄дисабха̄вадассанам̣ випалла̄сасахагатата̄йа ведитаббам̣. ба̄ла̄нам̣ ла̄панатоти апарин̃н̃а̄таваттхука̄нам̣ андхаба̄ла̄нам̣ пуггала̄нам̣ випалла̄сахетуто. мануссалоке т̣хатва̄ манусса̄нам̣ ва̄ васена бхагавата̄ бха̄ситатта̄ вуттам̣ – ‘‘дит̣т̣хадхаммика̄ ка̄ма̄ти ма̄нусака̄ пан̃ча ка̄магун̣а̄’’ти. тато ева ча ‘‘сампара̄йика̄ти те т̣хапетва̄ авасеса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха дит̣т̣хадхамма̄ паччаккхасабха̄ва̄ а̄рамман̣абхӯта̄ ета̄сам̣ аттхӣти дит̣т̣хадхаммика̄. сампара̄йике ка̄ме а̄раббха уппаннасан̃н̃а̄ сампара̄йика̄. те самечча дхӣйати еттха а̄н̣а̄ти дхеййам̣, а̄н̣а̄паваттит̣т̣ха̄нам̣. ма̄расса дхеййанти ма̄радхеййам̣ тасса иссарийапаваттанатта̄. тена̄ха ‘‘йехӣ’’тиа̄ди. гахитанти висайависайӣбха̄вена гахитам̣, а̄рамман̣авасена а̄рамман̣акаран̣авасена ча гахитанти аттхо. таттха а̄рамман̣акаран̣авасена гахан̣ам̣ на̄ма ‘‘идам̣ майха’’нти авибха̄гена париггахакаран̣ам̣; а̄рамман̣авасена пана гахан̣ам̣ бха̄гасо а̄рамман̣а̄нубхавананти ваданти. убхайассапи пана тан̣ха̄ра̄гавасена гахан̣ам̣ сандха̄йа, ‘‘убхайаметам̣ гахита’’нти вуттам̣. ма̄роти килесама̄ро. йадаггена килесама̄ро, тадаггена девапуттама̄ропи те аттано васам̣ ваттети. там̣ сандха̄йа̄ти дхаммамукхена пуггалаггахан̣ам̣ сандха̄йа.

аппахӣнавипалла̄са̄ хи пуггала̄ ка̄ма̄дхимутта̄ ма̄расса иссарийаваттанат̣т̣ха̄ната̄йа ‘‘ма̄радхеййа’’нти вутта̄, татха̄ ма̄расса нива̄пагочарапарийа̄йехипи те евам̣ вутта̄ти дассенто, ‘‘йатха̄ чол̣асса̄’’тиа̄дима̄ха. нивапатӣти нива̄по, со ева бӣджанти нива̄пабӣджам̣. тети ка̄магун̣а̄. йаттха̄ти йасмим̣ падесе.

манаси бхава̄ти ма̄наса̄ти а̄ха ‘‘читтасамбхӯта̄’’ти. те пана авиджджа̄дайо па̄л̣ийам̣ а̄гата̄. еван̃хи лохитасанниссайо пуббо вийа ануродхӯпаниссайо виродхоти дассенто, ‘‘мама̄йите ваттхусми’’нтиа̄дима̄ха. тедха̄ти еттха идха̄ти нипа̄таматтам̣ ‘‘идха̄хам̣, бхиккхаве, бхутта̄вӣ асса’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.30) вийа. ка̄малоканти ка̄магун̣асан̇кха̄там̣ сан̇кха̄ралокам̣, йаттха ва̄ локе ка̄магун̣авантам̣ локам̣. читтена адхит̣т̣хахитва̄ти джха̄на̄рамман̣ам̣ пат̣ибха̄ганимиттам̣ бха̄вана̄читтена уппа̄детва̄. париттам̣ на̄ма виккхамбханаасаматтхатта̄ килесехи парито кхан̣д̣итам̣ вийа хоти. тасса пат̣иккхепена̄ти париттабха̄вапат̣иккхепена. пама̄н̣антипи ка̄ма̄вачарамева па̄пака̄нам̣ пама̄н̣акаран̣адхамма̄нам̣ виккхамбханавасена аппаджаханато. таппат̣иккхепавасена аппама̄н̣ам̣ на̄ма махаггатанти а̄ха – ‘‘рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачара’’нти. самуччхедавасена килеса̄нам̣ аппаха̄нена махаггатаджджха̄нампи субха̄витам̣ на̄ма на хоти, пагева париттаджджха̄нанти а̄ха – ‘‘субха̄витанти…пе… локуттарассеветам̣ на̄ма’’нти. етасса васена̄ти ‘‘субха̄вита’’нти падасса васена.

тамева пат̣ипаданти тамева абхиджджха̄дипаха̄на̄вахам̣ джха̄напат̣ипадам̣. арахатте тасса упа̄йабхӯта̄йа випассана̄йа ва̄ чатуттхаджджха̄не тасса упа̄йабхӯте упача̄ре ва̄ сати читтам̣ пасаннамева хотӣти а̄ха – ‘‘арахаттам̣ ва̄…пе… упача̄рам̣ ва̄’’ти. адхимоккхасампаса̄доти ‘‘аджджева арахаттам̣ ган̣хисса̄мӣ’’ти ва̄ випассана̄йа вӣтхипат̣ипаннатта̄; ‘‘аджджева чатуттхаджджха̄нам̣ ниббаттесса̄мӣ’’ти ва̄ упача̄расама̄дхина̄ читтасса сама̄хитатта̄ адхимуччанабхӯто сампаса̄до. пат̣ила̄бхасампаса̄доти арахаттасса чатуттхаджджха̄насса ва̄ адхигамасан̇кха̄то сампаса̄до. пат̣ила̄бхопи хи килесака̄лусийа̄бхибхаванато читтасса суппасаннабха̄ва̄вахатта̄ ‘‘сампаса̄до’’ти вутто. паччайа̄ти на̄марӯпапаччайа̄ авиджджа̄дайо. саббатха̄ти самудайато аттхан̇гамато асса̄дато а̄дӣнавато ниссаран̣атоти саббаппака̄рена. а̄са̄ти адхимуччанавасена а̄сӣсана̄. тена̄ха – ‘‘а̄са̄ сантит̣т̣хати, адхимоккхам̣ пат̣илабхатӣ’’ти.

па̄даканти падат̣т̣ха̄нам̣. килеса̄ саннисӣдантӣти нӣваран̣асахагата̄ ева килеса̄ виккхамбханавасена вӯпасаманти. сатӣти упача̄раджджха̄на̄ваха̄ сати сантит̣т̣хати. сан̇кха̄рагатанти бха̄вана̄йа самата̄йа паваттама̄натта̄, име дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дайо екараса̄ хутва̄ паваттантӣти, бха̄вана̄читтуппа̄дапарийа̄паннам̣ сан̇кха̄рагатам̣ вибхӯтам̣ па̄кат̣ам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. читтуппа̄доти бха̄вана̄читтуппа̄до. лепапин̣д̣ети силесапин̣д̣е лаггама̄но вийа аппито вийа хоти. упача̄рена сама̄дхийати упача̄раджджха̄нена сама̄дхийати. айанти айам̣ дувидхопи адхимуччана̄ка̄ро адхимоккхасампаса̄до на̄ма. тасмим̣ сампаса̄де сатӣти етасмим̣ випассана̄лаккхан̣е, упача̄раджджха̄не ва̄ адхимоккхасампаса̄де сати. йо пана арахаттам̣ ва̄ пат̣илабхати чатуттхаджджха̄нам̣ ва̄, тасса читтам̣ виппасаннам̣ хотийева, айам̣ ниппарийа̄йато пат̣ила̄бхасампаса̄до, евам̣ сантепи идха̄миппетамева дассетум̣, ‘‘идха пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. випассана̄ хӣтиа̄ди вуттасса саматтханам̣. таттха пан̃н̃а̄йа̄ти арахаттапан̃н̃а̄йа. адхимуччанасса̄ти саддаханам̣ уссукка̄паджджанасса. упача̄ранти упача̄раджджха̄нам̣. а̄нен̃джасама̄паттийа̄ адхимуччанасса ка̄ран̣анти йоджана̄.

етарахи ва̄ти ида̄нимева. а̄нен̃джам̣ ва̄ти чатуттхаджджха̄нам̣ ва̄. сама̄паджджатӣти адхигаччхати. идам̣ хӣтиа̄дина̄ сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виварати. арахаттасаччхикирийа̄ на̄ма аггамаггабха̄вана̄йа сати аттхато а̄панна̄ хоти, аггамаггапан̃н̃а̄ ева тадаттхам̣ адхимуччитабба̄ти дассенто, ‘‘атха ва̄’’ти викаппантарама̄ха. таттха йатха̄ на̄ма па̄са̄дасса аттха̄йа сама̄нӣтадаббасамбха̄ра̄вайаве аппахонте кӯт̣а̄га̄рам̣ ка̄тум̣ на пахонтийева, евам̣сампадамиданти дассенто, ‘‘там̣ анабхисамбхун̣анто а̄нен̃джам̣ ва̄ сама̄паджджатӣ’’ти а̄ха. чатусаччам̣ ва̄ саччхикароти хет̣т̣химамагга̄дхигаманавасена а̄нен̃джам̣ ва̄ сама̄паджджати убхайассапи хетупариггахитатта̄.

татра̄ти тасмим̣ ‘‘пан̃н̃а̄йа ва̄ адхимуччати, а̄нен̃джам̣ ва̄ сама̄паджджатӣ’’ти йатха̄вутте висеса̄дхигаме айам̣ ида̄ни вуччама̄но йоджана̄найо. евам̣ хотӣти ида̄ни вуччама̄на̄ка̄рена читта̄бхинӣха̄ро хоти. киччанти паббаджитакиччам̣. татоти арахатта̄дхигаманато. осаккитама̄насоти сам̣кучитачитто. антара̄ на тит̣т̣хатӣти асама̄хитабхӯмийам̣ на тит̣т̣хати. ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. татра̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йатха̄ тасса пурисасса ванамахим̣сам̣ гахетум̣ усса̄хавато осаккантасса сасагодха̄диггахан̣е ваттаббамева наттхи, евам̣ имассапи бхиккхуно арахаттам̣ гахетум̣ усса̄хавато тато осаккитва̄ чатуттхаджджха̄насама̄паджджане ваттаббамева наттхӣти. есева найоти йатха̄вуттам̣ упамам̣ упама̄сам̣санданан̃ча маггабха̄вана̄йоджана̄йам̣ чатусаччасаччхикирийа̄йоджана̄йан̃ча атидисати.

хетуаттхаджотано йанти нипа̄то, каран̣е ва̄ етам̣ паччаттавачананти а̄ха ‘‘йена ка̄ран̣ена̄’’ти. тасса сам̣ваттанам̣ арахати, там̣ ва̄ пайоджанам̣ етасса̄ти там̣сам̣ваттаникам̣. вин̃н̃а̄н̣анти випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣. а̄нен̃джасабха̄вам̣ упагаччхатӣти а̄нен̃джӯпагам̣. йатха̄ кусалам̣ а̄нен̃джасабха̄вам̣, евам̣ там̣ випа̄кавин̃н̃а̄н̣ампи а̄нен̃джасабха̄вам̣ упагатам̣ асса бхавеййа. тена̄ха – ‘‘ка̄дисамева бхавеййа̄ти аттхо’’ти. кечӣти абхайагирива̄сино. кусалавин̃н̃а̄н̣анти випа̄кавин̃н̃а̄н̣ампи там̣ кусалам̣ вийа ваданти. танна̄макамева̄ти кусалам̣ вийа а̄нен̃джана̄макамева сийа̄. еттха ча пуримавикаппе ‘‘а̄нен̃джӯпага’’нти там̣садисата̄ вутта̄, дутийавикаппе тато ева там̣саман̃н̃ата̄. со пана̄йаматтхоти а̄нен̃джасадисата̄йа випа̄кака̄лепи там̣на̄макамева асса̄ти йатха̄вутто аттхо. имина̄ найена̄ти имина̄ вуттанайена. еттха хи а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄рахетувипа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣ ‘‘а̄нен̃джӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣а’’нти вуттатта̄ там̣на̄макамева катва̄ дӣпитам̣. арахаттасса̄пӣти аписаддена аггамаггабха̄вана̄йапи хет̣т̣химамаггабха̄вана̄йапӣти аттхо сан̇гахитоти дат̣т̣хаббо. сама̄дхивасена осаккана̄ катхита̄ти ‘‘випулена махаггатена четаса̄ вихареййа’’нти саматханайам̣ дассетва̄ десана̄ катхита̄.

67. айан̃хи бхиккхӯти йам̣ уддисса айам̣ дутийа̄нен̃джасаппа̄йадесана̄йа бхиккху вутто. пан̃н̃авантатароти ватва̄ там̣ дассетум̣, ‘‘двиннампи каммат̣т̣ха̄нам̣ екато катва̄ саммасатӣ’’ти вуттам̣. хет̣т̣химасса хи ‘‘йе ча дит̣т̣хадхаммика̄ ка̄ма̄’’тиа̄дина̄ рӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хабба̄нева рӯпамукхена випассана̄бхинивесо като, имасса пана ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпа’’нтиа̄дина̄ сакаларӯпадхаммавасена. бхагава̄ хи каммат̣т̣ха̄нам̣ катхенто каммат̣т̣ха̄никасса бхиккхуно ка̄ран̣абала̄нурӯпамева пат̣хамам̣ бха̄вана̄бхинивесам̣ дассети; со паччха̄ н̃а̄н̣е випулам̣ гаччханте анавасесато дхаммам̣ паригган̣ха̄ти. рӯпапат̣иба̄ханена̄ти рӯпавира̄габха̄вана̄йа саббасо саматиккамена. саббаттха̄ти саббесу татийа̄нен̃джа̄дӣсу.

пан̃н̃авантатароти пан̃н̃уттаро. тин̣н̣ампи каммат̣т̣ха̄нам̣ екато катва̄ти ка̄магун̣а̄ саббарӯпадхамма̄ ка̄масан̃н̃а̄ти евам̣ тин̣н̣ам̣ пуггала̄нам̣ каммат̣т̣ха̄навасена тидха̄ вутте саммасанӯпагадхамме екато катва̄, ‘‘саббаметам̣ аничча’’нти екаджджхам̣ гахетва̄, саммасати йатха̄ – ‘‘йам̣ кин̃чи самудайадхаммам̣, саббам̣ там̣ ниродхадхамма’’нти (дӣ. ни. 1.298; сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 16; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 4, 7, 8; тиссаметтеййама̄н̣авапуччха̄ниддеса 10, 11; пат̣и. ма. 2.30). тена̄ха – ‘‘убхайаметам̣ аничча’’нтиа̄ди. ка̄марӯпасан̃н̃а̄васена дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикабхедато ат̣т̣ха екекакот̣т̣ха̄са̄ти евам̣ катам̣ убхайанти вуттанти а̄ха – ‘‘дит̣т̣хадхаммика…пе… васена сан̇кхипитва̄ убхайанти вутта’’нти. тан̣ха̄дит̣т̣хивасена̄ти тан̣ха̄бхинандана̄васена ‘‘етам̣ мама̄’’ти, дит̣т̣ха̄бхинандана̄васена ‘‘есо ме атта̄’’ти евам̣ абхинандитум̣. есева найоти имина̄ тан̣ха̄дит̣т̣хивасена ‘‘етам̣ мама, есо ме атта̄’’ти абхинандитум̣ аджджхоса̄йа гилитва̄ паринит̣т̣ха̄петва̄ т̣ха̄тунти имаматтхам̣ атидисати. ка̄мапат̣иба̄ханена̄ти идам̣ а̄гаманапат̣ипада̄дассанаттхам̣, ван̣н̣абхан̣анаттхан̃ча вуттам̣. рӯпапат̣иба̄ханам̣ хисса а̄саннам̣, татопи а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасаматиккамо, там̣саматиккамена сахева саббе та̄ випассана̄васена осаккана̄ катхита̄ ‘‘убхайаметам̣ аничча’’нтиа̄дивачанато.

68. идха аттано ча̄ти а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанакаммат̣т̣ха̄нам̣ сандха̄йа̄ха. нируджджханти таппат̣ибаддхачхандара̄ганиродхена, сама̄паджджанаккхан̣е пана ануппа̄даненапи. тена̄ха ‘‘а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ патва̄’’ти. атаппакат̣т̣хена̄ти ул̣а̄ратарабха̄вена джха̄насама̄паттийа̄ атиттикарабха̄вена. тамева пат̣ипаданти а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанабха̄ванама̄ха. сама̄дхивасена осаккана̄ катхита̄ татийа̄руппакаммат̣т̣ха̄насса вуттатта̄ ‘‘йаттхета̄’’тиа̄дина̄.

идха аттаноти двикот̣икасун̃н̃ата̄манасика̄расан̇кха̄там̣ випассана̄каммат̣т̣ха̄нам̣. хет̣т̣ха̄ вуттапат̣ипаданти анантарам̣ вуттаа̄кин̃чан̃н̃а̄йатанакаммат̣т̣ха̄нам̣. сати саматхабха̄вана̄йам̣ сун̃н̃ата̄манасика̄расса идха са̄тисайатта̄ вуттам̣. ‘‘дутийа̄кин̃чан̃н̃а̄йатане випассана̄васена осаккана̄ катхита̄’’ти.

70. татийа̄кин̃чан̃н̃а̄йатане аттаноти чатукот̣икасун̃н̃ата̄манасика̄расан̇кха̄там̣ випассана̄каммат̣т̣ха̄нам̣. еттха̄ти етасмим̣ сун̃н̃ата̄нупассана̄дхика̄ре. квачӣти каттхачи т̣ха̄не, ка̄ле, дхамме ва̄. атха ва̄ квачӣти аджджхаттам̣, бахиддха̄ ва̄. аттано атта̄нанти сакатта̄нам̣. ‘‘айам̣ кхо, бхо брахма̄…пе… васӣ пита̄ бхӯтабхабйа̄на’’нтиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.42) парапарикаппитам̣ атта̄нан̃ча кассачи кин̃чанабхӯтам̣ на пассатӣти дассенто ‘‘кассачӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха парасса̄ти ‘‘пара̄ паджа̄’’ти ‘‘паро пурисо’’ти ча евам̣ гахитасса. на ча мама квачанӣти еттха мама-саддо ат̣т̣ха̄напайуттоти а̄ха ‘‘мамасаддам̣ та̄ва т̣хапетва̄’’ти. парасса ча̄ти аттато ан̃н̃асса, ‘‘паро пурисо на̄ма аттхи маматтха̄йа саджито, тасса васена майхам̣ саббам̣ иджджхатӣ’’ти евам̣ екаччадит̣т̣хигатикапарикаппитавасена парам̣ атта̄нам̣, тан̃ча аттано кин̃чанабхӯтам̣ на пассатӣти дассенто, ‘‘на ча квачанӣ’’тиа̄дима̄ха. еттха ча на̄хам̣ квачанӣти сакааттано абха̄вам̣ пассати. на кассачи кин̃чанатасминти сакааттано ева кассачи анаттанийатам̣ пассати. на ча, мама̄ти етам̣ двайам̣ йатха̄сан̇кхйам̣ самбандхитаббам̣, аттхӣти паччекам̣. ‘‘на ча квачани парасса атта̄ аттхӣ’’ти парасса аттано абха̄вам̣ пассати, ‘‘тасса парасса аттано мама кисмин̃чи кин̃чаната̄ на чаттхӣ’’ти парасса аттано анаттанийатам̣ пассати. евам̣ аджджхаттам̣ бахиддха̄ ча кхандха̄нам̣ аттаттанийасун̃н̃ата̄ суддхасан̇кха̄рапун̃джата̄ чатукот̣икасун̃н̃ата̄паригган̣ханена дит̣т̣ха̄ хоти. хет̣т̣ха̄ вуттапат̣ипаданти идха̄пи а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанакаммат̣т̣ха̄намева вадати. випассана̄васенева осаккана̄ катхита̄ чатукот̣икасун̃н̃ата̄дассанависесабха̄вато, таппадха̄натта̄ часса манасика̄расса.

идха аттаноти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанакаммат̣т̣ха̄нама̄ха. саббасан̃н̃а̄ти рӯпасан̃н̃а̄ пат̣игхасан̃н̃а̄ на̄наттасан̃н̃а̄ хет̣т̣хима̄ тиссо арӯпасан̃н̃а̄ти евам̣ саббасан̃н̃а̄ анавасеса̄ нируджджхантӣти ваданти. ‘‘хет̣т̣ха̄ вутта̄’’ти пана висеситатта̄ имасмим̣ а̄гата̄ чатуттхаджджха̄насан̃н̃а̄дайо апи сан̃н̃а̄ти апаре. танти саммутиматтам̣ ка̄масан̃н̃а̄пат̣иба̄ханавасенева тесам̣ на̄наттасан̃н̃а̄диниродхасса аттхасиддхатта̄. сама̄дхивасена осаккана̄ катхита̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанабха̄вана̄йа саматхакаммат̣т̣ха̄набха̄вато.

71. пуббе пан̃чавидхам̣ каммават̣т̣анти пуримакаммабхавасмим̣ мохо авиджджа̄ а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄ никантитан̣ха̄ упагаманам̣ упа̄да̄нам̣ четана̄ бхавоти евама̄гато сапариккха̄ро каммаппабандхо. на а̄йӯхитам̣ асса̄ти на четитам̣ пакаппитам̣ бхавеййа. етарахи евам̣ пан̃чавидхам̣ випа̄кават̣т̣анти вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатанапхассаведана̄сан̇кха̄то паччуппанно випа̄каппабандхо наппаваттеййа ка̄ран̣асса аниппханнатта̄. саче а̄йӯхитам̣ на бхависсатӣти йади четитам̣ пакаппитам̣ на сийа̄. йам̣ аттхӣти йам̣ параматтхато виджджама̄накам̣. тена̄ха ‘‘бхӯта’’нти. тан̃хи паччайаниббаттата̄йа ‘‘бхӯта’’нти вуччати. там̣ паджаха̄мӣти таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена тато ева а̄йатим̣ ануппаттидхаммата̄па̄данавасена паджаха̄ми париччаджа̄ми.

паринибба̄йӣти саха парикаппанена атӣтаттхети а̄ха ‘‘паринибба̄йеййа̄’’ти. паринибба̄йеййа ну кхоти ва̄ па̄т̣хо, со еваттхо. на кин̃чи катхитанти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄ сан̇кха̄ра̄васесасукхумабха̄вена н̃а̄н̣уттарассева висайабха̄вато сарӯпато на кин̃чи катхитам̣, найена панасса висесам̣ н̃а̄петука̄матта̄. бхагавато кира етадахоси – ‘‘имиссам̣йева парисати нисинно а̄нандо анусандхикусалата̄йа невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ па̄дакам̣ катва̄ т̣хитасса бхиккхуно пат̣исандхим̣ арахаттан̃ча сандха̄йа пан̃хам̣ пуччхиссати, имина̄ пуччха̄нусандхина̄ таматтхам̣ десесса̄мӣ’’ти. осаккана̄йа ча идха̄дхиппетатта̄ бхиннарасадесана̄ хотӣти пуччха̄нусандхи пуччхита̄. тасмин̃хи асати анусандхибхедабхиннеса̄ десана̄, на ча буддха̄чин̣н̣а̄ бхиннарасадесана̄ти. випассана̄нисситанти таннисситам̣. тасса бхиккхуно. упа̄дийати етена̄ти ча упа̄да̄нам̣. на паринибба̄йати паха̄таббасса аппаджаханато. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘дхамма̄пи кхо, бхиккхаве, паха̄табба̄, пагева адхамма̄’’ти (ма. ни. 1.240). упа̄да̄насет̣т̣ханти идам̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанабхавасса саббабхаваггата̄дассанапарам̣, на пана арийабхаваггасса упа̄да̄насет̣т̣хата̄пат̣иседхапарам̣.

73. нисса̄йа̄ти бхавапарийа̄паннам̣ на̄ма дхаммам̣ нисса̄йа таппарийа̄паннам̣ на̄ма нисса̄йа огханиттхаран̣а̄ бхагавата̄ аккха̄та̄; ахо аччхарийаметам̣, ахо аббхутаметанти.

навасупи т̣ха̄несу саматхайа̄никассева васена десана̄йа а̄гататта̄, идха ча кассачипи па̄дакаджджха̄насса ана̄мат̣т̣хатта̄ вуттам̣ – ‘‘арийаса̄вакоти суккхавипассако арийаса̄вако’’ти. наваннампи каммат̣т̣ха̄нам̣ екато катва̄ саммасатӣти идам̣ джха̄надхаммепи ануссаваладдхе гахетва̄ саммасанам̣ самбхаватӣти катва̄ вуттам̣; тебхӯмакасан̇кха̄рагатам̣ идха вуттанти анавасесато париггахан̣ам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘йа̄вата̄ сакка̄йо’’ти.

етам̣ аматанти аматам̣ нибба̄нам̣ а̄раббха паваттийа̄ етам̣ арахаттам̣ аматарасам̣. тена̄ха – ‘‘етам̣ аматам̣ сантам̣, етам̣ пан̣ӣта’’нти. ‘‘анупа̄да̄йа кин̃чипи аггахетва̄ читтам̣ вимуччӣ’’ти вуттатта̄пи анупа̄да̄ читтасса вимоккхо нибба̄нам̣ ан̃н̃аттха сутте вуччати.

тин̣н̣ам̣ бхиккхӯнанти абхинивесабхедена тивидха̄нам̣. па̄дакам̣ катва̄ т̣хитасса осаккана̄йа абха̄ве ка̄ран̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣. самодха̄нетва̄ти саммадева одахитва̄ тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄не асан̇карато ваваттхапетва̄. сукатхитам̣ на̄ма хоти катхетаббасса анавасесетва̄ катхитатта̄.

а̄нен̃джасаппа̄йасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

7. ган̣акамоггалла̄насуттаван̣н̣ана̄